মৃণ্ময় মূৰ্তি আৰু ঋণগ্ৰস্ত কুমাৰসকল

‘‘এই বছৰ মানুহে গণেশৰ মূৰ্তি কিনিবনে?’’ বিশাখাপট্টনমৰ কুম্মাৰী ৱীধিৰ (কুমাৰ গলি) বাসিন্দা ইউ. গৌৰিশংকৰে এইদৰে প্ৰশ্ন কৰে৷ ‘‘আমি ভগৱানৰ ওপৰত ভৰসা কৰি প্ৰতিবছৰে এই মূৰ্তিবোৰ নিৰ্মাণ কৰোঁ আৰু ইশ্বৰৰ কৃপাত কিছু টকা উপাৰ্জনো কৰো৷ কিন্তু এই বছৰ যেন ইশ্বৰে চকু মেলি নাচাব যেন লাগিছে। লকডাউন আৰু ভাইৰাছে সকলো শেষ কৰি দিলে৷’’

৬৩ বছৰীয়া শংকৰ, তেওঁৰ পুত্ৰ বীৰভদ্ৰ (৪২) আৰু বোৱাৰী মাধৱীয়ে (৩৬) প্ৰতি বছৰৰ এপ্ৰিল মাহৰ পৰা গণেশৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ কৰে৷ কিন্তু মহামাৰীৰ বাবে তেওঁলোকে এই বছৰৰ জুনৰ মাজভাগৰ পৰাহে এই কামত হাত দিছে।

সাধাৰণতে জুলাইৰ পৰা অক্টোবৰ মাহৰ ভিতৰত (উৎসৱৰ সময়ছোৱা) তেওঁলোকে মাহে ২০,০০০ৰ পৰা ২৩,০০০ টকাকৈ উপাৰ্জন কৰে৷ বিনায়ক চতুৰ্থী আৰু দীপাৱলীৰ বিভিন্ন অৰ্ডাৰ তেওঁলোকে এই সময়ছোৱাত লাভ কৰে৷ কিন্তু এই বছৰ বিনায়ক (গণেশ) চতুৰ্থীৰ দুদিন পূৰ্বেও তেওঁলোকে এটাও গোট হিচাপত অৰ্ডাৰ লাভ কৰা নাই৷

১৫ বছৰ পূৰ্বে কুমাৰ গলি উৎসৱৰ সময়ছোৱাত কৰ্মব্যস্ততাৰে মুখৰিত হৈ পৰিছিল৷ অঞ্চলটোৰ ৩০ টা কুমাৰ পৰিয়ালে অহৰ্নিশে মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ কামত ব্যস্ত হৈ পৰিছিল৷ এতিয়া এই কাম কৰা কেৱল চাৰিটা পৰিয়ালহে অঞ্চলটোত ৰৈছেগৈ৷ তাকো পৰিয়ালকেইটাৰ অৱস্থা মাৰ্চ মাহৰ শেষৰ সপ্তাহত আৰম্ভ হোৱা লকডাউনৰ পৰা অধিক অৱনতিৰ ফালে ঢাল খাইছে৷

‘‘মূৰ্তি বিতৰক ব্যৱসায়ীসকলৰ পৰা আমি গোট হিচাপত মূৰ্তি নিৰ্মাণৰ অৰ্ডাৰ লাভ কৰো, কিন্তু এই বছৰ আমি এটাও অৰ্ডাৰ পোৱা নাই’’, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ শ্ৰীকাকুলম জিলাৰ বাসিন্দা মাধৱীয়ে এইদৰে কয়৷ তেওঁৰ গিৰিহতৰ পূৰ্বপুৰুষ ইয়ালৈ বিজয়নগৰম জিলাৰ এখন গাঁৱৰ পৰা আহিছিল৷

তেওঁলোকৰ ঘৰত থকা সৰু সৰু গণেশ মূৰ্তিকেইটাৰ মূল্য আকাৰ অনুযায়ী প্ৰতিটোতে ১৫ টকাৰ পৰা ৩০ টকাকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়৷ বিগত ৪-৫ বছৰ ধৰি তেওঁলোকে উৎসৱৰ সময়ছোৱাত সৰু গণেশ মূৰ্তি বিক্ৰী কৰি মাহত ৭০০০ টকাৰ পৰা ৮০০০ টকাৰ লাভ কৰি আহিছে৷

পৰিয়ালটোৱে প্ৰতিদিনে তেনেকুৱা ১০০ পৰ্যন্ত মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰে৷ ‘‘তাৰে ৬০টাৰ পৰা ৭০টা মূৰ্তি নিখুঁত হৈ ওলায়। কিছুমান আকৌ ৰং কৰি থকা অৱস্থাতে ভাঙি যায়’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷ এটা নিৰ্মীয়মান নতুন মূৰ্তি দেখুৱাই মাধৱীয়ে এইদৰে কয়। ‘‘ভাঙি যোৱা মূৰ্তি মেৰামতি কৰিব নোৱাৰি৷ সেইবোৰ এনেয়ে নষ্ট হয়৷’’ তেওঁলোকৰ ঘৰৰ সন্মুখত তিনিটা প্ৰকাণ্ড ভগা, আধা ৰং কৰা দূৰ্গা দেৱীৰ মূৰ্তি পৰি আছে৷

তেওঁলোকে কেৱল মৃণ্ময় মূৰ্তিয়েই নহয়, মাটিৰ আন সৰু সৰু বস্তুও নিৰ্মাণ কৰে৷ যেনে - পিগি বেংক, মাটিৰ জাৰ, কাপ আৰু অন্যান্য পাত্ৰ৷ এনে অসংখ্য সামগ্ৰীৰ দম এটা তেওঁলোকৰ ঘৰৰ বাহিৰত দমাই থোৱা আছে৷ প্ৰতিটো সামগ্ৰীৰ দাম ১০ টকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৩০০ টকালৈ ধাৰ্য কৰা হৈছে৷ ‘‘আজিকালি এইবোৰ সামগ্ৰী কোনোৱে ক্ৰয় নকৰে৷ মানুহে ষ্টীল বা তামৰ পাত্ৰ ক্ৰয় কৰিবলৈহে পচন্দ কৰে’’, মাধৱীয়ে এইদৰে কয়৷

‘‘এইবোৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি মাহটোত ৭০০ৰ পৰা ৮০০ টকাহে পোৱা যায়৷ আমি ঘাইকৈ গণেশ চতুৰ্থী আৰু দীপাৱলীত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিহে উপাৰ্জন কৰো৷ কিন্তু সেইখিনি যেতিয়া নহয়, আমাৰ পানীত হাঁহ নচৰা অৱস্থা হয়’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷

‘‘৭-৮ বছৰ পূৰ্বে আমি প্ৰতি ছমাহত প্ৰায় ৫০০ টা কলহ নিৰ্মাণ কৰিছিলো৷ কিন্তু এতিয়া এই সংখ্যা ১০০ৰ পৰা ১৫০ লৈ হ্ৰাস পাইছে’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷ যোৱা বছৰ পৰিয়ালটোৱে ৫০০ টা কলহ, ২০০ টা ফুলদানি আৰু কিছু মৃণ্ময় পাত্ৰ বিক্ৰী কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। শংকৰে অনুমান কৰা মতে ২০১৯ বৰ্ষত তেওঁলোকে ১১,০০০ টকাৰ পৰা ১৩,০০০ মান টকা উপাৰ্জন কৰিছিল। এই বছৰ তেওঁলোকে লকডাউনৰ পূৰ্বে কেৱল ২০০টা কলহ আৰু ১৫০ টা ফুলদানি বিক্ৰী কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছে৷

মাধৱী তেওঁলোকৰ সন্তান দুটিৰ পঢ়া-শুনাক লৈ উদ্বিগ্ন হৈছে৷ ‘‘মই ভাবো এই অনলাইন শ্ৰেণীকোঠাই সিহঁতক ভালদৰে শিক্ষা দিব পৰা নাই’’, বোকা মাটিখিনি ভৰিৰে খচি থকাৰ মাজতে তেওঁ কৈ যায়৷ যোৱা দুমাহ লকডাউনত শিক্ষাদান বন্ধ থকা স্বত্বেও ইংৰাজী মাধ্যমত পঢ়ি থকা সন্তান দুটিৰ স্কুল কৰ্তৃপক্ষই মাহিলী মাচুল বিচাৰি আছে৷ মাধৱীয়ে এই ধন পৰিশোধ কৰিব পৰা নাই বুলি জানিবলৈ দিয়ে৷

