ତ୍ରିପୁରାର ଗୁଦୋକ: ନୂଆ ରୂପରେ ପୁରୁଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନ

‘‘ଆମର ଅଧିକାଂଶ ଗ୍ରାହକ ଗୁଦୋକ ନଦେଲେ ଆମ ହୋଟେଲରେ ଖାଇବେ ନାହିଁ,’’ ଚନ୍ଦନ ଚାକମା କୁହନ୍ତି। ଗତ ଆଠ ବର୍ଷ ଧରି ୩୭ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶମାରୁ (୩୬) ସେମାନଙ୍କ ହୋଟେଲରେ ଗୁଦୋକ ପରଷି ଦେଇ ଆଉଛନ୍ତି। ତ୍ରିପୁରାର ଉନାକୋଟି ଜିଲ୍ଲାରେ ଚାକମା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ପଦ୍ଧତିରେ ପରିବା ଓ ଶୁଖୁଆ ମିଶାଇ ଏହି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ତିଆରି କରିଥା’ନ୍ତି।

୨୦ ବର୍ଷର ବୈବାହିକ ଜୀବନ ବିତାଇ ସାରିଥିବା ଏହି ଦମ୍ପତି ଶାନ୍ତିନଗର ଗ୍ରାମରେ ଜେସିକା ହୋଟେଲ ଚଳାଇଥା’ନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅ ଜେସିକା ଏବଂ ଚେଭୋନ୍ନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଦ୍ୱାଦଶ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପାଠ ପଢ଼ନ୍ତି।

‘‘ଗୁଦୋକ ଆମ ପରିଚୟର ଆଧାର,’’ ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି। ଚାକମା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ତ୍ରିପୁରାରେ ଅନୁସୂଚୀତ ଜନଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ସଦ୍ୟତମ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ୮୦,୦୦୦ ହେବ।

ବର୍ଷ ସାରା ସେମାନଙ୍କର ହୋଟେଲରେ ଗୁଦୋକ ମନପସନ୍ଦର ଖାଦ୍ୟ ହୋଇ ରହିଥାଏ ବୋଲି ଏହି ଦମ୍ପତି କୁହନ୍ତି। ତିନି ବଖୁରିଆ ଘରେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିବା ଜେସିକା ହୋଟେଲରେ ଏକକାଳୀନ ୪୦ ଜଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ପରଷି ହେବ ଏବଂ ଏଠାରେ ୧୦୦ରୁ ୧୬୦ ଟଙ୍କା ମଧ୍ୟରେ ଥାଲି (ଥାଳି) ମିଳିଥାଏ। ଏହିସବୁ ଥାଲି ରେ ପାରମ୍ପରିକ ଖାଦ୍ୟ ଗୁଦୋକ ମନପସନ୍ଦର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ହୋଇଥାଏ।

‘‘ଲୋକମାନେ ଅଲଗା କରି ଗୁଦୋକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଲାଗି ପ୍ରାୟତଃ ଆମକୁ କହିଥା’ନ୍ତି ଯାହାଫଳରେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ଘରକୁ ନେଇପାରିବେ,’’ ନିଜ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ରାନ୍ଧୁଥିବା ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି। ‘‘ଏଠାରେ ରହୁଥିବା ସବୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି,’’ ସେ କୁହନ୍ତି, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାଲାମ, ମଗ୍‌, ଦେବବର୍ମା ଓ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷୀ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ବାଂଲାଦେଶରୁ ଏଠାକୁ ଚାଲି ଆସିଥିଲେ।

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ଗୁଦୋକ ପରିବା ଓ ଶୁଖୁଆରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଶୁଖୁଆକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ବର୍ମା ଏବଂ ଶିଡୋଲ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ପୁଣ୍ଟି (ପୁଣ୍ଟିଅସ୍‌ ସୋଫୋର) ଏବଂ ଫାଇସା (ସେପ୍ଟିପିନ୍ନାଫାସା) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ‘‘ଆମେ ଫାଇସାଶିଡୋଲ ବ୍ୟବହାର କରୁ କାରଣ ଏହାର ଏକ ଭିନ୍ନ ରାଗୁଆ ସ୍ୱାଦ ରହିଛି।’’ ସେ ସ୍ଥାନୀୟ ବଜାରରୁ କିଲୋପ୍ରତି ୫୦୦ ଟଙ୍କା ଦେଇ ଶିଡୋଲ କିଣନ୍ତି।

ଶିଡୋଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଲାଗି ପ୍ରଥମେ ସତେଜ ମାଛକୁ ଦୁଇ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖରାରେ ଶୁଖାଇ ଦିଆଯାଏ। ଏହାପରେ ମାଛକୁ ମାଟିପାତ୍ରରେ ଭଲ ଭାବେ ଭରି ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଖା ହୋଇଥିବା ମାଛକୁ ପତଳା ହୋଇଥିବା ମିଶ୍ରଣରେ ମିଳାଇ ଦିଆଯାଏ। ପାତ୍ରକୁ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକର ଏକ ପତଳା ଚାଦରରେ ଘୋଡ଼େଇ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଓଦା ମାଟିରେ ସିଲ୍‌ କରି ଦିଆଯାଏ। ମାଛକୁ ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିବା ମାଛ ପ୍ରଜାତି ଆଧାରରେ ୨ରୁ ୧୨ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଟି ତଳେ ସଢ଼ିବା ପାଇଁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ।

ଚନ୍ଦନ ହୋଟେଲରେ ବ୍ୟବସାୟ ପରିଚାଳନା କରିବା ସହିତ ସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କଥା ବୁଝନ୍ତି, ଶମାରୁ ପ୍ରାୟତଃ ରୋଷେଇ କରନ୍ତି। ବାଉଁଶ ଓ ଟିଣ ଛାତରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରୋଷେଇ ଘରେ ମାଟି ଚୁଲିରେ କାଠ ଜାଳି ସେ ଦୈନିକ ୬-୭ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଷେଇ କରନ୍ତି।

ଶମାରୁ ପ୍ରଥମେ ପରିବା ଓ ଶିଡୋଲକୁ ଭଲ ଭାବେ ଧୋଇ ମଇଳା ସଫା କରି ଦିଅନ୍ତି। ‘‘ଯାହା ସତେଜ ପରିବା ମିଳେ ଆମେ ତାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଝିଙ୍ଗା (ଜହ୍ନି), ବେଗୁନ୍‌ (ବାଇଗଣ), ଥଡ଼୍‌ (କଦଳୀ ଭଣ୍ଡା), କାଙ୍କଡ଼, ରାମାଇଶ୍‌ (ଝୁଡ଼ଙ୍ଗ) ଏବଂ ଆଳୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ସେ କହିଥାନ୍ତି। ‘‘ଆମେ ବେଳେବେଳେ ସାରୁ ପତ୍ର, ସାରୁ ଫୁଲ ଏବଂ ବାସ୍ନାଯୁକ୍ତସବରଙ୍ଗ (ପୋଦିନା) ପତ୍ର ଉପଯୋଗ କରୁ।’’

ଶିଡୋଲକୁ ଏକ ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ପାଣି ଦେଇ, କଞ୍ଚାଲଙ୍କା, ହଳଦୀ ଓ ଲୁଣ ପକେଇ ଫୁଟାଯାଏ। ମିଶ୍ରଣ ଫୁଟିସାରିବା ପରେ, ଶମାରୁ କଟା ପରିବା ପକେଇ ଦିଅନ୍ତି। ‘‘ସବୁ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଉଚିତ୍‌ ପରିମାଣର ପାଣି ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ - ବେଶୀ ଅଧିକ କିମ୍ବା ବେଶୀ କମ୍‌ ନୁହେଁ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି। ପାତ୍ରରେ ଥିବା ସାମଗ୍ରୀକୁ ଆଉ ୩୫-୪୦ ମିନିଟ୍‌ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫୁଟିବାକୁ ଦିଆଯାଏ।

‘‘ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ବେଳେ ଗୋଟିଏ ବୁନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ତେଲ ଉପଯୋଗ କରାଯାଏ ନାହିଁ,’’ ଚନ୍ଦନ ଜୋର ଦେଇ କୁହନ୍ତି। ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସ୍ୱରୂପ, ବେଲଣା ଆକୃତିର ବାଡ଼ିରେ ପରିବା ଓ ଶୁଖୁଆକୁ ଚକଟି ଦିଅନ୍ତି। ଚକଟା ସରିବା ପରେ ଗୁଦୋକ ଉପରେ ପତଳା କଟା ହୋଇଥିବା ପିଆଜ ପକେଇ ସଜାଇବା ପରେ ପରଷି ଦିଆଯାଏ।

‘‘ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଗୁଦୋକ ତିଆରି କରନ୍ତି। କେହି କେହି ବାଉଁଶ ନଳି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ମିଜୋରାମରେ ଥିବା ମୋର ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ମିଶ୍ରଣରେ ହଲଦୀ (ହଳଦୀ) ପକେଇଥା’ନ୍ତି,’’ ସେ କୁହନ୍ତି। ‘‘ଆମର ଅନେକ ବଙ୍ଗଳାଭାଷୀ ଗ୍ରାହକମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ଗୁଦୋକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଆମକୁ କୁହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହା ଏତେ ସୁଆଦିଆ ହେଉଥିବ ବୋଲି ଆମେ ଭାବୁନାହୁଁ,’’ ଚନ୍ଦନ ମଜାଳିଆ ଢଙ୍ଗରେ କୁହନ୍ତି।

‘‘କିନ୍ତୁ ବଙ୍ଗାଳୀମାନେ ତିଆରି କରୁଥିବା ଡାଲି ମୋର ପସନ୍ଦ। ଆପଣ ଦୂରରୁ ଥାଇ ସେମାନେ ତିଆରି କରୁଥିବା ତଡ଼କା ର ସୁଗନ୍ଧ ପାଇପାରିବେ। ଆମଡାଲ୍‌ ତାଙ୍କ ଭଳି ଭଲ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ,’’ ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି।

ଗୁଦୋକ ତ୍ରିପୁରାର ପାରମ୍ପରିକ ଆଦିବାସୀଙ୍କର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷୀ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଲୋକପ୍ରିୟତା ରହିଛି। ‘’୩୦ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଗୁଦୋକ ଚାଖିଥିଲି। ମୁଁ ଏହାକୁ ବେଳେବେଳେ ରାନ୍ଧିଥାଏ। ମୋ ଝିଅ ଏହି ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁ ଖୁବ୍‌ ଭଲପାଏ,’’ ୬୨ ବର୍ଷୀୟ ଦୀପୁ ଦେବ କୁହନ୍ତି। ସେ ଶାନ୍ତି ନଗରଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୨୫ କିଲୋମିଟର ଦୂର ଧର୍ମନଗର ସହରରେ ରହୁଥିବା ଜଣେ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ। ‘‘ଏହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ସମୟରେ ମୁଁ ବେଳେବେଳେ କଟା ହୋଇଥିବା ପଣସ ମଞ୍ଜି କିମ୍ବା କଦଳି ଭଣ୍ଡା ପକେଇଥାଏ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିବାରରେ ଏହି ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଗ୍ରହଣୀୟତା ଉପରେ ସେ ଆଲୋକପାତ କରିଥା’ନ୍ତି।

‘‘ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଗୁଦୋକ ରେ କେବଳ କଦଳୀ ଭଣ୍ଡା ବା କୋଚୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲୁ। ଏବେ ଆମେ ଆଳୁ, କୋରୋଲା (କଲରା), ରାମାଇଶ (ଝୁଡ଼ଙ୍ଗ), ଝିଙ୍ଗା (ଜହ୍ନି) ପକାଉଛୁ,’’ ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି।

‘‘ପୂର୍ବରୁଗୁଦୋକ କୁ ବାଉଁଶ ନଳୀରେ ଭର୍ତ୍ତି କରି ଖୋଲା ନିଆଁ ଉପରେ ରଖି ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏହି କିସମକୁ ୱାସଙ୍ଗ ଗୁଦୋକ କୁହାଯାଉଥିଲା। ଏହି ପରମ୍ପରା ପ୍ରାୟତଃ ଆଉ ନାହିଁ,’’ ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି। ପ୍ରାୟ ବର୍ଷେ ହେବ ସେ ଏଭଳି ଗୁଦୋକ ଆଉ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁନଥିବା କହିଥା’ନ୍ତି । ‘‘ଚୁଙ୍ଗା (ଫମ୍ପା ବାଉଁଶ ନଳି) ଏବେ ମହଙ୍ଗା ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଖଣ୍ଡକୁ ୫ ଟଙ୍କାରେ ମିଳୁଥିଲା। ଏବେ ଖଣ୍ଡେ ବାଉଁଶ ନଳୀ ୨୦ ଟଙ୍କାରେ ମିଳୁଛି।’’

ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ଅନେକ ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଲୋକପ୍ରିୟତା ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ‘‘ଏପରିକି ବିରୋଇଁଚାଲ୍‌ (ଛୋଟ ଶସ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ପେଜୁଆ ଭାତ) ଚୁଙ୍ଗାରେ ତିଆରି ହେଉଥିଲା। ‘‘ଆମେ ପିଲାବେଳେ ଏହାକୁ ଖାଉଥିଲୁ,’’ ଚନ୍ଦନ କୁହନ୍ତି। ‘‘ଏବେ କେହି ପାରମ୍ପରିକ ରୂପେ ଏହି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁନାହାନ୍ତି।’’

ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନର ଏକ ଫେଲୋସିପ୍‌ ସହାୟତାରେ ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