ବାଢ଼ୱନ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ କାହାଣୀ: ଅଶାନ୍ତ ଜଳରାଶିରେ ଛନ୍ଦି ହୋଇଥିବା ଜୀବନ

ଆରବ ସାଗର ପୁଣିଥରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ିଆସୁଛି, ଯାହା ପାଲଘର ଜିଲ୍ଲାର ଦହାନୁ ଖାଡ଼ିର ଢେଉଖେଳା ବାଲିଚର ଏବଂ ଗଭୀର ଜଳପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରାସ କରି ପକାଉଛି। ଅମିତା ତାଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଆଖିରୁ ନିଦ ହଜିଯାଇଛି। ଜୁଆର ଆସିବା ସମୟକୁ ସେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଠିକ୍ ସମୟରେ ନିଦରୁ ଉଠିବା ପାଇଁ ଆଲାରାମ୍‌ ସେଟ୍‌ କରିଥାନ୍ତି। କପାଳରେ ଏକ ବ୍ୟାଟେରୀ-ଚାଳିତ ହେଡ୍‌ଲାଇଟ୍‌ ପିନ୍ଧି, ୧୦-୧୫ କିଲୋ ଓଜନର ଏକ ଜାଲ କାନ୍ଧରେ ପକାଇ ସେ ମଧ୍ୟ-ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଖାଡ଼ି ଆଡ଼କୁ ପ୍ରାୟ ୪୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ ଆଉ ଜଣେ ମହିଳା ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଥାନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଏହା ହେଉଛି ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଅଭିଜ୍ଞତା ଯାହା ଆମକୁ ଚନ୍ଦ୍ରର ଗତିବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବା ଶିଖାଏ। ଏହା ଆମକୁ ଜୁଆର ଓ ଭଟ୍ଟା ସମୟ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଥାଏ।”

‘‘ଆମ ସମାଜରେ, ପିଲାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ବାପା-ମା’ଙ୍କୁ ମାଛ ଧରିବା ଦେଖି ବଡ଼ ହୋଇଥାନ୍ତି। ମୋ ବୟସ ଯେତେବେଳେ ୧୫ ବର୍ଷ ପାଖାପାଖି ଥିଲା, ମୋ ବାପା ମତେ ସାଙ୍ଗରେ ନେଉଥିଲେ। ସେ ମତେ ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଖାଡ଼ିରେ ମାଛମାନେ କେଉଁ ଆଡ଼କୁ ଯିବାଆସିବା କରନ୍ତି ସେ ବିଷୟରେ ଶିଖାଇଥିଲେ।’’ ଏବେ ଅମିତାଙ୍କୁ ୬୦ ବର୍ଷ ଟପିଗଲାଣି। ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କ ପରି ଜୁଆରକୁ ପଢ଼ିବାରେ ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ଦଶନ୍ଧି ଅତିବାହିତ କରିସାରିଛନ୍ତି।

ଥରେ ଖାଡ଼ି କୂଳରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଇଥିବା ମହିଳା ଜଣକ ୧୦୦x୨୦ ଫୁଟର ଜାଲକୁ ଖୋଲି ମେଲାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଶୀଘ୍ର ସେମାନେ ଜାଲର ଦୁଇ ପଟକୁ ଧରି ସମୁଦ୍ର ଭିତରକୁ ଯାଆନ୍ତି, ପରସ୍ପରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୩୦ ଫୁଟ ଦୂରତା ଥାଏ। ଦୁହେଁ ଜାଲକୁ ପାଣିରେ ବୁଡ଼ାଇ ଟାଣି ନେଇଥାନ୍ତି, ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଅପେକ୍ଷା ଜାଲରେ କ’ଣ ପଡ଼ିଛି ତାହା ଅନୁଭବ କରିଥାନ୍ତି।

