‘ఈ చేతిపనే మా నిజమైన సంపద’

గాలిలో మట్టి వాసన, కాలుతున్న కలప నుండి వచ్చే పొగ వాసన అలుముకున్నాయి. సిమెంట్ చేసివున్న నేలంతా తెల్లటి మరకలు ఉన్నాయి. అవి అక్కడే ఒక పెద్ద తొట్టిలో నిల్వ చేసిన తెల్లటి బంకమట్టి ముద్దల వలన వచ్చాయి. అచ్చులు, సగం పూర్తయిన మట్టి పాత్రలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి; నడవడానికి స్థలమే లేదు. “కొంచెం చూసి జాగ్రత్తగా అడుగు వేయండి,” హమీద్ అహ్మద్ అందరికీ పదేపదే గుర్తు చేస్తున్నారు.

పన్నెండేళ్ళ బాలుడొకడు సారెను తిప్పుతూ, వేగాన్ని ఎలా నియంత్రించాలో నేర్చుకుంటున్నాడు. అతను హమీద్ కొడుకు మొహమ్మద్ సల్మాన్; అతని ఒంటి నిండా తెల్లటి బంకమట్టి దుమ్ము ఉంది. ఆ చిన్నవాడు, తన కుడి కాలుతో భూమి లోపల ఉన్న సారెను తిప్పుతూ, తన ఎడమ కాలును ముందుకి చాచి, దృష్టినంతా కేంద్రీకరించి శ్రద్దగా పని చేస్తున్నాడు.

“(కుండను) నెమ్మదిగా తియ్యి,” హమీద్ అతనికి సూచనలిచ్చారు. చరిత్ర పునరావృతమవుతోంది; తన తండ్రి నుండి విలక్షణమైన కిక్-వీల్ సాంకేతికతను నేర్చుకోవడం ప్రారంభించినప్పుడు, ఈ 49 ఏళ్ళ నిపుణుడైన కుమ్మరికి కేవలం తొమ్మిదేళ్ళే. “మొదట్లో నేను తయారుచేసిన కొన్ని పాత్రలను విరగ్గొట్టాను,” అతను నవ్వుతూ గుర్తుచేసుకున్నారు. “ఇది సాధనతోనే వస్తుంది.”

పదిమంది సోదరులలో ఒకరైన ఆయన, ఏడవ తరానికి చెందిన బంకమన్ను కళాకారుడు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ‘సిరామిక్ నగరం’గా పేరు గాంచిన ఖుర్జాలో, ప్రస్తుతం ఆయన కుటుంబం మాత్రమే ఈ తరహా మట్టి పనిని కొనసాగిస్తోంది. విలక్షణమైన కుండల తయారీకి ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ నగరంలో వీటిని ఎక్కువగా ముస్లిములు తయారుచేస్తారు.

“మా పూర్వీకులు, ముల్తాన్ (పాకిస్తాన్‌లోని పంజాబ్‌ రాష్ట్రంలో ఒక నగరం) నుండి ఇక్కడికి వచ్చి స్థిరపడ్డారు,” హమీద్ పెద్దన్న సయీద్ తెలిపారు. ముల్తానీ కుమ్హార్లు (కుమ్మరులు), ఖుర్జాకు దాని విలక్షణమైన కుమ్మరి పనిని అందించారని – నేడు ఖుర్జాలో, దాదాపు 25,000 మంది కుమ్మరులకు ఇదే ఒక వృద్ధిచెందుతోన్న జీవనోపాధి – ఆయన వివరించారు.

అహ్మద్ సోదరుల కార్యశాల, నగరంలోని అంతర్భాగంలో, దాదాపు శతాబ్ద కాలం నాటి ఒక కోఠీలో ఉంది. వారి కుటుంబాలు వేర్వేరు ఇళ్ళలో నివసిస్తున్నా కానీ, ఒకరితో ఒకరు బలమైన బంధాన్ని పెనవేసుకున్నాయి; పురుషులందరూ కలిసే పనిచేస్తారు. “మా ఐక్యతే మా వ్యాపారాన్ని కాపాడింది,” హమీద్ అన్నారు.

చక్రం దగ్గరికి తిరిగి వస్తే, హమీద్ బంకమట్టి ముద్దను పక్కకి జారిపోకుండా ఎడమ చేతిలో ఆపుతూ, తన కుడి చేతిని దానిపై నృత్యం చేయిస్తున్నారు. అతని వేళ్ళు అటూ ఇటూ వంగుతూ, ఆ పాత్రకి ఒక రూపాన్ని ఇస్తున్నాయి. సంవత్సరాల తరబడి పని చేయడం వల్ల ఆయన చేతులు కాయలుకాచినప్పటికీ, ఆయన స్పర్శ దృఢంగానూ సున్నితంగానూ మట్టి పైకి వస్తూ, విస్తరించడాన్ని ప్రోత్సహిస్తోంది. ఈ మొత్తం ప్రక్రియలో ఖచ్చితమైన ఒత్తిడి పడాలి – మరీ ఎక్కువయితే, అంచులు కూలిపోతాయి; అదే మరీ తక్కువయితే, పాత్రకి ఆకారం రాదు.

“యే కళా సారే ఖుర్జే మేఁ ఔర్ కహాఁ (ఖుర్జా మొత్తంలో ఈ చేతిపని మీకు ఎక్కడ కనబడుతుంది)?” అతను గర్వంగా అడిగారు. “హమ్ లోగ్ ఏక్ క్లే సే, ఏక్ మినట్ మేఁ హీ కయీ తరహ్ కే ఐటమ్ బనా సక్తే హైఁ (ఒక్క మట్టిముద్ద నుండి, ఒక్క నిమిషంలోనే మేం అనేక వస్తువులు తయారుచేయగలం),” హమీద్ చేతులు ఇప్పుడు సారె మీద వేగంగా పనిచేస్తుండగా, సయీద్ వివరించారు. వారు తమ ఇంటి వాడకం కోసం కూడా కొన్ని వస్తువులు – టీ కప్పులు, ప్లేట్లు, పూల కుండీలు, ఇతర అలంకరణ వస్తువులు - తయారుచేసుకుంటారు.

కార్యశాలలోని కార్మికుల సంఖ్య, వారికొచ్చే ఆర్డర్‌లపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రతిరోజూ సగటున ముగ్గురు నుంచి నలుగురు ఇక్కడ పని చేస్తారు. ఉదయం తొమ్మిది గంటల నుండి సాయంత్రం ఆరు గంటల వరకు పని ఉంటుంది; కొద్దిసేపు మాత్రమే భోజన విరామం ఉంటుంది.

ఈ సోదరులు, గుజరాత్ నుండి బంకమట్టిని, రాజస్థాన్ నుండి రాళ్ళను తెప్పిస్తారు. వర్షాకాలంలో గాలిలోని తేమ కారణంగా కుండలు సరిగ్గా ఎండవు కాబట్టి పని నెమ్మదిగా సాగుతుంది. పండుగల సమయాలలో, ముఖ్యంగా ఆగస్టు తర్వాతి నెలల్లో, మళ్ళీ గిరాకీ పెరుగుతుంది. ఆ సమయంలో, వారికి అత్యధిక మొత్తంలో ఆర్డర్లు వస్తాయి. ముంబై, ఢిల్లీ ఎన్సీఆర్, బెంగళూరుల్లోని ప్రధాన మార్కెట్లలో ఉండే టోకు వ్యాపారులకు వీరు తమ ఉత్పత్తులను సరఫరా చేస్తారు.

సోదరులందరూ కలిసి టీ గిండీలు, కప్పులు, గిన్నెలు, అలంకారక కుండీలతో సహా అనేక రకాల పింగాణీ ఉత్పత్తులను తయారుచేస్తారు. ఈ నిపుణుడైన కుమ్మరి మాత్రం పూల కుండీలను తయారుచేయడానికి ఇష్టపడతారు. “నేను వాటిని లెక్కలేనన్ని ఆకారాలలో, పరిమాణాలలో తయారుచేయగలను,” హమీద్ కించిత్ గర్వంగా తెలియజేశారు.

నేపథ్యంలో తన ఫోన్ నుంచి ఒక ఖవ్వాలీ వింటూ, ముసవ్విర్ అనే కార్మికుడు, పెద్ద తొట్టెలోని బంకమట్టిని జాగ్రత్తగా కలుపుతున్నారు. “మట్టి మొత్తం ఒకే సాంద్రతతో ఉండడం చాలా కీలకం,” మట్టిని కొంచెం కొంచెంగా ఒక్కో అచ్చులోకి పోస్తూ, ఈ పాతికేళ్ళ కుమ్మరి తెలిపారు. “చివరికి ఇదే తయారయ్యే వస్తువు నాణ్యతను నిర్ణయిస్తుంది.” మట్టి ఆకృతి తయారయ్యాక, దాన్ని ఆరబెట్టి, ఆ తర్వాత అబ్దుల్ హమీద్‌కు అందజేస్తారు. దశాబ్దాల అనుభవం ఉన్న ఈ కుమ్మరి, నీటితో తడిపిన స్పంజితో ఆ మట్టి ఆకృతిని శుభ్రం చేసి, గరుకుగా ఉన్న అంచులను సరి చేసి, ప్రతీ ఆకృతిని తదుపరి దశకు సిద్ధం చేస్తారు: మరింత మెరుపు రావడానికి రసాయన ద్రావణంలో దాన్ని ముంచుతారు. “ఈ తుది మెరుగులు చాలా ముఖ్యమైనవి. అవే మా ఉత్పత్తులకు ప్రాణం పోస్తాయి,” 75 ఏళ్ళ అబ్దుల్ వివరించారు.

ఒకప్పుడు, అబ్దుల్ హమీద్‌కి సొంత కర్మాగారం ఉండేది. కానీ ఇప్పుడాయన అహ్మద్ సోదరులతో కలిసి పనిచేస్తున్నారు. “జిస్కీ జిత్నీ ఉమర్ హోగీ, ఉత్నీ ఇజ్జత్ దీ జాయేగీ (ఇక్కడ, మన వయసుని బట్టే గౌరవం కూడా పెరుగుతుంది),” మొత్తం ప్రక్రియను పర్యవేక్షిస్తూన్న సయీద్ జతచేశారు.

ఖుర్జాలో కుమ్మరి పని అనేది ఎక్కువగా పురుషాధిక్యత ఉన్న రంగం. “మా కుటుంబంలో మహిళలు పని చేయరు,” హమీద్ చెప్పారు. కానీ, “మట్టి పాత్రలు కడగడం, శుభ్రం చేయడం, సర్దడం లాంటి అవసరమైన పనుల కోసం” మహిళలను కార్యశాలలో నియమిస్తామని ఆయన వివరించారు.

కార్యశాలలోని ఒక పెద్ద గోడౌన్‌లో మహిళలు పనిచేస్తారు: షబానా ఖాన్ సుమారు 20 మంది మహిళలతో కలిసి పింగాణీ పళ్ళేలను కడుగుతున్నారు. “మేం రోజుకు ఆరు గంటలు ఇదే పని చేస్తాం, రోజుకు రూ.300 సంపాదిస్తాం,” ఒక నున్నని, తెల్లటి పళ్ళెంను జాగ్రత్తగా తోముతోన్న 48 ఏళ్ళ షబానా తెలిపారు. గోడౌన్ ప్రాంగణమంతా నీరు చిమ్ముతున్న శబ్దం, పళ్ళేల గలగల శబ్దంతో నిండిపోయింది.

“ఐదు నక్షత్రాల హోటళ్ళలలో మీరు ఇలాంటి పళ్ళేలనే చూస్తారు,” తను చేసే పని పట్ల ఒకలాంటి గర్వం ఆవిడ గొంతులో నిశ్శబ్దంగా ధ్వనించింది.

“ఖుర్జాలో దాదాపు 200 బొగ్గుతో మండే డౌన్-డ్రాఫ్ట్ (బట్టీ నుండి వచ్చే వేడి వాయువులు కిందికి ప్రసరించి, చిమ్నీగుండా బయటకు వెళ్ళేలా కట్టిన) బట్టీలు ఉండేవి,” సయీద్ అహ్మద్ చెప్పారు. ఈ సోదరులలో ఆయనే ఎక్కువగా కస్టమర్లతో వ్యవహరిస్తుంటారు. “ప్రతి బట్టీ, 120 గంటల పాటు ఏకబిగిన కుండలను కాలుస్తుంది. అది వదిలే దట్టమైన నల్లటి పొగ ఆకాశమంతా కప్పేస్తుంది. అదొక తీవ్రమైన, నిరంతర ప్రక్రియ. ఇక్కడి కుమ్మరుల జీవితాలలో తరతరాలుగా ఒక భాగంగా నిలిచిన ప్రక్రియ,” అన్నారాయన.

1990ల నాటికి, ఎంతో శ్రమతో కూడుకున్న, పర్యావరణానికి హానికరమైన ఈ బొగ్గుతో మండే బట్టీల స్థానంలో, మరింత సమర్థవంతంగా పనిచేసే డీజిల్ బట్టీలు, ఆ తరువాత, చమురుతో మండే షటిల్ బట్టీలు, సొరంగపు (tunnel) బట్టీలు వచ్చాయి. ఇవి తక్కువ ఇంధన శక్తితో, రెండు లేదా మూడు రోజుల వరకు ఏకబిగిన నడిచేవి. అయితే, 2016 నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ ఆర్డర్ తరువాత మొదలైన సహజ వాయువు వాడకం, 1972లనాటి నుంచి నడుస్తోన్న నవేద్ ఖాన్ ఇండియా ఆర్ట్ సెరామిక్స్‌ వ్యాపారాభివృద్ధికి ఎంతగానో తోడ్పడింది. సదరు ఆర్డర్‌ను ప్రస్తావిస్తూ, నగరంలో పెద్ద కార్యశాలను సొంతం చేసుకున్న ఈ యజమాని ఇలా అన్నారు: “ఇది (సహజ వాయువు) కుమ్మరి పనిలో స్థిరత్వాన్ని చేకూర్చడానికి వేసిన ఒక పెద్ద ముందడుగు. తక్కువ వ్యర్థాలతో ఎక్కువ ఉత్పత్తి చేయడానికి మాకు ఇది చాలా సహాయపడుతోంది.”

కానీ అహ్మద్ సోదరులకు, మిగతా చిన్న చిన్న కుమ్మరులకు మాత్రం ఇదొక దుర్వార్త.

అహ్మద్ కుటుంబం, 1946 నుండి బొగ్గుతో మండే డౌన్-డ్రాఫ్ట్ (DD) బట్టీని ఉపయోగించేవారు. అయితే, 1990లలో దాన్ని ఉపయోగించడం మానేశారు. అప్పటి నుండి, పట్టణంలో ఉన్న ఇతర ఇంధన ఆధారిత బట్టీలపై వారు ఆధారపడుతున్నారు.

“గ్యాస్‌తో నడిచే ప్లాంట్‌ పెట్టడానికి మా దగ్గర డబ్బుగానీ, స్థలంగానీ లేవు,” సయీద్ తెలిపారు. వారి బొగ్గుతో మండే డిడి బట్టీ, ఇంటి దగ్గరే పనిలేకుండా పడుంది. ఖుర్జా క్షితిజంలో ఇప్పటికీ ఇలాంటి పనిలేకుండా పడివున్న బట్టీల గుర్తులెన్నో కనిపిస్తాయి.

సహజ వాయువు బట్టీలు మెరుగైన సామర్థ్యంతో, తక్కువ ఇంధన ఖర్చులతో నడుస్తున్నప్పటికీ, అధిక పెట్టుబడి – ఒక బట్టీకి దాదాపు రూ. 2 నుండి 2.5 కోట్లు – కావాలి. అందుకే, చాలామంది చేతిపనివారికి ఇది అందుబాటులో లేకుండాపోయింది. “తమ వ్యాపారాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి, చాలామంది చిన్న కుమ్మరులు అప్పులు చేశారు, కానీ ఆ డబ్బును వారు తిరిగి చెల్లించలేకపోయారు. దాంతో, వారు తమ పని వదులుకోవలసి వచ్చింది,” హమీద్ వివరించారు.

చిన్న చిన్న కుమ్మరులు గ్యాస్ ఆధారిత బట్టీలను అద్దెకు తీసుకోవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. దాంతో, వారికి వచ్చే కొద్దొగొప్పో లాభాలు కూడా తగ్గిపోతున్నాయి. అహ్మద్ సోదరుల బడ్జెట్‌లో 35 శాతం బట్టీ స్థలం అద్దె కట్టేందుకే సరిపోతోంది. పెరుగుతున్న ఉత్పత్తి ఖర్చులు, అస్థిరమైన బట్టీల సాధ్యత వల్ల వారు మార్కెట్లో కొనసాగడానికి ఇబ్బంది పడుతున్నారు. ప్రత్యేకించి, సంపన్న కుమ్మరులు ఆధునిక బట్టీల సాధ్యతను ఏకస్వామ్యం చేస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం తమ లాభాల మార్జిన్ 5 నుండి 15 శాతం మధ్య ఉందని హమీద్ తెలిపారు. కానీ, బొగ్గు తో మండే బట్టీలను ఉపయోగించిన కాలంలో అది 30 శాతం వరకు ఉండేది. ఎందుకంటే, అప్పుడు వారికి రవాణా, అద్దెకు తీసుకున్న బట్టీల వంటి సౌకర్యాలపై ఖర్చు చేయాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు. “యంత్రాలను ఉపయోగించే పెద్ద పెద్ద కుమ్మరుల ఉత్పాదకత ఎక్కువగా ఉంటుంది కనుక వారు అధిక లాభాలు సంపాదిస్తారు,” హమీద్ చెప్పారు.

“బొగ్గుపై నిషేధం విధించిన తర్వాత, ఎన్నో చిన్న కుమ్మరి పరిశ్రమలు మూతపడ్డాయి. కానీ, మేమింకా ఇదే పనిలో కొనసాగుతున్నాం. ఎందుకంటే, నష్టాల గురించి మేం పట్టించుకోం. ఈ చేతిపనే మా నిజమైన సంపద,” సయీద్ అన్నారు.

పాత్రలను రవాణా చేయడం ఏమంత సులువైన పని కాదు, అవి విరిగిపోయే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. కొన్నిసార్లు ఈ సోదరులు తమ వస్తువులను నవేద్ కర్మాగారానికి రవాణా చేసేందుకు ట్రాలీ కోసం చాలా రోజులు వేచి ఉండాల్సి వస్తుంది. ఇందుకోసం నవేద్‌కు వారు సుమారు రూ. 3,000 చెల్లిస్తారు. అయితే, ఫ్యాక్టరీ యజమానికి ఇందుకోసం దాదాపు రూ. 1,200 మాత్రమే ఖర్చవుతుందని హమీద్ పేర్కొన్నారు. “మాకు లోపభూయిష్టంగా ఉన్నవి, లేదా దెబ్బతిని ఉన్న వస్తువులు వచ్చినా కూడా, మేం పూర్తి మొత్తాన్ని చెల్లించాల్సిందే,” అన్నారు సయీద్.

24 గంటల పాటు బట్టీలోనే ఉండిపోయే ఈ వస్తువులు, మూడు దశల - ప్రీ-హీటింగ్‌తో మొదలై, తరువాత కాల్చడం, చివరికి చల్లబరచటం - ప్రక్రియకు లోనవుతాయి. 10 గంటల పాటు ఉండే మొదటి దశలో, ఉష్ణోగ్రతలు 500 నుండి 750 డిగ్రీల సెల్సియస్ వరకు ఉంటాయి. రెండవ దశలో ఉష్ణోగ్రతలు నాలుగు గంటల వ్యవధిలో 1250 డిగ్రీల వరకు పెరుగుతాయి. ఈ దశలో, చివరి దశయైన చల్లబరచడానికి ముందు, బంకమట్టి గట్టిపడుతుంది. శీతలీకరణ ప్రాంతంలో, ఉష్ణోగ్రతలు 10 గంటల్లో క్రమంగా 900 నుండి 200 డిగ్రీల సెల్సియస్‌ వరకు తగ్గుతాయి.

“ప్రతీ దశలో ఖచ్చితత్వం చాలా ముఖ్యం,” హమీద్ వివరించారు. “ఎందుకంటే, కొంచెం అటూ ఇటైనా తుది ఉత్పత్తిపై ప్రభావం పడుతుంది,”

శీతలీకరణ జరిగినప్పటికీ, కుండలు వేడిగా ఉంటాయి. వాటిని జాగ్రత్తగా తీయాలి. “శీతలీకరణ దశలో కూడా కాల్చే దశలో ఉన్నంత శ్రద్ధ అవసరం,” కార్మికులలో ఒకరైన ముకుంద్ పేర్కొన్నారు. “కుండలు చాలా త్వరగా చల్లబడితే, అవి పగిలిపోయే అవకాశం ఉంది,”

కొలిమిలో గంటల తరబడి తీవ్రమైన వేడిని భరించాక, మెరిసే పింగాణీ పాత్రలు బట్టీ నుండి బయటికివచ్చి, అమ్మకానికి సిద్ధమవుతాయి.

“మా కష్టానికి తగిన ఫలితం లభించేది ఇక్కడే,” అంటూ హమీద్ సంతృప్తిగా నవ్వారు.

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి