वाघबळी

लक्ष्मण बैठाच्या मेहुण्याने त्याला फोन करुन सांगितलं की त्याची बायको आजारी आहे. लक्ष्मण लगेचच रेल्वेने घरी जाण्यासाठी निघाला.

५० वर्षांचा स्थलांतरित कामगार असलेला लक्ष्मण नेहमीच बिहारमधून आंध्र प्रदेशमध्ये दगडखाणीत कामासाठी जात असे. जेव्हा त्याला बायकोच्या आजारपणाविषयी कळाले तेव्हा तो रेल्वेचे आरक्षण न करताच ताबडतोब निघाला. पश्चिम चंपारण जिल्ह्यातल्या त्याच्या जिमरी गावात जाण्यासाठी जवळपास दोन हजार किलोमीटरचा प्रवास करुन पोचायला दोन दिवस लागतात.

एवढा प्रवास करुन घरी पोहोचल्यावर बायकोची तब्येत बरी आहे हे पाहून त्याला बरं वाटलं. परंतु त्याला भेटल्यानंतरही ती रडत होती. त्या दिवसाची आठवण सांगताना लक्ष्मण म्हणाला, “मला काहीच कळत नव्हतं. मी तिला रडण्याचं कारण विचारलं.”

“वाघानं आपल्या राजकुमारला मारलं,” चंदावती देवीनं त्याला थरथरत्या आवाजात सांगितलं. ४७ वर्षांच्या चंदावतीची मुलाच्या मृत्यूची बातमी ऐकून शुद्ध हरपली. तिची प्रकृती बिघडल्यामुळे लक्ष्मणला कामाच्या ठिकाणाहून तत्काळ निघून यावं लागलं.

राजकुमार हा त्याच्या पालकांचा तिसरा मुलगा होता. तो त्या दिवशी शेळ्या चरायला घेऊन गेला होता. १३ वर्षांचा राजकुमार बऱ्याचदा घरापासून साधारण एक किलोमीटरवर असलेल्या वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्पाजवळ शेळ्या चरायला घेऊन जायचा.

परंतु १४ मे २०२२ ला तो शेळ्या घेऊन गेला असता त्याच्यावर वाघानं हल्ला केला (पँथेरा वाघीण). तिथून जाणाऱ्या एका व्यक्तीने ते पाहिलं आणि धावत जाऊन गावातल्या लोकांना सांगितलं. बेशुद्ध झालेल्या राजकुमारला २५ किलोमीरवर असलेल्या बगाहा उपविभागीय रुग्णालयात नेण्यात आलं. मात्र रुग्णालयातल्या डॉक्टरांनी त्याचा आधीच मृत्यू झाल्याचं सांगितलं.

“वाघानं त्याचा उजवा हात, पाठ आणि पोट खाल्लं होतं,” चंदादेवी म्हणाली.

वन, पर्यावरण आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून प्राण्यांच्या हल्ल्यात मृत्यू झालेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबियांना १० लाख रुपये नुकसान भरपाई देण्यात येते. ही नुकसानभरपाई अभयारण्याजवळच्या भागात राहणाऱ्या आणि प्राण्यांच्या हल्ल्यात मृत्यू किंवा जखमी झालेल्या व्यक्तींना दिली जाते. अभयारण्यातल्या प्राण्यांच्या अधिवासात राहणाऱ्या लोकांना भरपाई दिली जात नाही. या भागात माणसांच्या वावरण्यावर बंदी आहे. वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्पाचा अंतर्गत भाग ५९८.४५ चौरस किलोमीटरचा आहे आणि बफर क्षेत्र ३००.९३ चौरस किलोमीटरचं आहे.

“व्याघ्र प्रकल्पाच्या अंतर्गत भागाची सीमा स्पष्ट करणाऱ्या कोणत्याही ठळक खुणा नाहीत. त्यामुळे अंतर्गत भाग कुठून सुरू होतो हे लोकांना माहितीच नाही,” असं जुनैदनं सांगितलं. जुनैद गेली तीस वर्ष वाल्मिकी व्याघ्र प्रकल्पातल्या वाघांचा मागोवा घेऊन त्याची नोंद करण्याचं काम करतो. लोक चुकून प्रकल्पाच्या अंतर्गत भागात येतात असं तो म्हणाला.

“१३ वर्षांच्या राजकुमारला वाघानं अभयारण्याच्या अंतर्गत भागात ओढून नेलं आणि त्यामुळे सगळ्याच गोष्टी बदलल्या,” असं त्याच्या घरच्यांनी सांगितलं. वन विभागाचे अधिकारी म्हणाले की, त्याचा मृतदेह अभयारण्याच्या अंतर्गत भागात मिळाला. “आम्हाला नुकसान भरपाई द्यावी लागू नये म्हणून माझ्या मुलाची अभयारण्याच्या अंतर्गत भागातली छायाचित्रं आणि ध्वनीचित्रफिती समाज माध्यमांवर पसरवली जात आहेत,” असं लक्ष्मणनं सांगितलं.

अधिकाऱ्यांचा दावा खोडून काढताना लक्ष्मण म्हणाला, “१३ वर्षांचा मुलगा अभयारण्याच्या अंतर्गत भागात कसा जाऊ शकतो? वाघानं हल्ला करुन त्याला अंतर्गत भागात ओढून नेलं.” “तो अभ्यासात चांगला होता, त्याला सरकारी नोकरी करायची होती,” असं त्या दुःखी बापानं सांगितलं.

हिमालयाच्या शिवालिक पर्वतरांगांमध्ये असलेला वाल्मिक व्याघ्र प्रकल्प १९९४ मध्ये व्याघ्र संवर्धन मोहीमेत सहभागी झाला. त्यानंतर वाघांची संख्या काही पटींनी वाढली. २००६ मध्ये १० वाघ होते २०२२ पर्यंत त्यांची संख्या ५४ झाली. वाघांची सर्वाधिक संख्या असल्यामुळे इथे वन्य प्राणी आणि मानवाच्या संघर्षाची शक्यता जास्त होती असं राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या वाघांची स्थिती – भारतातील भक्ष्य आणि भक्षक या अहवालात म्हटलं आहे.

आसपासच्या ८-९ गावांतले लोक नेहमीच लाकूडफाटा गोळा करण्यासाठी आणि जनावरांना चरायला नेण्यासाठी या व्याघ्र प्रकल्पाच्या बफर क्षेत्रात जातात.

वर्ष २०२२ मध्ये वाघाच्या हल्ल्यात नऊ लोकांचा मृत्यू झाला. वाल्मिक व्याघ्र प्रकल्प हे मानव आणि वन्यप्राण्यांच्या अस्तित्वाच्या संघर्षाचे केवळ एक उदाहरण आहे.