‘‘ରାତିରେ ପାଦ ତଳେ କ’ଣ ଅଛି, ତାହା ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆମଚ୍ୟା କପାଲାଲା ବ୍ୟାଟେରୀ ଆସ୍ତେ। ଫକ୍ତ ଲାଇଟ୍‌ଚ୍ୟା ସିଗ୍ନଲ୍‌ବର୍ ଚଲ୍‌ତାତ୍ (ଆମ କପାଳରେ ବ୍ୟାଟେରୀ ଲାଇଟ୍ ଲାଗିଥାଏ। ସେଥିରୁ ଆସୁଥିବା ମିଞ୍ଜି ମିଞ୍ଜି ଆଲୁଅ ହିଁ କେବଳ ଆମକୁ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ)। ଖୁବ ଜୋରରେ ଢେଉ ଆସୁଥିବାରୁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଭୁଲ୍ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତୁଳନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇପାରେ। ପାଣି ଭିତରେ କେବେବି ସୁରକ୍ଷିତ ଲାଗେନାହିଁ। ବେଳେବେଳେ ଆମକୁ ପାଣିରେ ବେକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଡ଼ି କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଆମେ କାମ କରିଚାଲୁ କାରଣ ଯଦି ମାଛ ନଧରି ଖାଲି ହାତରେ ଫେରୁ, ତେବେ ସେଦିନ ଆମର ରୋଜଗାର ହୁଏ ନାହିଁ।’’ ଅମିତା ପ୍ରାୟ ଚାରି ଘଣ୍ଟାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପାଣି ଭିତରେ ରହି କାମ କରନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଛର ଓଜନ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ କାମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ତାଙ୍କ ଭଳି ଅନେକ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜର ଡଙ୍ଗା ନାହିଁ। ଦହାନୁ ତାଲୁକାର ବରୋର୍‌ ଗାଁଠାରୁ ମାତ୍ର କିଛି ମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ପ୍ରାୟ ୨୦ କିଲୋମିଟର ଦୀର୍ଘ ଏହି ଖାଡ଼ିରେ ସେମାନେ ହାତରେ ମାଛ ଧରିଥାନ୍ତି। ଏହା ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳର ଏକ ଅଂଶ, ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ଏହାର ଅନେକ ଅଂଶ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ଆଉ ସମୁଦ୍ର ଜଳ ଫେରି ଆସିଲେ ଏହା ପୁଣି ପାଣିରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ। ‘‘ଯଦି ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ନଯିବି, ତେବେ ଆମେ କ’ଣ ଖାଇବୁ?’’ ଅମିତାଙ୍କ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ସେହି ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଜୀବିକାର ବାସ୍ତବତାକୁ ଦେଖାଇଦିଏ।

ଏହା ଏପରି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଯାହା ଆଜିକାଲି ଅମିତାଙ୍କୁ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ବିଚଳିତ କରୁଛି। କାରଣ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବାଢ଼ୱନ ବନ୍ଦର ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଯୋଜନା ଆସୁଛି। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ପରିସର ୧୭,୪୭୧ ହେକ୍ଟର ଏବଂ ଏହା ଆନ୍ତଃ-ଜୁଆରିଆ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିବ୍ୟାପ୍ତ। ଜବାହରଲାଲ ନେହରୁ ପୋର୍ଟ ଅଥରିଟି (ଜେଏନ୍‌ପିଏ) ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସାମୁଦ୍ରିକ ବୋର୍ଡ (ଏମଏମବି)ର ମିଳିତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ବିକଶିତ ହେଉଛି। ପବ୍ଲିକ-ପ୍ରାଇଭେଟ୍ ଭାଗିଦାରୀରେ ଭାରତର ୧୩ତମ ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦର ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଏହା ସାମୁଦ୍ରିକ କୃତ୍ରିମ ଦ୍ଵିପରେ ନିର୍ମିତ ସବୁଠାରୁ ବୃହତ୍ତମ କଣ୍ଟେନର୍ ପ୍ରକଳ୍ପ ହେବ। ଆରବ ସାଗରର ପ୍ରାୟ ୧,୪୪୮ ହେକ୍ଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରି ଗଠନ ହେବ। ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ଅତି-ବୃହତ୍ କାର୍ଗୋ ଜାହାଜଗୁଡ଼ିକୁ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଗଭୀର ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।

ବର୍ତ୍ତମାନର ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୨୦୨୯ ମସିହାରେ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ୨୦୩୭ ମସିହାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ୭୬,୨୨୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟର ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ୧୦ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ସହ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଙ୍କୁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପ୍ରଦାନ କରିବାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଉଛି।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ପୁନର୍ବାର ଦୋହରାଇଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ସରକାର କହିଛନ୍ତି ଯେ ପୁନର୍ବାସ, ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ, ଆଇଟିଆଇ ଉନ୍ନତିକରଣ ଏବଂ ଏକ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ସରକାର ପ୍ରତିବଦ୍ଧ। ସରକାରଙ୍କ ମତରେ, ‘‘ଆମର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ, ଆମର ଯୁବପିଢ଼ି କେବଳ ଏହି ବିକାଶର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିବେ ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନେ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଲାଭାର୍ଥୀ ହେବେ।’’

ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ କିନ୍ତୁ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହରେ ଅଛନ୍ତି। ନିଜ ଡଙ୍ଗାରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ୪୫ ବର୍ଷୀୟ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ବିଜୟ ବିନ୍ଦେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଜେଏନ୍‌ପିଟି ବନ୍ଦରକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ପ୍ରକଳ୍ପ ହେବା ପରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ପରିବାରର ଜଣେ ବି ସଦସ୍ୟ କୌଣସି ଚାକିରି ପାଇ ନାହାନ୍ତି। ଚାକିରି ଏବଂ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ ସେମାନେ ଏବେ ବି କୋର୍ଟରେ ଲଢ଼ୁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ବାସ୍ତବତା।"

ଅମିତା କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମ ପିଲାମାନେ ବୋଇସର ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳରେ ଥିବା କାରଖାନାଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରମିକ ଭାବରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମାଛ ଧରିବା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀର ଦର ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଇଛି, ତେଲ କିଣିବା ଆମ ସାମର୍ଥ୍ୟ ବାହାରେ। ପନିପରିବା ଆମ ପାଇଁ ମହଙ୍ଗା। ସମୁଦ୍ରରୁ ଯେତିକି ରୋଜଗାର ହୁଏ, ସେଥିରେ ଆମ ଘରର ଚୁଲି ଜଳେ।’’

“କେତେକ ଦିନ ଆମକୁ ୨୦୦ରୁ ୩୦୦ ଟଙ୍କା ମିଳେ, କେତେକ ଦିନ ତା’ଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍‌ ରୋଜଗାର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ରନେ ମାଲା ମାଜେ ବାୟିପନ୍‌ ଦିଲେ, ମୁକ୍ତ କେଲା (ଏହା ହେଉଛି ସେହି ସମୁଦ୍ର ଯିଏ ମୋତେ ନାରୀ ଭାବେ ସ୍ୱାଭିମାନ ଦେଇଛି, ମୋତେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ କରିଛି)।’’ ମଦୁଆ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ଦୁଇଟି ବିବାହ ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ଅମିତା ଶେଷରେ ଏକାକୀ ନିଜ ପୁଅକୁ ବଡ଼ କରିଥିଲେ। କେବଳ ହାତରେ ଜାଲ ପକାଇ ମାଛ ଧରି ସେ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିଆସୁଛନ୍ତି।

‘‘ମୁଁ ମୋର ପିଲାଦିନରୁ ଏହି ସମୁଦ୍ରକୁ ଦେଖିଛି। ଗାଁର ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଏଠାରେ ଖେଳୁଥିଲି, ପହଁରୁଥିଲି ଏବଂ କଙ୍କଡ଼ା ଧରୁଥିଲି। ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ମୋର ବାପାମା’ ଏବଂ ଜେଜେବାପା-ଜେଜେମା’ ଅଧ ରାତିରୁ ଉଠୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମତେ ହାତରେ ମାଛ ଧରିବାର ଏହି ଜୀବନ ଜୀଇଁବା କୌଶଳ ଶିଖାଇଥିଲେ।’’

ଅମିତାଙ୍କ ଭଳି ହାତରେ ଜାଲ ପକାଇ ମାଛ ଧରୁଥିବା ଅନେକ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାରର ପ୍ରଶ୍ନଟି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଭଳି ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ, ଯାହା ସାମୁଦ୍ରିକ ପରିବେଶରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ନିଶ୍ଚିତ। ସେହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଅମିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। ଉପକୂଳୀୟ ପରିବେଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଆସିଥିବା ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଓ ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ମିଳିଛି। ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ, ‘‘ସମୁଦ୍ରାତ୍ ସଗଲ୍‌ ଏକମେକାନ୍‌ବର୍ ଜଗତ୍‌। ହିରଭ୍‌ ଶେୱାଲ୍‌ ଆହେ, ତ୍ୟାବର୍ ଛୋଟେ ଜୀବ୍‌ ଜଗ୍‌ତାତ୍‌, ତ୍ୟାନା ମାସେ ଖାତାତ୍‌, ମାସେ ଅସ୍ତିଲ୍‌ ତର୍‌ ଅମହୀ ଜଗତୋ (ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ସେଠାରେ ସବୁଜ ଶୈବାଳ ଅଛି, କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନେ ସେଥିରେ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ମାଛମାନେ ସେହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି। ଆଉ ଆମେ ମାଛ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚି ରହିଛୁ)।’’

‘‘ଓଲା ଖାଲି ଗେଲ୍‌ କି ସମୁଦ୍ରାଚ୍ ପୋଟ୍‌ ଦିସତ୍‌। ଖେକଡେ ଦିସ୍‌ତାତ୍‌, ଶିମ୍ପାଲେ ଦିସ୍‌ତାତ୍‌, ଲହାନ୍‌ ମାସେ ଦିସ୍‌ତାତ୍‌। ହେଚ୍‌ ପୁଧେ ମୋଟେ ହୋତାତ୍‌। ହୀ ତ୍ୟାଞ୍ଚି ବଢ଼ାୟଚୀ ଜଗା ଆହେ (ଯେତେବେଳେ ଜୁଆର କମିଯାଏ, ଆପଣ ସମୁଦ୍ରର ପେଟକୁ ଦେଖିପାରିବେ। ଆପଣ କଙ୍କଡ଼ା, ଶଙ୍ଖ, ଛୋଟ ମାଛ ଦେଖିପାରିବେ। ଏହା ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ବଢ଼ିଥାନ୍ତି)। ମାଛଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ହୁଅନ୍ତି ତାହା ଶିଖିବା ଆମକୁ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଆମେ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଦେଖୁ - ଅଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠାରେ ଅଛି, ଛୋଟ ମାଛଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଆଡ଼େ ଯାତାୟାତ କରୁଛନ୍ତି, କଙ୍କଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠାରୁ ବାହାରୁଛନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ନିଜେ ଆମକୁ ସବୁକିଛି ଶିଖାଇଥାଏ।’’ ଶଙ୍କୋଧର ପଏଣ୍ଟ ଭାବରେ ପରିଚିତ ପଥୁରିଆ ପ୍ରଜନନ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଅମିତା ବେଶ୍‌ ସହଜରେ କୁହନ୍ତି।

ଏହାକୁ ଦହାନୁର ଗବେଷକ ଭୂଷଣ ଭୋଇର ‘‘ଏକ ସ୍ତରୀୟ ସାମୁଦ୍ରିକ ପରିବେଶତନ୍ତ୍ର’’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏହା ପଥୁରିଆ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ପ୍ରଭାବିତ କାଦୁଆ ଅଞ୍ଚଳ, ଖାଡ଼ି, ହେନ୍ତାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ବୈତର୍ଣା ପରି ନଦୀର ମଧୁର ଜଳର ଆରବ ସାଗର ସହିତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଛି। ଗବେଷକ ଭୂଷଣ ଭୋଇରଙ୍କ ମତରେ, ‘‘ନଦୀର ମଧୁର ଜଳ ଲବଣତାକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ। ଏଣୁ, ଏଠାରେ ଭୂମିରୁ ମାତ୍ର କିଛି ଫୁଟ୍‌ ତଳେ ମିଳୁଥିବା ମିଠା ଜଳ ଏକ ଖାରା-ମଧୁର ଜଳୀୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏଥିରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ପ୍ଲାଙ୍କଟନ୍‌ ଏବଂ ମାଛକୁ ପୋଷଣ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପାଦାନ ରହିଥାଏ।’’

ଏହି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସାମୁଦ୍ରିକ ଚକ୍ର, ଦହାନୁ ଉପକୂଳରେ ଜୈବ ବିବିଧତା ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବଜାୟ ରଖିଥାଏ। ଯାହା ବାଢ଼ୱନ ବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ ସହ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଯିବ। ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ଅଞ୍ଚଳରେ ୧,୪୪୮ ହେକ୍ଟର ଜମି ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ମାଟି ପକାଇ ଭୂମି ପୂରଣ କରିବା ସହିତ ଏକ ୧୦.୧୪ କିଲୋମିଟର ଦୀର୍ଘ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରତିରୋଧୀ ପ୍ରାଚୀର ନିର୍ମାଣ କରାଯିବ।

‘ସିଏସ୍‌ଆଇଆର୍‌-ନ୍ୟାସନାଲ୍‌ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍‌ ଅଫ୍‌ ଓସିଆନୋଗ୍ରାଫି’ର ରିପୋର୍ଟ ଏକ ‘ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ’ ପରିବେଶୀୟ କ୍ଷତି ଆଡ଼କୁ ଇଙ୍ଗିତ କରୁଛି। ଯାହା ବୃହତ୍‌ ପରିମାଣର ଭୂମି ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ସମୁଦ୍ରତଳ ଖନନ ବା ଡ୍ରେଜିଂ ଯୋଗୁଁ ଘଟିବ। ଏଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଛ ପ୍ରଜନନ ଚକ୍ରକୁ ବ୍ୟାହତ କରିପାରେ, ସାମୁଦ୍ରିକ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ଏବଂ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ସାମୁଦ୍ରିକ ପ୍ରଜାତିର ଗତିବିଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ।

ଅମିତା ଓ ଦହାନୁର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମୁଦାୟର ଅନ୍ୟମାନେ ଏସବୁକୁ ପରିବେଶ ସମ୍ପର୍କୀତ ଅମୂଳକ ଚିନ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ପ୍ରଭାବିତ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଲୋକେ ହାତରେ ମାଛ ଧରି ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରିଆସିଛନ୍ତି। ପରିବେଶ ପ୍ରଭାବ ଆକଳନ (ଇଆଇଏ) ରିପୋର୍ଟ ଦାବି କରିଛି ଯେ ୫,୩୩୩ ପରିବାରର ପ୍ରାୟ ୨୦,୮୦୯ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଜୈବବିବିଧତାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଅମିତାଙ୍କ ଭଳି ହାତରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନଙ୍କୁ ଇଆଇଏ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଗଣନାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବା କଷ୍ଟକର।

‘‘କୌଣସି ଅଧିକାରୀ ଆମ ପାଖକୁ ଆସି ନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଆମେ କ’ଣ କରୁଛୁ ପଚାରି ନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଡଙ୍ଗା ଥିବା ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୋଇଥିବେ,’’ ଅମିତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି। ବାଢ଼ୱନ ବନ୍ଦର ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ସମିତି ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି ଯେ ଏହି ଦହାନୁ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଚାରିପାଖରେ ୨୦୦ରୁ ଅଧିକ ହାତରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକ ଅଛନ୍ତି। ‘‘କିନ୍ତୁ ବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ ହେବା ସହିତ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମୁଦାୟର ସମସ୍ତେ ମାଛ ଧରିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ହରାଇବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଆମେ ଏଠାରେ ଏହି ବନ୍ଦର ଚାହୁଁନାହୁଁ,’’ ଅମିତା କୁହନ୍ତି।

୧୭,୪୭୧ ହେକ୍ଟର ଜମି ମଧ୍ୟରୁ ୫୭୧ ହେକ୍ଟର ଜମିରେ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପର ସଡ଼କ ଏବଂ ରେଳ କରିଡରଗୁଡ଼ିକ ବାରୋର୍‌, ଆଗର, ନରପଦ ଏବଂ ତାରାପୁର ସମେତ ୧୬ଟି ଗାଁ ଦେଇ ଯିବାର ଆଶା କରାଯାଉଛି। ଅଧିଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ଜମି ପାଇଁ କ୍ଷତିପୂରଣ ଏବଂ ବିସ୍ଥାପିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଥଇଥାନର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ, ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷତିପୂରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।

ଆଉ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସମୁଦାୟଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତ କ୍ଷତି ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଥାଏ। “ଆମଚୀ ଶେତି ସମୁଦ୍ରାଚ୍‌। ଆଟା ସମୁଦ୍ରାଚା କାହି ସାତ୍‌ବାରା ଆହେ କା (ଆମର ଚାଷଜମି ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର। ସମୁଦ୍ର ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର କ’ଣ କୌଣସି ସାତବାରା ବା ମାଲିକାନା କାଗଜପତ୍ର ଅଛି କି?)’’ ​‌କ୍ଷୋଭର ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ବିଜୟ।

“ଆମେ ଏଠାରେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ି ଧରି ରହି ଆସୁଛୁ। ଏହା ହେଉଛି ସେହି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ଘୋଲ୍‌ ମାଛ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ଲବଷ୍ଟର୍‌ ରହିଥାନ୍ତି, ଯାହା ମହଙ୍ଗା ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥାଏ। ଏହି ବନ୍ଦର କାହା ପାଇଁ? ବଡ଼ ଶିଳ୍ପପତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ଏଠାକୁ କିଏ ଆସିବେ? ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ। ଆଉ ଏହି ଗରିବ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କଣଠେସା କରି ଦିଆଯିବ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି।

ଇଆଇଏ ରିପୋର୍ଟ ମଧ୍ୟ ଏକଥା ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ବନ୍ଦର ହେବା​‌ ପରେ ମାଛ ଧରିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବେଶକୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲଗାଯିବ। ଏଥିପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ପରିବାର, ଡଙ୍ଗା ମାଲିକ, କର୍ମଚାରୀ ଏବଂ ଡଙ୍ଗାରେ ଥିବା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଏକକାଳୀନ ନଗଦ କ୍ଷତିପୂରଣ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ ଆୟ ସହାୟତା ଦିଆଯିବ। ଅମିତାଙ୍କ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ବିନା ଡଙ୍ଗାରେ ମାଛ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ଷତିପୂରଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ମାନଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ନୁହେଁ ଯେ କ୍ଷତିପୂରଣ ନେଇ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ସମ୍ପର୍କରେ ଅମିତାଙ୍କର କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ।

ଏହି ଉପକୂଳକୁ ନେଇ ଦହାନୁର ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ଏବଂ କୃଷକମାନଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ସାଢ଼େ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏକ ବନ୍ଦର ଯୋଜନାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଅଭିଯାନର ଫଳସ୍ୱରୂପ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଏବଂ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିବେଶ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା।

ବାଢ଼ୱନ ବନ୍ଦର ବିରୋଧୀ ସଂଘର୍ଷ ସମିତିର ସଭାପତି ୭୦ ବର୍ଷୀୟ ନାରାୟଣ ପାଟିଲ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମେ ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟକୁ ଯାଇଥିଲୁ ଏବଂ ବିଚାରପତି ସି.ଏସ୍‌. ଧର୍ମାଧିକାରୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଦହାନୁ ତାଲୁକା ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ (ଡିଟିଇପିଏ) ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା। ପରେ, ବନ୍ଦରକୁ ବିରୋଧ କରି ଆମର ମାମଲା ନୂତନ ଭାବରେ ଗଠିତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କୁ ଦିଆଗଲା। ଆଉ ବର୍ଷ ବର୍ଷର ଟଣାଓଟରା ପରେ, ଶେଷରେ ୧୯୯୮ ମସିହାରେ ବନ୍ଦର ବିକାଶ ପାଇଁ ଅନୁମତି ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଖାରଜ କରାଯାଇଥିଲା।’’ ଆଜି, ୨୫ ବର୍ଷ ପରେ, ଯଦି ବାଢ଼ୱନ ବନ୍ଦର ପାଇଁ ମଞ୍ଜୁରୀ ଆସିଛି, ତେବେ ଏହା ଏଥିପାଇଁ ନୁହେଁ ଯେ ସ୍ଥାନୀୟ ବିରୋଧ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ବରଂ ଏଥିପାଇଁ ଯେ ପ୍ରକଳ୍ପର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଚାରିଆଡୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି।

ନାରାୟଣ ପାଟିଲ କୁହନ୍ତି, ‘‘୨୦୧୪ ମସିହା ପରେ, ସରକାର ନିଜେ ଆଇନକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ଲାଗିପଡ଼ିଲେ। ଡିଟିଇପିଏର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ (ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ) ୨୦୨୩ ମସିହାରେ ବଦଳାଇ ଦିଆଗଲା। ଆଉ ବିଡ଼ମ୍ବନା ହେଉଛି ଯେ, ପ୍ରକଳ୍ପଟି ସେହି ସମାନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କଠାରୁ ମଞ୍ଜୁରୀ ପାଇଲା (ଯିଏ ଦିନେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଖାରଜ କରି ଦେଇଥିଲେ)।’’ ଏହା ପରେ, ୨୦୨୪ ମସିହା ଫେବ୍ରୁଆରୀ ମାସରେ, ପରିବେଶ, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ପରିବେଶଗତ ମଞ୍ଜୁରୀ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା।

୨୦୨୩ର ଇଆଇଏ ରିପୋର୍ଟରେ ସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇଛି ଯେ ବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ ଯୋଗୁଁ ବାଢ଼ୱନ ଉପକୂଳରେ ଏହା ଏକ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରିବ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନେ ଭଲ ପରିମାଣର ମାଛ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନେ ଲବଷ୍ଟର୍‌ ଚାଷ ମଧ୍ୟ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସମାଧାନ ହେଉଛି ‘ଜୀବିକା ବିବିଧକରଣ’ – ଏଥିରେ ଯୁବ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ସମୁଦ୍ରରେ କେଜ୍ କଲଚର୍‌ ବା ଖୁଆଡ଼ ମାଧ୍ୟମରେ ମାଛ ଧରିବା ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

୩୨ ବର୍ଷୀୟ ଯୁବ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ କଳ୍ପେଶ ଆକ୍ରେ କୁହନ୍ତି, “ଇଥା ହା ପୋର୍ଟ ଆଲା, ଆମି କାୟ କରାୟଚା, ପିଞ୍ଜରାତ୍‌ ମଚ୍ଚୀ କଶା ପକାଦ୍‌ନର୍, ସମୁଦ୍ର ଆପନ୍‌ହୁନ୍‌ ତୟାର୍‌ କରତୋ ସଗଲ୍‌ (ବର୍ତ୍ତମାନ ଯଦି ଏଠାରେ ବନ୍ଦର ହୋଇଯାଏ, ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, ପଞ୍ଜୁରିରେ ମାଛ କିପରି ଧରିବୁ? ସମୁଦ୍ର ତ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଆମ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦିଏ)।” ଏହି ଯୁବ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅଣ-ପାରମ୍ପରିକ ମାଛ ଧରିବା ଯୋଜନା କରାଯାଉଛି। ପ୍ରାୟ ଛଅ ଘଣ୍ଟା କାଳ ମାଛ ଧରିବାରେ କଟାଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଫେରିଛନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ପାଣିରେ ଭିଜି ଯାଇଥିବା ଶରୀର, ବାଲି ସରସର ପୋଷାକ, ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଗୁଡ଼ାଇ ରଖିଥିବା ମାଛ ଧରା ଜାଲ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଏକ ଲମ୍ବା କାଠବାଡ଼ି। ତାଙ୍କ ଭାବଭଙ୍ଗି ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତାରୁ କେଜ୍‌ ଫିସିଂ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅବିଶ୍ୱାସ ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାପଡୁଛି।

ଗତ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ରରେ ଭୂମି ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଏବଂ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ ସହିତ ବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଜୋରସୋରରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଚାଲିଛି। ବିଡ଼ମ୍ବନାର ବିଷୟ ଯେ, ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିବାଦ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଭଳି କୌଣସି ଅନଧିକୃତ ସମାବେଶକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥାନଠାରୁ ୫୦୦ ମିଟର ଦୂରତା ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ସୁରକ୍ଷା ସଂହିତାର ୧୬୩ ଧାରା ଲାଗୁ କରାଯାଇଛି। ଏହି କଟକଣା ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଳବତ୍ତର ରହିବ।

ଆଉ କିଛି ଦିନ ପରେ କଳ୍ପେଶ ଏବଂ ଅମିତା ପୁଣିଥରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ହାତରେ ମାଛ ଧରିବା କାମକୁ ଫେରିବେ। ଯେତେବେଳେ ଉପକୂଳର ଚିତ୍ର ବଦଳି ଯାଉଛି, ସେତେବେଳେ ଜୁଆର-ଭଟ୍ଟା ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତତା ହୋଇ ରହିଛି। ଆଉ ବାଢ଼ୱନ ଉପକୂଳରେ ବଢୁଥିବା ଝଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅମିତା ଆକାଂକ୍ଷାଭରା କଣ୍ଠରେ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଦିନେ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ଡଙ୍ଗା କିଣିବାକୁ ଚାହେଁ।’’