তেওঁলোকে কেনেকৈ মাচুল বিচাৰিব পাৰে? দুয়োটা ল’ৰাৰ পঢ়া-শুনাৰ বাবে বছৰি ১.৫ লাখ টকা ব্যয় হয়৷ সপ্তম শ্ৰেণীত পঢ়ি থকা ১৩ বছৰীয়া গোপীনাৰায়ণৰ বাবে মাহিলী ৮,০০০ টকা আৰু তৃতীয় শ্ৰেণীত পঢ়ি থকা ৮ বছৰীয়া শ্ৰৱণ কুমাৰৰ বাবে মাহিলী ৪,৫০০ টকাকৈ ব্যয় হয়৷

শংকৰে কয়, ‘‘মই মোৰ নাতিহঁতৰ পঢ়া-শুনাৰ বাবে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৭০,০০০-৮০,০০০ টকাৰ ঋণ লও৷’’ এই ধন তেওঁলোকে পৰিয়ালৰ সম্পৰ্কীয় লোকৰ পৰা বা বন্ধুবৰ্গৰ পৰা ধাৰ কৰি আনে যাতে সুত দিবলগীয়া নহয়৷

শংকৰ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে গণেশৰ ৫-৬ ফুট ওখ ডাঙৰ মূৰ্তিও নিৰ্মাণ কৰে৷ এই মূৰ্তিবোৰৰ মূল্য ১০,০০০ টকাৰ পৰা ১২,০০০ টকাৰ ভিতৰত হয়৷ ‘‘কিন্তু আৰক্ষীয়ে ঘৰৰ বাহিৰত ইমান ডাঙৰ মূৰ্তি ৰাখিবলৈ মানা কৰিছে৷ সেয়ে আমি এনে অৰ্ডাৰো পোৱা নাই৷ এই ডাঙৰ মূৰ্তিকেইটাৰ পৰাই আমাৰ যথেষ্ট লাভ হয়’’, হুমুনিয়াহ এটা কাঢ়ি শংকৰে এইদৰে কয়৷

প্ৰধান পথৰ পৰা বহু দূৰৈত অৱস্থিত হোৱা হেতুকে কুমাৰ গলিলৈ জনসাধাৰণৰ অহা-যোৱা প্ৰায় কমেই হয়৷

কুমাৰ গলিৰ সৈতে বৃহৎ অঞ্চলটো সক্ৰিয় ক’ৰোনা ভাইৰাছ আক্ৰান্ত অঞ্চল বুলি ঘোষণা কৰাৰ পিছত তালৈ প্ৰধানকৈ আৰক্ষীৰ লোকেই আহিছিল বুলি শংকৰে জানিবলৈ দিয়ে৷

‘‘কিছুদিনৰ পূৰ্বে তেওঁলোকে আহি আমাক মাটিৰ সামগ্ৰী নিৰ্মাণ আৰু বিক্ৰী বন্ধ কৰিবলৈ ক’লে৷ কথাষাৰ শুনি হাঁহিও উঠিল৷ কাৰণ আমি সপ্তাহত এজন বা দুজনহে গ্ৰাহক পাওঁ। কেতিয়াবা তাকো নাপাওঁ’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷ আক্কায়াপালমৰ প্ৰধান পথটোত এখন ঠেলাত তেওঁ নিজৰ দোকানখন পাতিছে৷ তাতে তেওঁ বিভিন্ন আকাৰৰ চাকি আৰু সৰু সৰু ঘৰ সজোৱা বস্তু ৰাখিছে৷ অধিকাংশ ডাঙৰ সজোৱা সামগ্ৰী তেওঁৰ ঘৰৰ বাহিৰত দম হৈ পৰি আছে৷

‘‘এতিয়া আৰক্ষীয়ে আমাক এই সামগ্ৰীবোৰো ভিতৰত ৰাখিবলৈ কৈছে৷ কিন্তু ক’ত থ’ম?’’ শংকৰে এইদৰে প্ৰশ্ন কৰে৷ তেওঁৰ ঘৰখনৰ অধিকাংশ স্থানেই ন-পুৰণি গণেশৰ মূৰ্তিকে ধৰি আন মৃণ্ময় সামগ্ৰীৰে ভৰি আছে৷

‘‘মাটিৰ সামগ্ৰীবোৰ বহুতৰ বাবে কম দামী যেন লাগিব পাৰে৷ কিন্তু ইয়াৰ বাবে আমি যথেষ্ট পৰিমাণে বিনিয়োগ কৰিবলগীয়া হয়৷ ই এক জুৱাৰ দৰে’’, শংকৰ আৰু মাধৱীয়ে এইদৰে কয়৷

