છેલ્લાં સાત વર્ષથી, હું તસવીરો દ્વારા સફાઈ કામદારોના જીવન અને તેમના સંઘર્ષનું દસ્તાવેજીકરણ કરી રહ્યો છું. આ વર્ષોમાં, મેં એક પણ વાર સફાઈ કામદારોને યોગ્ય માસ્ક કે સુરક્ષાનાં સાધનો પહેરીને કામ કરતાં જોયા નથી. તેઓ જે કંઈ પણ થોડાં-ઘણાં સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે, તેને પોતાની જાતે જ તૈયાર કરે છે અને તેની વ્યવસ્થા પણ જાતે જ કરે છે.
ભારતમાં વિજ્ઞાને ભલે ગમે તેટલી હરણફાળ ભરી હોય, તેમ છતાં આપણે આજે પણ મનુષ્યોને ગટરોમાં ઉતારીએ છીએ, જ્યાં તેઓ પોતાના જીવને જોખમમાં મૂકે છે − અને ઘણી વાર પોતાની જીવ ગુમાવી પણ દે છે. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે, વિજ્ઞાન ભલે આગળ વધી ગયું હોય, પરંતુ આપણા સમાજમાં જાતિવાદી માનસિકતા ઊંડે સુધી ઘર કરી ગઈ છે.
સમાજ સફાઈ કામદારોને “ફ્રન્ટલાઇન વર્કર્સ” તરીકે ફક્ત ખાસ સંજોગોમાં જ યાદ કરે છે – જેમ કે કોવિડ મહામારી કે કુદરતી આફતો વખતે. બાકીના સમયે, તેઓ ફક્ત કચરો ઉપાડનારા તરીકે જ યાદ રહે છે.
1 થી 13 ઑગસ્ટ, 2025 સુધી, સફાઈ કામદારોએ ચેન્નઈની રેબ્બન બિલ્ડિંગ — જે શહેરની નગરપાલિકા, ગ્રેટર ચેન્નઈ કોર્પોરેશનનું મુખ્ય મથક છે — તેની બહાર સફાઈ કામના ખાનગીકરણ વિરુદ્ધ સતત ધરણા પ્રદર્શન કર્યું. તેના તેરમા દિવસે, તમિલનાડુ સરકારે પોલીસની મદદથી તેમને બળજબરીપૂર્વક ત્યાંથી હટાવી દીધાં.
ઝોન 5 (રાયપુરમ) અને 6 (તિરુ વી કા નગર)ના કામદારો 1 ઑગસ્ટથી વિરોધ કરી રહ્યા હતા, કારણ કે ગ્રેટર ચેન્નઈ કોર્પોરેશને આ વિસ્તારોમાં ઘન કચરાના સંચાલનની જવાબદારી ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરોને સોંપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
આ કામદારો માટે, જેમાંથી મોટાભાગની દલિત મહિલાઓ છે જેમણે વર્ષો સુધી શહેરની સફાઈ કરી છે, તેમના માટે ખાનગીકરણ માત્ર પગારનો જ નહીં, પરંતુ ગૌરવ અને અસ્તિત્વનો પણ સવાલ છે. કોર્પોરેશન સાથેની સીધી નોકરી ગુમાવવાનો અર્થ છે વર્તમાન મજૂર કાયદા હેઠળ કાયમી દરજ્જો મેળવવાની સહેજ પણ સંભાવના ગુમાવી દેવી. તેમનો આ સંઘર્ષ તેમની રોજીરોટી બચાવવાની લડાઈ તો છે જ, સાથે સાથે કાર્યક્ષમતાના નામે તેમના અદૃશ્ય શ્રમનું વધુ અપમૂલ્યન થતું અટકાવવાનો એક મક્કમ ઇનકાર પણ છે.
