ডিজিটেল যুগ, কিন্তু ’ঘড়ী মেৰামতি যেন সময়ৰহে মেৰামতি’

পোলামাৰাচেট্টিৰ পদ্মজাৰ পৰিয়ালে তেওঁ বিয়াৰ বাবে ২৫ তোলা সোণ (২৫০ গ্ৰাম)ৰ গহনা যৌতুক হিচাপে দিছিল। “স্বামীয়ে যেতিয়া গোটেইখিনি বিক্ৰী কৰি পেলালে, তাৰপিছত আমাৰ দৰকাৰো তেওঁক নোহোৱা হ’ল,” ৩১ বছৰ বয়সীয়া পদ্মজাই কয়। ঘড়ী মেৰামতি কৰা তেওঁৰ পেছা।

পদ্মজাৰ গিৰীয়েকে এপদ এপদকৈ আটাইখিনি গহণা বিক্ৰী কৰি পইচাবোৰ মদৰ নামত শেষ কৰিলে। “আমাৰ আৰু আমাৰ পৰিয়ালটোৰ খৰচ ময়েই যোগাৰ কৰিবলগীয়া হয়, বিশেষকৈ মোৰ সন্তানকেইটাৰ কাৰণে,” তেওঁ কয়। ২০১৮ত যেতিয়া তেওঁৰ স্বামীয়ে তেওঁক এৰি গুছি যায়, তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ ঘড়ী মেৰামতিৰ কাম আৰম্ভ কৰে আৰু এতিয়া বোধহয় অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ বিশাখাপট্টনম চহৰত এই কামত নিযুক্ত সম্ভৱত তেঁৱেই একমাত্ৰ মহিলা।

তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ এখন সৰু ঘড়ীৰ দোকানত কাম কৰি আহিছে। তাত তেওঁ মাহে ৬ হাজাৰ টকা পায়। কিন্তু মাৰ্চত যেতিয়া ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ বাবে লকডাউন আৰম্ভ হ’ল, তেতিয়া তেওঁৰ আয়তো যতি পৰিল। সেই মাহত তেওঁ আধা দৰমহা পালে আৰু এপ্ৰিল আৰু মে’ত একোৱেই নাপালেই।

“মে মাহলৈ মই জমা পইচাৰে কোনোমতে ঘৰ ভাৰা দিলো,” চহৰখনৰ কাঞ্চাৰাপালেম অঞ্চলত দুই পুত্ৰ ১৩ বছৰীয়া অমন আৰু ১০ বছৰীয়া ৰাজেশৰ সৈতে থকা পদ্মজাই কয়। “এইবাৰ ইহত দুটাক স্কুললৈ পঠিয়াব পাৰিম বুলি আশা কৰিছো। মই নিজে ১০ম মানলৈ পঢ়িছো, সিহঁতে মোতকৈ বেছি পঢ়া-শুনা কৰক, সেয়েই আশা কৰিছো।”

পদ্মজাৰ উপাৰ্জনেৰেই সংসাৰখন চলিছে। পৰিয়ালটোত তেওঁৰ মাক-দেউতাকো আছে। বেকাৰ গিৰীয়েকৰ পৰা কোনোধৰণৰ সহায় তেওঁ নাপায়। “তেওঁ ইয়ালৈ আহে, কিন্তু যেতিয়া হাতত পইচা থাকে, তেতিয়াহে,” পদ্মজাই কয়। গিৰীয়েক আহিলে পদ্মজাই অৱশ্যে তেওঁক ঘৰত থাকিবলৈ দিয়ে।

“ঘড়ী মেৰামতি কৰাৰ সিদ্ধান্তটো হঠাতে মনলৈ আহিছিল,” স্মৃতিচাৰণ কৰি পদ্মজাই কয়। “স্বামী যেতিয়া গুছি গ’ল, আমি একেবাৰে দিশহাৰা হৈ পৰিছিলো। মই একেবাৰে নিমাখিত আছিলো। তেতিয়াই আমাক বন্ধুবৰ্গই এই কামৰ পৰামৰ্শ দিলে,” তেওঁ কয়। তেওঁ বন্ধুৰ ভাইটি এম.ডি. মুস্তাফাই পদ্মজাক ঘড়ী মেৰামতিৰ কাম শিকালে। বিশাখাপট্টনমৰ ব্যস্ত জগদম্বা জংছন এলেকাত তেওঁৰ ঘড়ীৰ দোকান এখন আছে। তাতেই পদ্মজাই কাম কৰা দোকানখনো আছে। ছমাহত তেওঁ এই কৌশল আয়ত্ত কৰি ল’লে।

