ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸਕ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਉਹ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਉਪਕਰਣ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦ-ਬ-ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਜੁਟਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੀਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਥਦਿਆਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਲੱਖ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਜਾਤੀਗਤ ਤੁਅੱਸਬ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜ ਸਫ਼ਾਈਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਾਤਾਂ– ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਮੌਕੇ ਹੀ "ਫਰੰਟਲਾਈਨ ਵਰਕਰ" ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਗਸਤ ਤੋਂ 13 ਅਗਸਤ ਤੱਕ, ਸਫ਼ਾਈਕਰਮੀਆਂ ਨੇ ਚੇਨੱਈ ਦੀ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਇਮਾਰਤ–ਰਿਪਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧਰਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਇਮਾਰਤ ਗ੍ਰੇਟਰ ਚੇਨੱਈ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। 13ਵੇਂ ਦਿਨ, ਤਮਿਲ਼ਨਾਡੂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਨ ਹਟਾਇਆ।
ਜ਼ੋਨ 5 (ਰਾਇਪੁਰਮ) ਅਤੇ 6 (ਥਿਰੁ ਵੀ ਦਾ ਨਗਰ) ਦੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮੀ 1 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਗ੍ਰੇਟਰ ਚੇਨੱਈ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਕਚਰੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਨਿਗਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਧਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖੁੱਸਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਥਾਈ (ਪੱਕੀ) ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹੱਥ ਧੋਣਾ ਬੈਠਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ "ਕੁਸ਼ਲਤਾ" ਦੇ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਬੌਣਾ ਕਰਕੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।
