দলং যেতিয়া নাছিল, তেতিয়া দিৰিয়া আছিল

প্ৰায় চাৰে-পাঁচটা দশক পূৰ্বে সংগত ৰামৰ বাবে চুলি এডালৰ সমানো ইফাল-সিফাল কৰা মানে প্ৰাণ হেৰুওৱা। এই এডাল চুলিৰ মান বুলি এই প্ৰতিবেদকক দেখুৱাই তেওঁ কয়, “আপুনি যদি ইমানখিনিও ভাৰসাম্য হেৰুৱায়, এই ধৰক চুলি এডালৰ মানো, আপুনি ডুবিল।” বৰফেৰে ভৰা বিপাশা নদী পাৰ কৰাটো ধেমালি কাৰবাৰ নাছিল। তাকো যদি বলধ গৰুৰ চামৰা ফুলাই বেলুনৰ দৰে কৰি লৈ সিটোৰে নদী পাৰ হোৱাটো খুবেই বিপদসংকূল কাম আছিল।

হিমাচল প্ৰদেশৰ কুল্লু উপত্যকাত তেনেকৈ নদী পাৰ কৰোৱা তাৰু (ঘাটৈ)সকলৰ শেষৰ কেইজনমানৰ মাজৰ এগৰাকী হৈছে সংগত ৰাম (৮৯)। তেওঁৰ সেই জীৱিকা পিছে কেতিয়াবাই নাইকিয়া হ’ল। এই শতিকাটোৰ আৰম্ভণিৰ ভাগত যেতিয়া দলং আৰু ঝুলা (ৰছী লগোৱা দলং) আহিল, তেতিয়াৰ পৰা তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ প্ৰাসংগিকতাও নাইকিয়া হৈ পৰিল। তাৰ আগতে স্থানীয় দেৱ-দেৱীৰ পৰা ৰজালৈ, বৰযাত্ৰীৰ পৰা মৃতদেহলৈ, শস্যৰ পৰা কাঠ-খৰি আদিকে ধৰি প্ৰায় সকলো বস্তু তেওঁ নিজৰ দিৰিয়াৰে পাৰ কৰাইছিল।

দিৰিয়া মানে হৈছে বলধ গৰুৰ সম্পূৰ্ণ চামৰাখন ফুলাই বেলুন আকৃতি দি সেইৰে নদী পাৰ কৰোৱা এবিধ আহিলা। দিৰিয়াৰ কাহিনী প্ৰায় দুই হাজাৰ বছৰ পুৰণি। তেতিয়াৰে কাহিনী যেতিয়া আলেকজেণ্ডাৰৰ সেনাই নৈৰ সোঁত দেখি ভাৰতত আৰু বেছি আগলৈ অগ্ৰসৰ হ’বলৈ বিচৰা নাছিল। গ্ৰীকসকলে আকৌ ভয়ংকৰ ৰূপ লোৱা নদীখন পাৰ হোৱাটো অসম্ভৱ বুলিয়ে ধৰিছিল। বিপাশা নদীখনেই আলেকজেণ্ডাৰৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ হেঙাৰ হৈ দেখা দিছিল। কিছুমান ইতিহাসবিদে কয় যে ভাৰতৰ পূৰ্বাঞ্চলত সেই নদীখনৰ পৰাই আলেকজেণ্ডাৰে আৰু আগবাঢ়িব পৰা নাছিল।

বহু শতিকাজুৰি এনে অঞ্চলত দিৰিয়াৰেই ঘাটৈয়ে বিপাশা নৈৰে বস্তু-বাহিনী আৰু মানুহ পাৰ কৰাইছিল। তাৰ মাজত চাগে সংগত ৰামৰ পূৰ্বপুৰুষসকলো আছিল। নদীখন উৎপন্ন হৈছে এলপছ হ্ৰদৰ পৰা, বিপাশা কুণ্ড বুলিও তাক কোৱা হয়। পাঞ্জাৱৰ সমতল ভূমিত হাৰিকেত আহি শতদ্রু নদীৰ সৈতে মিলিত হোৱাৰ আগেয়ে এই নদীখন প্ৰায় ৪৭০ কিলোমিটাৰ বৈ আহিছে।

কুল্লু উপত্যকাত প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত পাঁচটা তাৰ আছে। তাৰ মানে তাত নৈখন শান্ত। তাতেই তাৰুৱে দিৰিয়া চলাইছিল। সেয়া আছিল ভুইন তাৰ (এতিয়া ভুণ্টাৰ বুলি কয়), বজৌৰা স্থিত হাতা তাৰ, ৰাহ তাৰ, যোগিনী তাৰ আৰু জিয়া তাৰ (বিপাশা নদীৰ উপনদী পাৰ্বতীৰ ওপৰত)। সংগত ৰামে কাম কৰিছিল হাতা তাৰত। তেওঁ সেই ভয়ংকৰ সোঁতৰ নৈখনত ফুলোৱা বলধৰ চামৰাখনত উঠি দিনে নৈখনৰ ৪০০ ফুটৰো অধিক দূৰত্ব কেবাবাৰো অতিক্ৰম কৰিছিল। হাতা তাৰৰ পানী তেওঁৰ দিনত ১৫ৰ পৰা ২০ ফুট পৰ্য্যন্ত দ আছিল। কিন্তু নৈখনৰ এইটো অংশ আকৌ নৈৰ গভীৰতাতকৈ সোঁতৰ বাবে অধিক বিপজ্জনক আছিল।

আগতে মানুহে নদী পাৰ হ’বলৈ দলং বিচাৰি বহুদূৰ বাট খোজকাঢ়িছিল। “আমি সিটো পাৰ পাবলৈ প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ যাবলগীয়া হৈছিল। দুইৰ পৰা তিনিঘণ্টা সময় লাগিছিল। কিন্তু তাৰু থকাৰ বাবে আমি নদীখন তিনি মিনিটতে পাৰ হ’ব পাৰিছিলো,” বজৌৰাৰ বাসিন্দা আৰু গাঁৱৰ মন্দিৰৰ পূজাৰী ৭৬ বছৰ বয়সীয়া চাবীল দাস শৰ্মাই কয়।

যাত্ৰীক পাৰ কৰোৱাৰ বৰ আচহুৱা ব্যৱস্থা এটা আছিল সেয়া। তাৰুজনে দিৰিয়াটোত দীঘল দি লৈছিল আৰু যাত্ৰীজনে তাৰুৰ পিঠিত উঠিছিল। কেতিয়াবা পিঠিত শুই দিছিল। তাৰুজনে দিৰিয়াটো তেওঁৰ ভৰি দুখন আৰু ফালি (সৰু বঠা)ৰে বাইছিল। ঘাটৈজনে ভৰিৰে সাতোৰাৰ উপৰিও এই বিশেষ বাহনবিধৰ ওপৰত নিজৰ ভাৰসাম্যও ৰাখিছিল। এটাই কথা তাৰুই লক্ষ্য কৰিছিল যে গোটেই ভৰটো দিৰিয়া আৰু তাৰুৰ কেন্দ্ৰত পৰিব লাগে।

দিৰিয়া এখন বনোৱা হৈছিল এটা বলধৰ সম্পূৰ্ণ চামৰাখনেৰে। এই দিৰিয়াত এবাৰত এজন যাত্ৰীয়েই যাব পাৰিছিল।

একাধিক যাত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত বা মালবস্তু বেছি হ’লে তেওঁলোকে দুখন দিৰিয়া লগ লগাই লয় আৰু তাৰ ওপৰত চাৰাপাই এখন দি লয়। তাৰুজনে তেতিয়া তৃতীয়টো দিৰিয়াৰে আটাইখিনি মাল-বস্তু লৈ পানীত নামে।

দিৰিয়া কেৱল বিপাশা নদীৰ উপত্যকা অঞ্চলতে সীমাবদ্ধ নাছিল। অতীতৰ পৰ্য্যটকসকলৰ টোকাত আছে যে শতদ্ৰু, ঝেলুম আৰু সিন্ধু নদীৰ উপত্যকা অঞ্চলতো এই দিৰিয়াই আছিল মানুহৰ নদী পাৰ হোৱাৰ একমাত্ৰ উপায়। কিছুমান ঠাইত দিৰিয়াৰ নাম আছিল মুছাক। ১৯০৪ৰ ইণ্ডিয়া থ্ৰু দা ষ্টেৰিঅ’স্ক’প নামে গ্ৰন্থত জেমচ্ ৰিকাল্টনে লিখিছিল: “এই ড্ৰিয়াৱালাসকলে চামৰাখনেৰে নদীখন ধাৰাল সোঁতৰ মাজতো পাৰ হ’ব পাৰে, য’ত নেকি ভালৰো ভাল সাতোৰবিদ এজনো অসহায় হৈ পৰে।” প্ৰায় এটা শতিকা পূৰ্বে ঔপনিৱেশিক পৰ্য্যটক উইলিয়াম এ. গ্ৰীণে ইয়াক “বোধকৰো পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু কৌতূহলপূৰ্ণ ফেৰী” বুলি কৈছে।

সংগত ৰামে তেওঁৰ পিতৃৰ পৰা এই পেছা পাইছিল। তেওঁ গোটেই জীৱনটো হাতা তাৰত কাম কৰিছিল। তেওঁৰ পিতাকৰ পিতাকেও তাকেই কৰিছিল। “আমাৰ বংশটোৱেই ঘাটৈ,” তেওঁ কয়। (তেওঁ কোলি সম্প্ৰদায়ৰ লোক, হিমাচল প্ৰদেশত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ)। “আমাৰ পৰিয়ালটো সুজনপুৰ পৰা আহিছিল,” তেওঁ পাৰিক কয়। বিপাশা নদীৰ দক্ষিণ পাৰৰ হিমাৰপুৰ জিলাৰ পৰা প্ৰায় ১৭০ কিলোমিটাৰ উজাই আহি তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষে নদীখনৰ উত্তৰ পাৰত বজৌৰা চহৰৰ ফালে মাছৰোগি গাঁৱত নিগাজী হৈছিল। এতিয়া সেই গাঁৱৰ ১৩ টা পৰিয়ালৰ পূৰ্বপুৰুষৰ পম খেদিলে তাৰুৰ ইতিহাস ওলায়।

তাৰু পৰিয়ালত জন্ম হোৱা যিকোনো ল’ৰাৰে প্ৰথমটো কাম আছিল বাৰমাহে ওফন্দি থকা বিপাশা নদীখনৰ সৈতে অভ্যস্ত হোৱা, সংগত ৰামে কয়। “মই ১৪ কি ১৫ বছৰ বয়সতে দিৰিয়া চলোৱা শিকিছিলো। তাৰ আগতে আমাক বিপাশা নদীত কেবামাহো সাতুৰি-নাদুৰি প্ৰশিক্ষণ দিওৱা হৈছিল। ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা শিকিবলৈ প্ৰায় ৩ৰ পৰা ৬ কিলোগ্ৰামৰ শিল চাৰিটা চামৰাখনৰ চাৰিটা ঠেঙত গাঁঠি দিয়া হৈছিল আৰু ডেকাল’ৰাবোৰক তাৰপিছত দিৰিয়াখন বাবলৈ কোৱা হৈছিল। মই এবাৰ নিয়ন্ত্ৰণ হেৰুৱাইছিলো। অন্যথা মই কেতিয়াও পৰা নাই আৰু কোনো যাত্ৰীকো পানীত পৰিবলৈ দিয়া নাই।” কিন্তু তেওঁৰ মোমায়েক দলে ৰাম, যিয়ে তেওঁক দিৰিয়া বাবলৈ শিকাইছিল, তেওঁ নিজে সেই ফেনে-ফোটোকাৰে বৈ অহা নৈৰ পানীত প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল।

মে’ৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈ কাম বন্ধ থাকিছিল। সেইখিনি সময়ত নদীখনৰ প্ৰবল সোঁতত দিৰিয়াখন ওপঙি থকাটো অসম্ভৱ আছিল। অক্টোবৰৰ পৰা এপ্ৰিলৰ সময়ছোৱাত নদীখন যেতিয়া তুলনামূলকভাৱে স্থিৰ হৈ থাকে, তেতিয়া দিৰিয়াৰ সেৱা পুনৰাই আৰম্ভ হয়। সংগত ৰামে কয় যে স্বাধীনতাৰ আগতে তাৰাই মানে নদী পাৰ কৰোৱাৰ বাবে এক অনা (এটকাৰ ষোল্লভাগৰ এভাগ), তাৰ পিছত দুভাগ আৰু স্বাধীনতাৰ পিছত ২৫ পইচা লৈছিল। দশকৰ পিছত দশক ধৰি সেই একে দৰতে তাৰাই চলি থাকিল। ১৯৭০ৰ দশকত সেয়া ৫০ পইচা হ’ল আৰু নব্বৈৰ দশকত এটকা। তেওঁ কয়, “আমি কেৱল দূৰণিবটীয়া ঠাইৰ পৰা অহা অচিনাকি লোকৰ পৰাহে পইচা লৈছিলো। স্থানীয় লোকসকলক ৰবি আৰু খাৰিফ শস্যৰ বতৰত চপোৱা শস্যৰ সামান্য এটা অংশ নাইবা তেওঁলোকে যি উচিত বুলি ভাবে, তাকেই লোৱা হৈছিল।

নদীখন যেতিয়ই ওফন্দি আহিছিল, পাৰ হোৱাৰ উপায় একমাত্ৰ দিৰিয়াই আছিল। ১৯৪৭ৰ বিধ্বংসী বানত যেতিয়া ভুণ্টাৰৰ দলংখন পানীয়ে উটুৱাই নিয়ে, তেতিয়া সংগত ৰামৰ বৃহত্তৰ পৰিয়ালটোৰ কেইজনমান কুল্লুৰ ৰজা ভগৱন্ত সিঙৰ নিৰ্দেশ অনুযায়ী ভুণ্টাৰলৈ উঠি যায়। “দলংখন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰোতে তিনি বছৰ লাগিল। সেই সময়ছোৱাত আমিয়েই মানুহক নদী পাৰ কৰোৱাইছিলো,” তেওঁ কয়।

সংগত ৰামৰ ভতিজা গৌতম ৰাম (৫৩)ৰ বাবে পৰিয়ালটোত চলি অহা শতিকাপুৰণি পেছাই তেওঁৰ জীৱিকা আছিল। কিন্তু ১৯৮০ দশক পৰিছিল আৰু তেওঁৰ পেছাৰ প্ৰাসংগিকতা কমি আহিছিল। সেইটো দশকতে কেবল ট্ৰলী আহিল। তাৰপিছত ২০০২ত বজৌৰাত নিৰ্মাণ হ’ল এখন দলং। সেয়ে গৌতমৰ বাবে দিৰিয়াখন তেওঁৰ ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰৰ আহিলা হৈ পৰিল। তেওঁ সেই দিৰিয়াখন সামগ্ৰী-পাতি, কাঠ সৰবৰাহ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল’লে নাইবা মাছ মৰাত খটুৱালে। শিক্ষা বিভাগত কেৰাণী হিচাপে সোমোৱাৰ পিছত তেওঁ তাৰাইৰ কাম এৰিলে। কিন্তু তেওঁৰ মনত ১৯৯৫ৰ বানপানীৰ স্মৃতি এতিয়াও সজীৱ হৈ আছে। “মোৰ ককাদেউতা সুন্দৰু ৰাম আৰু এজন খুৰা গচনু ৰামে সেই বানপানীৰ সময়ত কুল্লুৰ জিলা উপায়ুক্তৰ পৰা প্ৰশংসা পত্ৰ লাভ কৰিছিল। তেওঁলোকে ভুণ্টুৰ ঔষধালয়ৰ পৰা ডাক্তৰ আৰু আন মানুহ আৰু মৃতদেহ পানীৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিছিল, যি পানীত আন কোনোৱে নামিবলৈ সাহস কৰা নাছিল।”

স্থানীয় দেৱ-দেৱীৰ বাবে দিৰিয়াই আছিল নৈ পাৰ হোৱাৰ একমাত্ৰ সাধন। এনে প্ৰবাদো আছে যে সংগত ৰামৰ পূৰ্বপুৰুষসকলেই প্ৰাচীন কালত ভৈয়ামৰ পৰা সত্যৱতী দেৱীক নৈখন সাতুৰি পাৰ হৈ লৈ আনিছিল। “আমাৰ ৰজা (কুল্লুৰ ৰজা)য়ে সিটো পাৰে থকা হুৰলা গাঁৱলৈ প্ৰায়ে গৈছিল আৰু আমাৰ পিঠিত উঠিয়ে পাৰ হৈছিল। যিকোনো সময়তে আমি সাজু থাকিছিলো,” গৌতমে কয়।

প্ৰতিটো তাৰু পৰিয়ালক জীৱিকা দিয়া এই দিৰিয়াখন প্ৰতিঘৰ মানুহৰ বাবে বৰ মৰমৰ আছিল। পোনপটীয়া সুৰ্য্যৰ পোহৰ নপৰাকৈ দিৰিয়াখন সযতনে থোৱা হৈছিল।

দিৰিয়া বনোৱা আৰু তাক সংৰক্ষণ কৰি ৰখাটোত পৰম্পৰাগত আৰু প্ৰচলিত জ্ঞান-বুদ্ধিৰ লগতে দলিতসকলে উদ্ভাৱন কৰা অত্যাধুনিক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন আছিল। সংগত ৰামে কয় যে দিৰিয়া পোৱাটো বৰ কঠিন কাম আছিল, কিয়নো ভৈয়ামতহে বলধ গৰু পোৱা গৈছিল। তেওঁলোকে নিজৰ গাঁৱত দিৰিয়া বনাবলৈ লোৱাৰ আগতে দিৰিয়া এটা কিনিবলৈ ১২০ টকাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। “কিন্তু লাহে লাহে আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে গাঁৱৰে এজনক বলধ গৰুৰ ছাল এৰুৱাই দিৰিয়া বনোৱাৰ প্ৰশিক্ষণ দিলে।” তেনেকৈ খৰচ কমিল।

দিৰিয়া এটা বনাবলৈ সাতৰ পৰা দহ দিন লাগে। ১৯৫০ৰ দশকত দলিত কাৰিকৰ এজনক এক সেৰ (প্ৰায় চাৰি পোৱা) ঘিউ, কেইকিলোমান শস্য আৰু পাঁচ টকা দিয়া হৈছিল। এবাৰ তাৰুৰ হাতত সেয়া পৰাৰ পিছত তাক দেৱদাৰুৰ তেল ঘঁহি আৰু কৰাল (Ficus tsjakela) গছৰ ছালৰ গুড়িৰে মাজি ৰন্ধ্ৰবোৰ ৰুদ্ধ কৰা হয় আৰু ছালখন ক’লা কৰা হয়। দিৰিয়াটো ফুলাবৰ বাবে ছাগলী বা কাৰ্থ (Himalayan tahr বা বনৰীয়া পাহাৰীয়া ছাগলী)ৰ ছালেৰে সন্মুখৰ ভৰিদুখন চিলোৱা হয়। “দুইৰ পৰা চাৰি মিনিটমানত বায়ু ভৰ্তি হৈ গৈছিল,” গৌতম ৰামে কয়। “সযত্নে ৰাখিলে এখন ছাল ১৫-২০ বছৰ টিকি থাকে, কেৱল মাজে-সময়ে তাৰ চিলাইবোৰ মেৰামতি কৰি থাকিব লাগে।”

মৰা বলধ গৰুটো অনা হৈছিল স্থানীয় মুছলমান লোকৰ পৰা। ১৯৪৭ৰ আগতে কুল্লু উপত্যকাত বহু মুছলমান মানুহ আছিল। মুছলমান লোকে দিৰিয়াৰ বৰ আদৰ কৰিছিল। “তেওঁলোকে নতুন দিৰিয়া নদীত নমোৱাৰ আগতে তেওঁলোকক খবৰ দিব নাপাহৰিবলৈ কৈছিল,” সংগত ৰামে কয়। “তেওঁলোকে দিৰিয়াখনত পাৰিবলৈ দিৰিয়াখনৰ সমান দীঘল কাপোৰ এখন আনিছিল। পাঁচজোৰ কাপোৰ তাৰুজনক তেওঁলোকে দিছিল। তাৰ লগতে খাদ্য, ঘিউ, চেনী আৰু শস্য দিছিল। প্ৰথমজন যাত্ৰী আছিল বলধ গৰুটোৰ গৰাকী। তেওঁক পৰম্পৰাগত নিয়ম অনুসৰি নৈখন এবাৰ পাৰ কৰাই লৈ অহা হৈছিল। সেয়া মংগলসূচক বুলি ধৰা হৈছিল। গৰুটোৰ গৰাকীজনে গোটেই জীৱনটো বিনামূল্যে সেই দিৰিয়াত উঠি নদী পাৰ হ’ব পাৰিছিল।”

দিৰিয়াৰ সৈতে বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ লোক জৰিত হৈ আছিল যদিও জাতিভেদ প্ৰথা একেই আছিল। প্ৰায়ভাগ তাৰু আছিল কলি সম্প্ৰদায়ৰ দলিত লোক। শতিকাজুৰি দেৱ-দেৱী আৰু ৰজাই এই দলিতৰ পিঠিত উঠি নদী পাৰ হ’বলৈ বেয়া পোৱা নাছিল। তথাপি, আনকি আজিও দলিতসকলক এই ৰজাসকলে নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰ য’ত সেই দেৱ-দেৱীক স্থাপন কৰা হয়, তাত সোমাবলৈ দিয়া নহয়, যি ৰজা আৰু দেৱ-দেৱীক ওফন্দি উঠা ধাৰাল নদী দলিতেই পাৰ কৰাইছিল।

সংগত ৰামে তাৰু হিচাপে শেষবাৰ নৈ পাৰ কৰাইছিল ২০০২ত। যোৱা আঢ়ৈটা দশকত তেওঁ হিমাচল প্ৰদেশ চৰকাৰৰ ১,৭০০ টকাৰ মাহিলী পেঞ্চনেৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি আছে। অৱশ্যে তেওঁ পুত্ৰ খুব ৰাম, যিয়ে বেংক এটাত ‘পিয়ন’ হিচাপে কাম কৰে, তেওঁৰ পৰা সামান্য সহায় নোপোৱা নহয়।

১৯৮০ৰ পিছত জন্ম পোৱা প্ৰজন্মৰ লোকে এতিয়াও তাৰুসকলক আন বহু জাতিৰ দৰে নিম্নজাতৰ বুলি আচৰণ কৰে। তেওঁলোকে নৈৰ পানীত ‘বিশাল, ক’লা টনটনীয়া হৈ ফুলি থকা বলধ গৰু’ দেখা নাই, দেখিছে কেৱল প্লাষ্টিকৰ ফুলোৱা ৰাফ্ট। বিপাশা নদীৰ পাৰত থিয় হৈ সংগত ৰামে সৰু চকুযুৰিৰে হাতা তাৰৰ সেই পানীৰ ফালে চাইছে। সেই পানীত তেওঁ ৫৫ বছৰ ধৰি ধাৰাল সোঁতৰ সৈতে খেলা কৰি পেট প্ৰৱৰ্তাইছিল। এতিয়া সেই পানীত নীলা, হালধীয়া আৰু কমলা ৰঙৰ ৰাফ্ট চলিছে। পৰ্য্যটকৰ হাঁহি-খিকিন্দালি ভাঁহি আহিছে। তেওঁৰ বৰ উৎসুকতাৰে তেওঁলোকলৈ চাইছে আৰু নিজকে লাহেকৈ কৈছে: “এইবোৰত উঠাটো মুঠেই বিপজ্জনক নহয়। দিৰিয়া আছিল চুঙা আকৃতিৰ। অলপ খেলিমেলি মানে আপুনি গ’ল আৰু।” তেওঁ হঠাতে দিৰিয়াৰ কথা বৰ্তমান কালৰ বাক্যত ক’বলৈ ধৰে। হাতা তাৰা জীৱন্ত হৈ পৰিল। সংগত ৰাম আকৌ এবাৰ তাৰু হৈ পৰিল।

প্ৰতিবেদকৰ টোকা: এই প্ৰতিবেদকে কুল্লুৰ এগৰাকী স্বতন্ত্ৰ গৱেষক য়াতিন পণ্ডিতক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

এই প্ৰতিবেদন পাৰিৰ ২০২৫ৰ জ‍্যেষ্ঠ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: পংকজ দাস