লকডাউনৰ আগতে পদ্মজাই দিনে প্ৰায় এক ডজন ঘড়ী মেৰামতি কৰিছিল। “ঘড়ীৰ মেকানিক হ’ম বুলি কেতিয়াও ভবা নাছিলো, কিন্তু কামটো কৰি ভালেই লাগে,” তেওঁ কয়। লকডাউনৰ সময়চোৱাত মেৰামতিৰ বাবে ঘড়ী বেছি অহা নাছিল। “ঘড়ীৰ ক্লিক, টিকটিক শব্দ, বেয়া ঘড়ী মেৰামতি কৰাৰ শব্দ - এইবোৰ মই বৰ মিচ কৰো,” গ্ৰাহকৰ ঘড়ীৰ ক্ৰিষ্টেল (ওপৰৰ স্বচ্চ ঢাকনি)খন সলনি কৰি থকাৰ মাজতে তেওঁ কয়।

কোনোধৰণৰ উপাৰ্জনৰ বাট নথকাক লৈ সমস্যা আহি পৰিছে। যদিও জুন মাহত লকডাউন শিথিল হোৱাৰ সময়ত পদ্মজা পুনৰাই কাম আৰম্ভ কৰে, তেওঁক মাহে ৩,০০০ টকাহে দিয়া হৈছে। আগৰ তুলনাত আধা। জুলাই মাহত দুই সপ্তাহ জগদম্বা জংছনৰ ঘড়ীৰ আটাইবোৰ দোকান বন্ধ আছিল। অঞ্চলটোক কণ্টেইনমেণ্ট জ’ন বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল। ব্যৱসায়ে এতিয়াও অলপো গতি লোৱা নাই বুলিও তেওঁ জনায়। “আমি পুৱা দহ বজাৰ পৰা সন্ধিয়া সাত বজালৈকে কাম কৰো। আন কোনো কাম বিচৰাটো মোৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়।”

তেওঁৰ যিখন দোকানত কাম কৰে, তাৰ বিপৰীতে আছে মুস্তাফাৰ দোকান। নীলা ৰঙৰ দোকানখনৰ চেল্ফত বিক্ৰীৰ বাবে আছে সৰু আৰু ডাঙৰৰ বাবে ডিজিটেল আৰু এনালগ ঘড়ী। চেলফৰ তলত আছে মেৰামতিৰ কামত ব্যৱহৃত ঘড়ীৰ নানা যন্ত্ৰাংশ আৰু টুইজাৰ জাতীয় সঁজুলি আৰু আই লুপ (সূক্ষ্ম বস্তু চোৱাৰ বাবে ব্যৱহৃত আতচী কাঁচ থকা চকুত লগোৱা নলাকাৰ যন্ত্ৰ) আদি।

জুন মাহত দোকান খোলাৰ সময়ত মুস্তাফাৰ আয় দিনে ৭০০-১,০০০ টকাৰ পৰা কমি ৫০ টকা হৈ পৰিল। ক’ৰনা কণ্টেইনমেণ্টৰ কাৰণে যেতিয়া জুলাইত দোকানবোৰ বন্ধ ৰাখিবলগীয়া হ’ল, তেতিয়া তেওঁ তেনেকৈয়ে ৰাখিলে। “কামত এটকাও পোৱা নাছিলো, আয়তকৈ মোৰ অহা-যোৱাৰ খৰচ বেছি হৈছিল,” তেওঁ কয়। প্ৰতিমাহে তেওঁক ষ্টক ভৰাবলৈ ৪০-৫০ হাজাৰ টকাৰ প্ৰয়োজন হয়। তেতিয়াৰে পৰা তেওঁ গাঁঠিৰ ধন ভাঙিয়েই চলিছে।

মুস্তাফাই ঘড়ী মেৰামতি কৰাৰ প্ৰায় ৫০ বছৰ হ’ল। “মই দহ বছৰ বয়সতে দেউতা আৰু ককাৰ পৰা এই কাম শিকিছিলো,” ৫৯ বছৰীয়া বি.কম ডিগ্ৰীধাৰী মুস্তাফাই কয়। তেওঁলোক দুয়োজনেই আছিল হৰ’লজিষ্ট (ঘড়ী বনোৱা আৰু মেৰামতিৰ কাম কৰা লোক), কাঞ্চাৰাপালেমত তেওঁলোকৰ দোকান আছিল। মুস্তাফাই নিজৰ দোকানখন খুলিছিল ১৯৯২ত।

“আগতে আমাৰ পেছাৰ সন্মান আছিল। ঘড়ী প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে মানুহে আমাক চিনিছিল। ম’বাইল ফোন অহাৰ ফলত ঘড়ীৰ মূল্য কমিল আৰু তাৰ সমানে সমানে আমাৰো মূল্য কমি আহিল,” তেওঁ কয়। ২০০৩লৈকে তেওঁ আনকি বিশাখা ৱাচ মেকাৰ্চ এচ’চিয়েছনৰ সদস্য আছিল। “সেইটো ইউনিয়নৰ দৰেই সংগঠন আছিল। ৬০ গৰাকী প্ৰবীণ ঘড়ী মেকানিক আছিল তাৰে সদস্য। প্ৰতিমাহে আমি লগ লাগিছিলো। সেয়া আছিল ভাল দিন,” পুৰণি দিনৰ কথা ৰোমন্থন কৰি তেওঁ কয়। ২০০৩ত সংস্থাটো ভংগ হয়। বহুতেই এই ব্যৱসায় এৰে। কিছুমানে আন চহৰলৈ গুছি যায়। কিন্তু মুস্তাফাই এতিয়াও তেওঁৰ সদস্যপদৰ কাগজখন লগত ৰাখিছে। “এইখন চালে নিজৰ এটা পৰিচয় থকা যেন লাগে,” তেওঁ কয়।

মুস্তাফাৰ পৰা নাতিদূৰত মহম্মদ তাজুদ্দিনৰ দোকান। তেঁৱো পৰিৱৰ্তনৰ কথা কয়। “অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তিৰ পয়োভৰত আমাৰ এই পেছাৰ চাহিদা নাইকিয়া হৈ আহিছে। এটা সময় হয়তো এনে আহিব যে ঘড়ী মেৰামতি কৰা মানুহ নাথাকিব।” তাজুদ্দিনৰ এতিয়া বয়স ৪৯। তেওঁ যোৱা ২০ বছৰ ধৰি ঘড়ী মেৰামতিৰ কাম কৰি আহিছে।

পূৰ্বতে তাজুদ্দিনৰ ঘৰ আছিল অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ পশ্চিম গোদাবৰী জিলাৰ এলুৰু চহৰত। তাৰ পৰা তেওঁ পত্নী আৰু পুত্ৰক লৈ চাৰি বছৰ আগতে বিশাখাপট্টনমলৈ আহে। “ইয়াৰে প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান এটাত আমাৰ ল’ৰাটোৱে সম্পূৰ্ণ স্কলাৰশ্বিপযোগে চিভিল ইঞ্জিনিয়াৰিং পঢ়াৰ সুযোগ পাইছিল,” তেওঁ কয়।

“লকডাউনৰ ফলত আমি বিভিন্ন ধৰণৰ ঘড়ী খুঁচৰি চোৱাৰ সুযোগ দিছিল। কিন্তু সেই সময়চোৱাই মোৰ দৰমহা লৈ গ’ল,” তেওঁ কয়। তেওঁ মাৰ্চৰ পৰা মে’লৈ তেওঁৰ ১২ হাজাৰ টকা দৰমহাৰ আধাহে পাইছে। তাৰ পিছৰ দুটা মাহ দৰমহাই পোৱা নাই।

তাজুদ্দিনে এদিনত ২০ টালৈ ঘড়ী মেৰামতি কৰিছিল। কিন্তু লকডাউনত মেৰামতিৰ বাবে তেওঁৰ হাতত এটা ঘড়ীও আহি নপৰিছিল। তেওঁ ঘৰতে কেইটামান ঘড়ী মেৰামতি কৰিছিল। “মই ঘাইকৈ বেটাৰি মেৰামতি কৰিছিলো, সস্তা আৰু আন-ব্ৰেণ্ডেদ ঘড়ীৰ গ্লাচ (ক্ৰিষ্টেল) সলনি কৰিছিলো, নাইবা ফিটা,” তেওঁ কয়। আগষ্টত তেওঁ অৱশ্যে সম্পূৰ্ণ দৰমহা পালে।

ঘড়ী মেৰামতি কৰাটো কোনো বিশেষ সম্প্ৰদায়ৰ পেছা নহয়। ক’ৰোপৰা এই পেছাত সাহায্যও পোৱা নাযায়, তাজুদ্দিনে কয়। ঘড়ী মেৰামতিৰ কামে চৰকাৰী সাহায্য লাভ কৰিব লাগে, তেওঁ লগতে যোগ দিয়ে।

“এনে কঠিন সময়ত অলপ আৰ্থিক সহায়ে সকাহ দিলেহেঁতেন,” জগদম্বা জংছনৰ জনপ্ৰিয় ঘড়ী মেৰামতিৰ দোকান এখনত কাম কৰা এছ.কে. এলিয়াচিনে কয়। তেঁৱো এপ্ৰিলৰ পৰা জুনলৈ পাবলগীয়া ১৫ হাজাৰ টকাৰ দৰমহা পোৱা নাই। মাৰ্চ, জুলাই আৰু আগষ্টত আধা দৰমহা পাইছিল। “মোৰ ল’ৰা-ছোৱালীকেইটাৰ স্কুলৰ পৰা ফীজ আৰু নতুন কিতাপৰ বাবে ফোন কৰিয়ে থাকে,” দুকুৰি বয়সৰ ক্ৰমে ১০ আৰু ৯ বছৰীয়া দুই সন্তানৰ পিতৃগৰাকীয়ে কয়। “পত্নীৰ পইচাৰে ঘৰখন চলি আছে।” তেওঁৰ পত্নী আবিদা এগৰাকী প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষয়িত্ৰী। তেওঁ মাহে ৭,০০০ টকা পায় আৰু সন্তানৰ স্কুলৰ মাচুল আৰু কিতাপৰ বাবে ১৮ হাজাৰ টকা ধাৰে আনিছে।

২৫ বছৰ বয়সৰ পৰা এলিয়াচিনে এই কাম আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ কয়, “ঘড়ী মেৰামতি কৰাটো মোৰ পত্নীৰ পৰিয়ালৰ ব্যৱসায় আছিল। আমাৰ ইমানেই আগ্ৰহ জন্মিল যে বিয়া হোৱাৰ পিছত মই মোৰ শহুৰক ঘড়ী মেৰামতি শিকোৱাৰ বাবে অনুৰোধ জনালোঁ,” তেওঁ কয়। “এই কাম শিকাটোৱে মোৰ মনত সাহস দিলে আৰু জীয়াই থকাৰ বাট এটাও দিলে,” বিশাখাপট্টনমতে ডাঙৰ হোৱা আৰু কোনোদিনে স্কুললৈ গৈ নোপোৱা এলিয়াচিনে কয়।

ইমান যে দামী দামী ঘড়ীবোৰ তেওঁ মেৰামতি কৰে, সেয়া কেতিয়াও তেওঁ নিজে পিন্ধিব নোৱাৰিলেও কাম যে কৰিব পাৰিছে, তাতেই তেওঁ সুখী। কিন্তু ঘড়ীৰ ডাঙৰ ব্ৰেণ্ডবোৰে মেৰামতিত গুৰুত্ব নিদিয়ে। কামটোৰ বাবে কাকো নিয়োগো নকৰে। ‘মুভমেণ্ট’ (ঘড়ীৰ ভিতৰৰ কল-কব্জা) মেৰামতি নকৰি সলনিহে কৰে। কি বিসংগতি হৈছে সেয়া দূৰ নকৰে। “আমি মেকানিক মানুহে মুভমেণ্ট মেৰামতি কৰো,” তেওঁ কয়। “ঘড়ীৰ ডাঙৰ ব্ৰেণ্ডবোৰে প্ৰয়োজন নহওতেই সলনি কৰি দিয়া পাৰ্টচ আমি মেৰামতি কৰিব পাৰো। নিজৰ কামক লৈ মই গৌৰৱান্বিত।”

ঘড়ী মেৰামতি কৰা কামত অতিশয় পাৰদৰ্শী হ’লেও এলিয়াচিন, মুস্তাফা আৰু জগদম্বা জংছনৰ ঘড়ী মেৰামতি কৰা মেকানিকসকলে ৬৮ বছৰীয়া মহম্মদ হবিবুৰ ৰহমানক বৰ শ্ৰদ্ধা কৰে। তেওঁলোকৰ মতে হবিবুৰ ডাঙৰীয়াই যিকোনো ঘড়ী মেৰামতি কৰিব পাৰে। ভিণ্টেজ ঘড়ী যেনে পেণ্ডুলাম ঘড়ীকে ধৰি সকলো। তেওঁ পুৰণি ঘড়ীৰ জটিল মেকানিজিম বৰ ক্ষণিকতে বুজি পায়। ডাইভিং আৰু কোৱাৰ্টাজ ঘড়ীৰ তেওঁ বিশেষজ্ঞ। “পেণ্ডুলাম ঘড়ী এতিয়া খুব কম মানুহেহে বিচাৰে,” হবিবুৰ ডাঙৰীয়াই (প্ৰচ্ছদ ফটোত থকাগৰাকী) কয়। “এতিয়া সকলো ডিজিটেল।”

যিখন দোকানত হবিবুৰে কাম কৰে, মালিকে তেওঁক ক’ৰনাভাইৰাছৰ কাৰণে ঘৰতে থাকিবলৈ কৈছিল। “মই কিন্তু আহি থাকো। ঘড়ী মেৰামতি কৰিবলৈ আছে,” তেওঁ কয়। তেওঁ যোৱা ৫-৬ মাহত মাহে মাত্ৰ ৪,৫০০ টকাৰ দৰমহা পাই আহিছে। আগতে ৮ৰ পৰা ১২ হাজাৰ টকা পাইছিল। কিন্তু ২০১৪ত নতুন এজন মালিকে দোকানখন ল’লে আৰু ভাবিলে যে ভিণ্টেজ ঘড়ী মেৰামতিৰ ক্ষেত্রত তেওঁৰ পটুতাৰ পৰা বিশেষ একো লাভ নাই, সেয়ে দৰমহা কমাই দিলে।

“ক’ৰনা ভাইৰাছৰ আগতেও ঘড়ী মেৰামতিৰ বাবে খুব কম মানুহ আমাৰ ওচৰলৈ আহিছিল। মাহত খুব বেছি ৪০ টা ঘড়ী পাইছিলো। এতিয়া সপ্তাহ দুই-এটাহে আহে,” হবিবুৰে কয়। এপ্ৰিল আৰু মে’ মাহত তেওঁ দৰমহা নাপালে। কিন্তু জুনৰ পৰা তেওঁ সম্পূৰ্ণ দৰমহা পাইছে। “তেওঁলোকে দৰমহা কাটিলে বাচি থকাটো টান হ’ব।” হবিবুৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী, ৫৫ বছৰীয়া জুলেখা বেগমে দুয়োৰে উপাৰ্জনেৰে ঘৰখন চলাই আছে। লকডাউনৰ পূৰ্বে জুলেখা বেগমে কাপোৰ চিলাই কৰি মাহে ৪ৰ পৰা ৫ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল।

হবিবুৰে বিশাখাপট্টনমলৈ আহিছিল কাম বিচাৰি, তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল ১৫ বছৰ। ওড়িশাৰ গজপতি জিলাৰ পাৰলাখেমুণ্ডি চহৰৰ তেওঁৰ ঘৰ, দেউতাকো এগৰাকী ঘড়ী নিৰ্মাতা। তেওঁ বয়স যেতিয়া ২০ বছৰ আছিল, তেতিয়া বিশাখাপট্টনমত ২৫০ৰ পৰা ৩০০ জন ঘড়ী মেকানিক আছিল, তেওঁ মনত পেলায়। “কিন্তু এতিয়া ৫০ জনো নহ’ব,” তেওঁ কয়। “বোধহয় মহামাৰীৰ পিছত কোনেও আৰু এই কামত নাথাকিব।”

তেওঁ নিজৰ চাৰিজনী জীয়েকৰ সৰুজনীক ঘড়ী মেৰামতি কৰা শিকাইছে। আন তিনিজনীৰ বিয়া হৈছে। “তাই এই কাম কৰি ভাল পায়,” বি.কম পঢ়ি থকা নিজৰ ১৯ বছৰীয়া জীয়েকৰ সন্দৰ্ভত তেওঁ কয়। “তাই ঘড়ীৰ আটাইতকৈ ভাল মেকানিক হ’ব বুলি আমি আশা কৰো।”

হবিবুৰৰ আন এক সপোন আছে। তেওঁ নিজাকৈ ঘড়ীৰ ব্ৰেণ্ড এটা প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ মন আছে। “ঘড়ী এটা মেৰামতি কৰাটো সময় মেৰামতি কৰাৰ দৰেই,” হবিবুৰে কয়। “বয়সক মই পৰোৱাহ্ নকৰো। ঘড়ী এটা মেৰামতি কৰি থাকোতে কিমান সময় পাৰ হৈ যায়, খেয়ালকে কৰা নাযায়। যিমানেই সময় নালাগক, মই কাম কৰি যাও। তেতিয়া যেন মই কুৰি বছৰ বয়সীয়া চফল ডেকা হৈ পৰো।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান