ʼಈ ಭೂಮಿ ನನ್ನದು. ನಾನಿದನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಪಡೆಯುತ್ತೇನೆʼ

ಕಮ್ಲಾ ದೇವಿಯು ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಹಳೆಯ ನೆನಪುಗಳು ಹಾಗೂ ನೋವಿನ ಅಲೆಗಳು ಪುಟಿದೆದ್ದು ಅವರುಯೆದುರು ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವರುಯ ಪರಿವಾರವು ಹದಿನೆಂಟು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ಹೀಗೆಂದರು: “ನಾನು ಕೂಲಿಯವರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆ, ಈಗ ನಾನೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.”

ಹಿಮಾಲಯದ ಹೊರಭಾಗದ ಬೆಟ್ಟದ ಬುಡದಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿರುವ ಉಧಮ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ನಗರ್‌ ಎಂಬ ಫಲವತ್ತಾದ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡವೆನಿಸಿದ ಥಾರು ಸಮುದಾಯದವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕಮ್ಲಾ ಇದೇ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಈಕೆಯ ಪಂಗಡದವರು ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಮೊದಲ ನೆಲಸಿಗರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ವಂಚಿತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿ ಮೂವತ್ತೈದು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದವರಾಗಿರುವ ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರಂತೆಯೇ ಅನೇಕರು ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರಲ್ಲದವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವಾಗಲೆಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆ ಬಡ್ಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಲಗಳ ಭರವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಮ್ಲಾ ಈ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು.

“ಮಾವನವರ ಕಾಯಿಲೆಗೆ ನಾವು ಸಾಲಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ನಂತರ ನನ್ನ ಪತಿಯ ಸಲುವಾಗಿ. ನಾದಿನಿಯರ ಮದುವೆ ಮಾಡಬೇಕಿತ್ತು” ಅವರುಯ ಧ್ವನಿ ಸೊರಗಿತು.

ಈಗ ನಲವತ್ತೇಳರ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಮ್ಲಾ, ತಮ್ಮ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನವ ವಧುವಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದ ಸಿತಾರ್‌ಗಂಜ್‌ ತಹಸಿಲ್‌ನ ಪಿಂಡಾರಿ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಅವರುಯ ಮಾವ ತೋಲಾ ಸಿಂಗ್‌, ಶ್ರೀಮಂತ ರೈತರಾಗಿದ್ದರು. ಕುಟುಂಬದ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ, ಅವರು, ತಮ್ಮ ಅಂಗಳದಾದ್ಯಂತ ಕೈಬೀಸಿ, “ಸುಗ್ಗಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಜಾಗದ ತುಂಬೆಲ್ಲಾ ಧಾನ್ಯಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಲಾಲಾಗಳು (ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥರು) ನಮ್ಮಿಂದ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ತಮ್ಮ ಜನರನ್ನು ಹಾಗೂ ಟ್ರಕ್‌ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು” ಎಂದರು.

ಪುರುಷರು ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾಲದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯುಂಟಾದ ಬಗ್ಗೆ ಕಮ್ಲಾಳಿಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದ ಸಿತಾರ್‌ಗಂಜ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸಾಲದಾತನು 2005ರ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಂದು ದಿನ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಠಿಕಾಣಿ ಹೂಡಿದ್ದು ಅವರುಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆನಪಿದೆ.

“ಬೆಳಗಿನಿಂದ ಸಂಜೆಯವರೆಗೂ ಅವರು ನನ್ನ ಪತಿಯ ಬಳಿಯೇ ಕುಳಿತಿದ್ದ. ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರಿದ್ದರು. ʼನನಗೆ ನಿಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಡಿ. ಎಲ್ಲವೂ ಸುಸೂತ್ರವಾಗುತ್ತದೆʼ ಎಂದು ಅವರು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ನನ್ನ ಪತಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ರಾತ್ರಿಯ ವೇಳೆಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿಸುವ ಚೈತನ್ಯವೂ ಉಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪತಿ ಹರೀಶ್‌ ಚಂದ್ರ, ಐವತ್ತು ರೂ.ಗಳ ಸ್ಟಾಂಪ್‌ ಪೇಪರಿನ ಮೇಲೆ ಸಹಿಮಾಡಿ, ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರಲ್ಲದ ರಾಮ್‌ ಅವತಾರ್‌ ಗೋಯಲ್‌ ಎಂಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ 68,360 ರೂ.ಗಳಿಗೆ 3.5 ಬಿಘಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು (ಸುಮಾರು .58 ಎಕರೆ) ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು. ಇಂತಹ ವರ್ಗಾವಣೆಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಿರುವ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಯ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಮಾರಾಟ ಪತ್ರವನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಭೂಮಿಯು ಕೈತಪ್ಪಿತು.

2005ರಿಂದ 2011ರಲ್ಲಿನ ಅವರ ನಿಧನದವರೆಗೆ ಹರೀಶ್‌ ಅಂತಹ ಅನೇಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಪರಿವಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಹದಿನೆಂಟು ಎಕರೆಯನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾರಲಾಯಿತು ಅಥವಾ ಗಿರವಿಯಿಡಲಾಯಿತು. ಕಮ್ಲಾಳ ಬಳಿ ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ಎಕರೆಗಳ ನಾಲ್ಕು ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪ್ರತಿಗಳಿವೆಯಷ್ಟೇ.

“ಐದು ಮಕ್ಕಳ ನಿಗಾವಹಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರು ಸಾಲದಾತರಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡೆವು. ನಾನು ಸದಾ ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಗಿರವಿಯಿಡಲಾಗಿದೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾರಿ ಸಾಲವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅದನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಕೇಳಲು ಹೋದಾಗ ಅದು ಈಗಾಗಲೇ ಮಾರಾಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ದರೋಡೆ” ಎಂದರಾಕೆ.

ಪಿಂಡಾರಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ಅರವತ್ತು ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ಮತ್ತೊಂದು ಹಳ್ಳಿ, ಉಧಮ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ನಗರದ ಬುಕ್ಸ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಮೂವತ್ತೊಂದು ವರ್ಷದ ಮಹಿಳೆ, ಮಂಗೋಲ ಸಿಂಗ್‌ ಸಹ ಇದೇ ರೀತಿಯ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಪಾಲಿನ ಕುಟುಂಬದ ಜಮೀನನ್ನು ಗಿರವಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತ ಅವರು ಹೀಗೆಂದರು: “ನನ್ನ ಸಹೋದರ, ಫೂಲ್‌, ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣದ ಅದ್ದೂರಿ ಮದುವೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದ. ಅವರು ಕುಡಿತ ಮತ್ತು ಜೂಜಿನ ಚಟಕ್ಕಿಳಿದಿದ್ದ. ಮದುವೆಯು ಅವರುನನ್ನು ಸರಿದಾರಿಗೆ ತರಬಹುದೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸಿದ್ದೆ.”

ತನ್ನ ಹೆತ್ತವರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಾಗ ಅವರುಗಿನ್ನೂ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷವಷ್ಟೇ. ಪೋಷಕರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಅವರುಯ ಹೆಗಲಿಗೇರಿತು. ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಮೂರು ಜನರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿರಿಯಳು. ಕುಟುಂಬದ ಐದು ಎಕರೆ ಜಮೀನನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದನ್ನು ಅವರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಕಲಿತಳು. “ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಯ್ಕೆಗಳಿದ್ದವು?” ಎಂದಳಾಕೆ.

ಮಕ್ಕಳ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಸಂಬಂಧಿಕರು ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೃಷಿಕರಿಗೆ ಗುತ್ತಿಗೆ ನೀಡುವಂತೆ ಸಲಹೆಯಿತ್ತರು. ಎಕರೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಹದಿನೈದು ಸಾವಿರ ರೂ.ಗಳಂತೆ ಹಣವನ್ನು ಮುಂಗಡವಾಗಿಯೇ ಪಡೆದು, ಮೂರರಿಂದ ಐದು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅವಧಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಬಹುದಿತ್ತು. ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಶಾಲೆ, ಮನೆ ಮತ್ತು ಹೊಲದ ಕೆಲಸಗಳ ಸಮತೋಲನದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಸಹೋದರರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಪೂರನ್‌ಗೆ ತೀವ್ರ ಅನಾರೋಗ್ಯವಿತ್ತು. ಕಿರಿಯವನು ಬಹಳ ಸೋಮಾರಿಯಾಗಿದ್ದ.

2012ರಲ್ಲಿ ಫೂಲ್‌, 4.5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅರ್ಧ ಎಕರೆ ಜಮೀನನ್ನು ಮಾರಿದನು. ಸ್ಥಂಭೀಭೂತಳಾಗಿದ್ದ ಮಂಗೋಲಾಳಿಗೆ ಅವರು ಹೀಗೆಂದ: “ಈ ಭೂಮಿ ಸಹೋದರರಾದ ನಮಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ್ದು. ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ.”

“ನನ್ನ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ, ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ನಾನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದ್ದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ಮಹಿಳೆ ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು” ಎಂದರಾಕೆ.

2010-11ರ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕೃಷಿ ಜನಗಣತಿಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯರಿಗಿಂತ ಏಳು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರುಷರು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯರು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗದರ್‌ಪುರ್‌ ತಹಸಿಲ್‌ನ ನಂದ್‌ಪುರ್‌ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿನ ಮಂಗೋಲಾರ ನೆರೆಹೊರೆಯವರು ಅವರುಯ ದುಗುಡವನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೋಡಿದರು. ಫೂಲ್‌ಗೆ ತಿಳಿಹೇಳುವಂತೆ ಅವರು ಅವರಲ್ಲಿ ವಿನಂತಿಸ“ಅವರು ಪುರುಷ. ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅವರುನಿಗೆ ಭೂಮಿಯು ಅವಶ್ಯ. ನೀನೇಕೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಹಾಕುತ್ತೀಯ?” ಎಂದರವರು. ಮಂಗೋಲಾಳಿಗೆ ವಿವಾಹವೆಂಬ ಪಾರಂಪರಿಕ ಭದ್ರತೆಯಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಫೂಲ್‌, ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಧ ಎಕರೆ ಜಮೀನನ್ನು ಮಾರಲೆತ್ನಿಸಿದ. ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಮಂಗೋಲ ಮಾರಾಟವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದು ಉಧಮ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ನಗರದ ಸಿವಿಲ್‌ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿ ಹಾಕಿದರು. ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ವಜಾಮಾಡಲಾಯಿತು.

2015ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮಂಗೋಲಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಸಹೋದರನಿಂದ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಬಂದಿತು. “ನಿನಗೆ ಕಾಳಜಿಯಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು. ನನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನನಗೆ ಮದುವೆಮಾಡು. ನೀನು ಪಡೆಯಲೇಬೇಕೆಂದು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗಿರವಿಯಿಡು (ಮದುವೆಗೆ ಹಣವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು). ನಾನು ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ವಾಪಸ್ಸು ಕೊಡಿಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದನಾತ. ಇದು, ಅವರುನಿಗೆ ತಾನು ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂಬ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ.

ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಮಂಗೋಲಾ ಹೀಗೆಂದರು: “ಸಾಲ ತೀರಿಸಲು ಆರು ತಿಂಗಳು ಬಾಕಿಯಿದೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅದು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲದೆ ನಾನು ಏನು? ನಾನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಬಯಸಿದರೂ, ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು?”

ತನ್ನ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಎರಡು ಕೋಣೆಗಳ ಕಟ್ಟುಪಟ್ಟಿಯ (ledge) ಮೇಲಿಟ್ಟ ಕಾನೂನು ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಂಗೋಲಾಳ ಕಪ್ಪು ಬ್ಯಾಗು, 2012ರಿಂದಲೂ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಈಕೆಯ ಹತಾಶೆಯೂ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಿದರು.

ಅನುವಾದ: ಶೈಲಜಾ ಜಿ.ಪಿ