কুম্মাৰী ৱীধিৰ কুমাৰসকলে প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ১৫,০০০ টকাৰ এখন ট্ৰাকভৰ্তি মাটি (প্ৰায় ৪-৫ টন) ক্ৰয় কৰে৷ শংকৰে এই ধন স্থানীয় মহাজনৰ পৰা বছৰি ৩৬ শতাংশ সুতত ধাৰে লয়৷ গণেশ চতুৰ্থী আৰু দীপাৱলীৰ পিছত তেওঁ উপাৰ্জনৰ ধনেৰে মূলধন আৰু সুত পৰিশোধ কৰে৷ ‘‘যদি এইবাৰ মই ইমানখিনি ধন উপাৰ্জন কৰিব নোৱাৰো, তেন্তে ধাৰো পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰিম’’, চিন্তাক্লিষ্ট সুৰেৰ তেওঁ এইদৰে কয়৷

ক্ৰয় কৰা মাটিখিনি তেওঁলোকে ৰ’দত দুই-তিনি দিনৰ বাবে শুকুৱায় আৰু পিছত পানী মিহলি কৰি ভৰিৰে ফেনেকে৷ সাধাৰণতে মাধৱীয়ে এই কাম কৰে৷ ‘‘ইয়াৰ বাবে প্ৰায় ৪-৫ ঘণ্টা সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়’’ মাধৱীয়ে কয়৷ ইয়াৰ পিছত প্লাষ্টাৰ অব্ পেৰিচৰ সাঁচ ব্যৱহাৰ কৰি মূৰ্তিবোৰ সাঁচত দিয়া হয়৷ ‘‘পূৰ্বে এই সাঁচবোৰৰ সহায়ত ৩-৪ বছৰলৈ কাম কৰিব পৰা গৈছিল৷ কিন্তু এতিয়া গুণগত মান দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে প্ৰতিবছৰে এইবোৰ সলাবলগীয়া হয়’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷ প্ৰতিটো সাঁচৰ মূল্য প্ৰায় ১,০০০ টকা হয়৷

সাঁচত দিয়াৰ পিছত মূৰ্তিবোৰ এসপ্তাহৰ বাবে শুকুৱাবলৈ দিয়া হয়৷ শুকুওৱাৰ পিছত ৰং কৰা হয়৷ ‘‘ৰং আৰু আন আনুষংগিক সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ (উৎসৱৰ সময়ছোৱাত) প্ৰায় ১৩,০০০ টকাৰ পৰা ১৫,০০০ টকা খৰচ হয়৷ এই বছৰ মই এতিয়ালৈ একো কিনা নাই৷ মই অনুভৱ কৰিছো কোনেও ক্ৰয় নকৰিব৷ কিন্তু মোৰ ল’ৰাই অন্য ধৰণে ভাবে৷ যেনেকৈ নহওক, জীয়াই থাকিবলৈ আমি বিক্ৰী কৰিবই লাগিব’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷

‘‘সাধাৰণতে মানুহে জুনৰ আৰম্ভণিতেই মূৰ্তি ক্ৰয় কৰাৰ পইচা দিবলৈ আৰম্ভ কৰে৷ কিন্তু এপ্ৰিলৰ পৰা আমাৰ কোনো উপাৰ্জন নাছিল৷ মাটিৰ পাত্ৰ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ বিক্ৰীও একেবাৰে শূন্য হৈ পৰিছিল’’, শংকৰে এইদৰে কয়৷

শংকৰৰ ঘৰৰ পৰা কেইঘৰমান আঁতৰত এছ. শ্ৰীনিবাস ৰাৱৰ ঘৰ৷ তেওঁৰ ঘৰটোত তিনিটা কোঠালি আছে৷ ঘৰটোৰ অধিকাংশ স্থানেই ৰং নকৰা গণেশৰ মূৰ্তিৰে ভৰি আছে৷ মৃৎ শিল্পৰ কাম কৰাৰ উপৰিও ৪৬ বছৰীয়া শ্ৰীনিবাস ৰাওৱে ১০-১২ বছৰ পূৰ্বে ঘৰৰ কাষৰ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ কলেজ এখনত কেৰাণীৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল৷

তেওঁৰ পত্নী ৩৮ বছৰীয়া এছ. সত্যৱতীয়েও মৃৎ শিল্পৰ কাম কৰে৷ ‘‘মৃৎ শিল্প আমাৰ কুলা ভ্ৰুথি (জাতিগত পেছা) আৰু ইয়াৰ পৰা ন্যূনতম হ’লেও উপাৰ্জন এটা হয়৷ মোৰ কোনো আনুষ্ঠানিক শিক্ষা নাই৷ মই কেৱল মাটিৰ পাত্ৰ, চাকি আৰু মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰিবলৈ জানো৷ তিনিজনী ছোৱালীৰ সৈতে আমাৰ নজনীয়া পৰিয়াল৷ আমি কেৱল তেওঁৰ উপাৰ্জনৰ আশাতে নিৰ্ভৰ কৰিব নোৱাৰো’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

সত্যৱতীয়ে গণেশৰ সৰু মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰি ৩০ টকাকৈ বিক্ৰী কৰে৷ এই প্ৰতিবেদকে জুলাইৰ মাজভাগত যেতিয়া তেওঁক লগ পাইছিল, তেতিয়াৰে পৰা দহ দিনত ৪০ টা মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰা বুলি তেওঁ কয়৷ সাধাৰণতে উৎসৱৰ সময়ছোৱাত ৩,০০০ টকাৰ পৰা ৪,০০০ টকাৰ ভিতৰত মূৰ্তি বিক্ৰী হয়৷

শ্ৰীনিবাসা ৰাওৱে মে’ মাহৰ পৰা দৰমহা পোৱা নাই৷ তেওঁ প্ৰতিমাহে ৮,০০০ টকাকৈ দৰমহা পায়৷ জুন মাহৰ পৰা তেওঁ পুনৰ কলেজলৈ যোৱা আৰম্ভ কৰিছে৷ এই মাহত দৰমহাৰ টকাকেইটা পাব বুলি তেওঁ আশাবাদী৷

আজৰি সময়ত তেওঁ পত্নীক মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰা কামত সহায় কৰি দিয়ে৷ ‘‘অধিক মূৰ্তি মানেই অধিক উপাৰ্জন’’, তেওঁ কয়৷ এই বছৰ কোনো অৰ্ডাৰ নোপোৱা স্বত্বেও মূৰ্তিবোৰ বিক্ৰী কৰিব পাৰিব বুলি শ্ৰীনিবাসে বিশ্বাস কৰে৷ ‘‘সময়খিনি বেয়া হৈছে৷ সেয়ে মানুহে ভগৱানৰ ওচৰত প্ৰাৰ্থনা জনাই ৰীতি-নীতি কৰিবলৈ বিচাৰিছে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

সত্যৱতীয়ে তেওঁৰ ১৫ আৰু ১৬ বছৰীয়া কন্যা সন্তান দুটিক লৈ চিন্তিত হৈ পৰিছে৷ ‘‘সিহঁত দুয়োজনীয়ে মেট্ৰিক পাছ কৰিছে৷ বিভিন্ন কলেজে বাৰ্ষিক মাচুল প্ৰায় ৪৫,০০০ টকাকৈ বিচাৰিছে, যদিওবা এতিয়া পাঠদান বন্ধ হৈ আছে৷ আমি সিহঁতক ক’তো নামভৰ্তি কৰোৱাব পৰা নাই৷ আশা কৰিছো মাচুলৰ পৰিমাণ কম হ’ব’’, তেওঁ এনেদৰে কয়৷ তেওঁলোকে ১০ বছৰীয়া সৰু ছোৱালীজনীৰ বাবে ইংৰাজী মাধ্যমৰ চতুৰ্থ শ্ৰেণীৰ মাচুল হিচাপে বছৰি ২৫,০০০ টকাকৈ দিয়ে৷

গণেশ চতুৰ্থী আৰু দীপাৱলীৰ সময়ৰ কুম্মাৰী ৱীধিৰ অতীতৰ সেই সুখৰ দিনবোৰৰ কথা সত্যৱতীয়ে মনত পেলায়৷ ‘‘কুমাৰ গলিত তেতিয়া আনন্দৰ ফল্গুধাৰা বৈছিল আৰু গোটেই পথটোত আধা ভিজা মাটিৰ গোন্ধৰ সুবাস বিয়পি পৰিছিল৷ কিন্তু এতিয়া কেৱল চাৰিঘৰ পৰিয়ালেহে মৃৎ শিল্পৰ কাম কৰে’’, তেওঁ এইদৰে কয়৷

এই উৎসৱৰ সময়ছোৱাত গণপতিৰ আগমনৰ আনন্দৰ পৰিৱৰ্তে ঋণৰ বোজাহে কুমাৰ পৰিয়ালকেইটাত বিৰাজমান হোৱা দেখিবলৈ পোৱা গৈছে৷

অনুবাদ: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