ਵਾਈਜ਼ਾਗ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ: ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਖ਼ੁਦ ਡੁੱਬਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ

ਵਿਸਾਖਾਪਟਨਮ ਦੀ ਕੁੰਮਾਰੀ ਵੀਡੀ (ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਲ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਯੂ. ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ,“ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇਸ ਸਾਲ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਖਰੀਦਣਗੇ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ਼, ਅਸੀਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲਾਭ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਲੌਕਡਾਊਨ ਅਤੇ ਵਾਇਰਸ ਹੈ।”

ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 63 ਸਾਲਾ ਸ਼ੰਕਰ ਹਰ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 42 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਅਤੇ 36 ਸਾਲਾ ਨੂੰਹ ਮਾਧਵੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਘਰ 'ਚ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ ਅੱਧ-ਜੂਨ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ (ਜੋ ਕਿ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਵਿਨਾਇਕ ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਆਰਡਰਾਂ ਦੀ ਡਿਲਿਵਰੀ ਕਰਕੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 20,000-23,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਚਤੁਰਥੀ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਥੋਕ ਆਰਡਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਸੀ।

ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗਲ਼ੀ ਇਸ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ 30 ਕੁਮਾਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨਾਲ਼ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਉੱਠਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਐਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਲੌਕਡਾਊਨ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗੜਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ।

ਮਾਧਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਥੋਕ ਆਰਡਰ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੂਰਤਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਆਰਡਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਹੈ।” ਮਾਧਵੀ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਕੁਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਣ ਵੱਸੇ ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਜਯਨਗਰਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ 15 ਤੋਂ 30 ਰੁਪਏ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਿਓਹਾਰੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ 7,000-8,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਲਾਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ 100 ਮੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਹੀ ਢਾਲ਼ਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ 60 ਤੋਂ 70 ਹੀ ਸਬੂਤੀਆਂ ਨਿਕਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਮੂਰਤਾਂ ਪੇਂਟ ਕਰਦੇ ਵੇਲ਼ੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।'' ਮਾਧਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੂਰਤ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਹਦਾ ਹੱਥ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋਏ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।'' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ, ਅੱਧ-ਰੰਗੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵੀ ਪਈਆਂ ਹਨ।

ਉਹ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡੇ, ਗੋਲਕ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਰਤਬਾਨ, ਕੱਪ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਇਓਂ ਹੀ ਟਿਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਦੀ ਕੀਮਤ 10 ਤੋਂ 300 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਵਾਲ਼ੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ।''

ਸ਼ੰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਆਮਦਨੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 700-800 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਮਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।” ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਡੂੰਘੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“7-8 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500 ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ 100-150 ਘੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।” ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ 500 ਘੜੇ, 200 ਗਮਲੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਵੇਚੇ ਸਨ। ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ 11,000-13,000 ਰੁਪਏ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੌਕਡਾਊਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ 200 ਘੜੇ ਅਤੇ 150 ਗਮਲੇ ਵੇਚੇ ਹਨ।

ਮਾਧਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਗੁੰਨ੍ਹਦਿਆਂ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਨਲਾਈਨ ਕਲਾਸਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੀਆਂ।” ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਲੌਕਡਾਊਨ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਸਿਕ ਫੀਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਮਾਧਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।”

ਉਹ ਫੀਸ ਕਿਵੇਂ ਤਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ! ਦੋਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਫੀਸ ਰਲ਼ਾ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਲ ਦੇ 1.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਬਣਦੇ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸ 7 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ 13 ਸਾਲਾ ਗੋਪੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 8,000 ਰੁਪਏ ਫੀਸ ਅਤੇ ਕਲਾਸ 3 ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ 8 ਸਾਲਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕੁਮਾਰ ਦੀ 4,500 ਰੁਪਏ ਫੀਸ ਹੈ।

ਸ਼ੰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਪੈਸੇ- ਲਗਭਗ 70,000-80,000 ਰੁਪਏ ਉਧਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ।” ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਆਜ ਨਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇ।

ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਉਹਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ, ਜੋ 5-6 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਕੀਮਤ 10,000-12,000 ਰੁਪਏ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨਾ ਰੱਖੀਏ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਆਰਡਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।”

ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਕਾਰਨ, ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਲ਼ੀ ਵੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਉਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਲਾਕੇ- ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗਲ਼ੀ ਸਥਿਤ ਹੈ - ਕੋਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਖੇਤਰ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨਵੇਂ ਚਿਹਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੁੰਦੇ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਵੇਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਅੱਕਾਇਆਪਾਲਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ 'ਤੇ ਇੱਕ ਠੇਲੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ 'ਦੁਕਾਨ' ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ, ਸਜਾਈਆਂ ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਡੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੈਕ 'ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਸ਼ੰਕਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ,“ਹੁਣ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਾਨ ਵੀ ਅੰਦਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਾਂ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਲਗਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।” ਮਾਧਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਇਹ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਜਿਹਾ ਹੈ।”

ਕੁੰਮਾਰੀ ਵੀਡੀ ਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਮਿੱਟੀ (ਲਗਭਗ 4-5 ਟਨ) 15,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ (ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ) ਲਈ, ਸ਼ੰਕਰ ਸਥਾਨਕ ਸਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ 36 ਫੀਸਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦੀ ਦਰ ‘ਤੇ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਚ, ਉਹ ਮੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਵੇਚ ਕੇ ਹੱਥ ਆਈ ਕਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਮਾਨ ਨਹੀਂ ਵੇਚ ਪਾਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ।”

ਖਰੀਦੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰਲ਼ਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2-3 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਧਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੁੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ,“ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4-5 ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਲਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਸਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਾਂਚੇ 3-4 ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਘਟੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।” ਹਰ ਇੱਕ ਸਾਂਚੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 1,000 ਰੁਪਏ ਹੈ।

ਮੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲ਼ਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਸੁੱਕਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਪੇਂਟ ਅਤੇ [ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ] ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ 13,000-15,000 ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਖਰੀਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮੂਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੇਗਾ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹਰਾਲ, ਸਾਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਵੇਚਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।”

ਸ਼ੰਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਜੂਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੂਰਤਾਂ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਂ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਵੇਚ ਕੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ।”

ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘਰ ਅੱਗੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ ਦਾ ਤਿੰਨ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਨਾਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼, 46 ਸਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ 10-12 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇੜਲੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਐੱਸ ਸਤਿਆਵਤੀ (38 ਸਾਲ) ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਕੁਲ ਵ੍ਰਿਤੀ [ਜੱਦੀ ਪੇਸ਼ਾ] ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕੁਝ ਆਮਦਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਭਾਂਡੇ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨੌ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ’ਤੇ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।”

ਸਤਿਆਵਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ 30 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,“ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ 40 ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ”- ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 10 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 3,000-4,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ ਨੂੰ ਮਈ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ (8,000 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ) ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਪਰ ਜੂਨ ਤੋਂ ਦੋਬਾਰਾ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਤਨਖਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ਼ ਜਾਊਗੀ।''

ਆਪਣੇ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੂਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੂਰਤਾਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਓਨੀ ਹੀ ਕਮਾਈ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ।'' ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਡਰਨ ਨਾ ਮਿਲ਼ਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵੇਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮਾੜਾ ਸਮਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਈ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਣਗੇ।''

ਸਤਿਆਵਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਫਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 16 ਤੇ 15 ਸਾਲ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਉਹ ਦੋਵੇਂ 10ਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਕਾਲਜ ਫੀਸ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ- ਹਰੇਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ 45,000 ਰੁਪਏ-ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਨਲਾਈਨ ਕਲਾਸਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ। ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਫੀਸ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਊਗੀ।'' ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ (ਜੋ ਹਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜੀ ਮਾਧੀਅਮ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਫੀਸ ਹਰ ਸਾਲ ਭਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੁੰਮਾਰੀ ਵੀਡੀ ਵਿਖੇ ਲੋਕ ਖੁਸ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਇਹ ਗਲ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ-ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।''

ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਇੱਥੇ ਵਿਸਰਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਗਣਪਤੀ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਰਜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਕੌਰ