‘અખરોટના ભાવ સતત ગગડી રહ્યા છે’

કડાકાભેર થતો મોટો અવાજ શ્રીનગરના હારવન વિસ્તારની અન્યથા શાંત ગલીને ભરી દે છે. મોહમ્મદ અફઝલ અને સાજિદ ખાન એક અખરોટના ઝાડ (જગલન્સ રિઝીઆ) પરથી ડાળીઓ ખંખેરીને અખરોટ પાડી રહ્યા છે અને તે અવાજ નજીકના ઘરોની પતરાની છત પર સખત કવચવાળા અખરોટ વાને કારણે ઊઠતો અવાજ છે.

સો ફૂટ ઊંચા કે 10 માળની ઈમારત જેટલા કદના ઝાડ પરથી ડાળીઓ ખંખરીને અખરોટ પાડવા એ જોખમી કામ છે. અને તેથી અખરોટની લણણી કરનારા માણસો ખૂબ જ કુશળ શ્રમિકો છે જેમને છાનન વોએલ (વોલનટ થ્રેશર - અખરોટ ખંખેરનાર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જમ્મુના રાજૌરીના મોહમ્મદ અફઝલ છેલ્લા છ વર્ષથી વોલનટ થ્રેશર તરીકે કામ કરે છે. દર ઋતુમાં 24 વર્ષના બકરવા સમુદાયના (જેને રાજ્યમાં અનુસૂચિત આદિજાતિનો દરજ્જો આપેલ છે) મોહમ્મદ આ કામ માટે કાશ્મીર જાય છે. તેઓ કહે છે, "મને ડર લાગે છે, કારણ કે ઝાડ ઊંચા હોય છે." ડાળીઓ ખંખેરીને પાડેલા અખરોટ એકઠા કરવા ઉપરાંત ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરમાં દરરોજ રૂ. ૫૦૦-૭૦૦ મેળવવા તેઓ સફરજનનું પેકેજિંગ અને વૃક્ષ કાપવાનું કામ કરે છે.આ સમય દરમિયાન, અફઝલ અને અન્ય અખરોટ પાડનારા મજૂરો જ્યાં કામ કરે છે તે બગીચાઓની નજીક કામચલાઉ તંબુઓ ગોઠવે છે.

લણણીની મોસમમાં ઓગસ્ટથી ઓક્ટોબર સુધી અફઝલનું રોજીંદુ કામ સવારે સાત વાગ્યે શરૂ થાય છે અને સામાન્ય રીતે સાંજે છ વાગ્યે પૂરું થાય છે. તેઓ ઊંચાઈ પ્રમાણે ચાર થી પાંચ ઝાડ પર ચડીને વિલો અથવા બીજા મજબૂત લાકડામાંથી બનાવેલા લાંબા, મજબૂત ડંડા ઉપરની ડાળીઓ પર જોરથી ફટકારે છે. આ રીતે એક દિવસમાં તેઓ ચાર થી પાંચ ઝાડ પરથી અખરોટ ખંખેરે છે.

અફઝલને અખરોટનું ખંખેરવાનું કામ પડકારજનક લાગે છે. તેઓ કહે છે, "તે ખૂબ જ જોખમી કામ છે. પાંચ કિલોગ્રામની લાકડી પકડીને અખરોટને જોરથી ફટકારતી વખતે ઝાડ પર સંતુલન જાળવવા માટે તમારે ખૂબ જ ચપળ રહેવું પડે છે."

અખરોટના કેટલાક વૃક્ષો, ખાસ કરીને બડગામમાં, 150 ફૂટ જેટલા ઊંચા ઊગે છે. અફઝલ ઉમેરે છે, "વરસાદના દિવસોમાં અમે ઝાડ પર ચઢવાનું ટાળીએ છીએ કારણ કે તે ખૂબ લપસણા થઈ જાય છે. સદભાગ્યે મારી સાથે ક્યારેય કોઈ દુર્ઘટના ઘટી નથી."

પરંતુ તેમના પરિવારને તેમની સુરક્ષાની ચિંતા છે. તેઓ કબૂલે છે, "મારી માતા નથી ઇચ્છતી કે હું આ કામ કરું કારણ કે અમારા ગામના ઘણા પુરુષો અખરોટના ઝાડ પરથી પડીને મૃત્યુ પામ્યા છે."

2023 માં શ્રીનગરના ડોક્ટરો દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે લણણીની મોસમ દરમિયાન લોકોને ઈજા પહોંચાડવાનું ચોથું મુખ્ય કારણ અખરોટના વૃક્ષો છે.

સ્વર્ગસ્થ ગુલામ મોહમ્મદ ગનાઈનું મૃત્યુ આવી જ એક જીવલેણ ઈજાને કારણે થયું હતું. પોતાના રૂમમાં બેઠેલા જાવેદ ગનાઈ કહે છે, "મારા પિતાના અવસાન પછી બધું બદલાઈ ગયું. અમારી પાસે શાળા છોડીને કમાવાનું શરૂ કરવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો." 2017 માં તેમના પિતા ગુલામ મોહમ્મદ ગનાઈ પુલવામા જિલ્લાના ત્રાલ મોંઘામા ગામમાં જ્યાં તેઓ રહે છે ત્યાં ડાળીઓ ખંખેરીને અખરોટ પાડતી વખતે 50 ફૂટ ઊંચા અખરોટના ઝાડ પરથી પડી ગયા હતા.

હવે સેલ્સમેન તરીકે કામ કરતા જાવેદ કહે છે, "તેઓ જે ઝાડ પરથી પડી ગયા હતા તે હજી પણ ઊભું છે, પરંતુ હવે કોઈ તેના પર ચઢવાની હિંમત કરતું નથી. તે અમારા પરિવારને બરબાદ કરનારી દુર્ઘટનાની પીડાદાયક યાદ અપાવે છે." તેમના ઘરથી માત્ર 100 મીટર દૂર આવેલું એ ઝાડ ઘરના બીજા માળેથી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.

અખરોટના વેપારી મોહમ્મદ મકબૂલ શેખ જમીન પડી ગયેલા અખરોટને એકઠા કરી રહેલા શ્રમિકો પર નજર રાખી રહ્યા છે. તેમની પાસે ત્રણ અખરોટના ઝાડ છે. અખરોટ ઉદ્યોગમાં મોટાભાગના શ્રમિકો કાશ્મીરના રાજૌરી અને પૂંછ જેવા સરહદી વિસ્તારોમાંથી આવે છે. થ્રેશરને રોજના 1500 રુપિયા ચૂકવવામાં આવે છે, અને તેમના ભોજન અને રહેઠાણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. પરંતુ ઝાઝા લોકો આ કામ કરવા માટે આગળ આવતા નથી. શેખ કહે છે, "સ્થાનિક યુવાનોને હવે આ કઠિન અને નજીવી આવકવાળા કામમાં રસ નથી. જો આવી જ પરિસ્થિતિ ચાલુ રહી તો મને ખબર નથી કે અમે આ વ્યવસાય કેટલો સમય ટકાવી શકીશું."

લણણી કરાયેલ અખરોટને એકઠા કરવાનું અને તેમનું વર્ગીકરણ કરવાનું કામ અખરોટના વેપારીઓ અને શ્રમિકોના પરિવારો દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેઓ અખરોટને છોલીને બહારની લીલી છાલ કાઢી નાખે છે, અખરોટને સારી રીતે ધોઈ નાખે છે, અને પછી કેટલાક દિવસો સુધી તેને તડકામાં સૂકાવા માટે છોડી દે છે - જે તેમના સ્વાદ વધુ સારો બને છે અને તે લાંબો સમય ટકી શકે છે.

ઓક્ટોબર મહિનો થઈ ગયો છે - હવે સીઝન પૂરી થવામાં છે - અને 65 વર્ષના શેખ અખરોટના જથ્થાનો છેવટનો અંદાજ કાઢવા ઉત્સુક છે. તૈલબલના અખરોટના એક વેપારી શેખ હાલની પરિસ્થિતિથી નાખુશ છે: "આયાતી અખરોટ પર એક્સાઇઝ ડ્યુટી દૂર કરવાથી આપણા બજારને મોટો ફટકો પડ્યો છે." તેઓ ઉમેરે છે કે છેલ્લા 10 વર્ષમાં અર્થતંત્ર પડી ભાંગ્યું છે, "પછી ભલે તે સફરજન હોય, અખરોટ હોય કે પછી કોટલાથી ઢાંકાયેલું બીજું કોઈ નાનું ફળ. બધામાં જ નુકસાન થઈ રહ્યું છે." શેખે નુકસાન ભરપાઈ કરવા માટે પોતાની વેપારી યાદીમાં બદામ અને મધ ઉમેર્યા છે.

દેશમાં લગભગ બધા જ - 98 ટકા - અખરોટનું ઉત્પાદન જમ્મુ અને કાશ્મીર કરે છે. અહીંની ખેતીલાયક જમીનનો લગભગ 15 ટકા ભાગ અખરોટની ખેતી હેઠળ છે અને અખરોટનું વાર્ષિક ઉત્પાદન 2.66 લાખ મેટ્રિક ટન જેટલું છે. પરંતુ નિર્ણયાત્મક રીતે જોઈએ તો રોજગારીની અછત ધરાવતા અર્થતંત્રમાં પેઢીઓથી આ કામ કરી રહેલા હજારો લોકો માટે તે આખું વર્ષ દાડિયા મજૂરી સુનિશ્ચિત કરે છે.

હવામાનના બદલાતા સ્વરૂપની અખરોટ પર પ્રતિકૂળ અસર પડી છે. વર્ષે 5000 કિલો સુધીના અખરોટનું ઉત્પાદન કરતા મોહમ્મદ શેખ કહે છે, “કરાવૃષ્ટિ અને ભારે પવન અમારા ઉત્પાદનને નુકસાન પહોંચાડે છે. દુષ્કાળ પણ અખરોટની ગુણવત્તાને અસર કરે છે.”

આ પર્વતીય પ્રદેશમાં હવામાનનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે અને ખેતી, બાગાયત અને પશુપાલનને તેની અસર પહોંચશે. ધ ઇન્ડિયન નેટવર્ક ઓન ક્લાઈમેટ ચેન્જ એસેસમેન્ટ (આઈએનસીસીએ) નો અંદાજ છે કે 2030 ના દાયકામાં હિમાલયમાં વરસાદી દિવસોની સંખ્યા બાગાયતી પાકોને અસર કરશે. એક રાજ્ય અહેવાલમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે સિત્તેરના દાયકાથી આ પ્રદેશના તાપમાનમાં એક ડિગ્રી સેન્ટીગ્રેડનો વધારો થયો છે.

કાશ્મીરના પર્યાવરણવિદ રાજા મુઝફ્ફર કહે છે કે, "અનિયંત્રિત વિકાસથી, રસ્તાઓ પહોળા કરવાથી અને લાંબા સમય સુધીના દુષ્કાળથી વ્યક્તિગત બગીચાઓ તો જોખમમાં મૂકાઈ જ રહ્યા છે, પરંતુ તદુપરાંત કાશ્મીરના અખરોટનો સમૃદ્ધ વારસો લુપ્ત થવાને આરે ધકેલાઈ રહ્યો છે."

સસ્તા આયાતી અખરોટથી બજાર ઉભરાતા કાશ્મીરી અખરોટના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે - કાશ્મીર અખરોટ ઉત્પાદક સંગઠનના પ્રમુખ હાજી બહાદુર ખાનનો અંદાજ છે કે દર સીઝનમાં કાશ્મીરી અખરોટના ભાવમાં લગભગ 50 ટકાનો ઘટાડો થાય છે.

મોહમ્મદ શેખ કહે છે, “દર વર્ષે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધે છે, પરંતુ અમારા અખરોટના ભાવ ઘટતા રહે છે." આ મંદી માટે તેઓ સરકારી નીતિઓને પણ દોષી ઠેરવે છે. શેખ કહે છે, "ગયા વર્ષે [2023 માં] અમે સૂકા અખરોટ 95-100 રુપિયે કિલો વેચ્યા હતા, અગાઉ અમે તે જ 240-250 રુપિયે વેચતા હતા. અમને ખબર નથી આ વર્ષે ભાવ શું હશે, પરંતુ મને લાગે છે કે તે એટલા જ (2023 જેટલા) રહેશે.”

ઘણાએ આ વેપાર છોડવાનું શરૂ કર્યું છે. ફિરદૌસ અહેમદનો પરિવાર ઘણા દાયકાઓથી અખરોટનું વેચાણ કરે છે, પરંતુ તાજેતરમાં 26 વર્ષના આ યુવાને શ્રીનગરમાં કરિયાણાની એક નાનકડી દુકાન ચલાવવાનું શરૂ કર્યું છે. ફિરદૌસનું માનવું છે કે આ બાબતમાં સરકાર દરમિયાનગીરી કરે તો કંઈક મદદ થઈ શકે છે. તેઓ કહે છે, "જો સરકાર અખરોટની આયાત કરવાનું બંધ કરે અને કાશ્મીરી પેદાશોને પ્રાથમિકતા આપે, તો તેનાથી અમને ફાયદો થશે."

મોહમ્મદ રમઝાન ડાર છેલ્લા પાંચ દાયકાથી અખરોટ વેચી રહ્યા છે. હવે તેમના ઘેર વેપારીઓની લાઈન લાગતી નથી, તેને બદલે 65 વર્ષના મોહમ્મ્દ નિશાત ગાર્ડન પાસે રસ્તા પર એક સ્ટોલ લગાવે છે, પ્લાસ્ટિકના ક્રેટ્સ અને પૂંઠાના ખોખામાં પોતાનો માલ ગોઠવીને સવારથી સાંજ સુધી કામચલાઉ છત નીચે બેસે છે અને મહિને 15000-20000 રુપિયા કમાય છે. "સમયસર વરસાદના અભાવે અખરોટના કદ પર સીધી અસર પડી છે, અને પરિણામે માંગમાં ઘટાડો થયો છે."

પડકારો હોવા છતાં રમઝાનના વેપારથી તેમના પરિવારનું ગાડું ગબડે છે. તેઓ સહેજ ગર્વ સાથે કહે છે, "અખરોટના ધંધાની આવકથી હું મારી દીકરીઓને પરણાવી શક્યો છું અને મારા બાળકોને ભણાવી શક્યો છું."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક