‘ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଆମ ସମ୍ପତ୍ତି’

ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେମାଟି ଓ କାଠ ଧୂଆଁରଗନ୍ଧ ବ୍ୟାପିଯାଇଛି। ବଡ଼ ପାତ୍ରରେରଖାଯାଇଥିବା ଧଳା ମାଟିରଦାଗ ସିମେଣ୍ଟଚଟାଣ ଉପରେ ଲାଗି ଯାଇଛି। ମାଟି ପାତ୍ର ଏବଂ ଅଧା-ଅଧୁରାମାଟି ପାତ୍ରସାମଗ୍ରୀ ସବୁ ଚାରିଆଡ଼େଖେଳାଇ ହୋଇପଡ଼ିଛି; ଚାଲିବାକୁବେଶୀ ଜାଗା ନାହିଁ। ହମିଦ ଅହମ୍ମଦଙ୍କୁ କ୍ରମାଗତଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁମନେ ପକାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ‘‘ସର୍ତକତାରସହିତ ପାଦ ପକାନ୍ତୁ।’’

୧୨ବର୍ଷ ବୟସର ଜଣେ ବାଳକ ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭାରଚକ ପାଖରେବସି କାମ ଶିଖୁଛି । ସେ ହେଉଛି ହମିଦଙ୍କପୁଅ ମହମ୍ମଦସଲମାନ ଏବଂ ତା’ ଶରୀର ଧଳା ମାଟିରେସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଳି ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ସେ ନିଜ ଡାହାଣ ଗୋଡ଼ରେଭୂଇଁକୁ ଲାଗିଥିବା ଚକର ନିମ୍ନ ଭାଗକୁଠେଲୁଛି, ଏଥିସହିତ ନିଜ ବାମ ଗୋଡ଼କୁମଧ୍ୟ ଲମ୍ବାଇରଖିଛି, ସେ କେତେ ଧ୍ୟାନର ସହିତ ଏହା କରୁଛିତାହା ତା’ର ମୁଖମୁଣ୍ଡଳରୁ ଜଣାପଡ଼ିଯାଉଛି।

‘‘ଧୀରେ ଧୀରେ ତା’କୁ (ପାତ୍ର) ବାହାରକୁକାଢ଼ି ଆଣ।’’ ହମିଦ୍‌ ତା’କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି। ଇତିହାସକଡ଼ ଲେଉଟାଉଛି - ୪୯ ବର୍ଷୀୟ ଏହି କୁଶଳୀ ଶ୍ରମିକଯେତେବେଳେ ମାତ୍ର ୯ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କବାପାଙ୍କଠାରୁ ସେ କିକ-ହ୍ୱିଲ୍‌ ଜ୍ଞାନକୌଶଳଶିଖିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ‘‘ମୁଁପ୍ରଥମେ ତିଆରି କରିଥିବାକେତୋଟି ପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା,’’ ସେ ସ୍ମିତହସି ମନେ ପକାଇଥା’ନ୍ତି। ‘‘ଅଭ୍ୟାସକଲେ ସଫଳତାମିଳିଥାଏ।’’

୧୦ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେ ସପ୍ତମ ପିଢ଼ିରମାଟି କାରୀଗର। ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ‘ସେରାମିକ୍‌ ସହର’ ଖୁର୍ଜାରେବର୍ତ୍ତମାନ କେବଳ ତାଙ୍କପରିବାର ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପକୁବଜାୟ ରଖିଛି। ଏହି ସହର ନିଜ ଅଭିନବ ମାଟି ତିଆରି ସାମଗ୍ରୀପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୁଖ୍ୟତଃମୁସଲିମମାନେ ଏହା କରିଥା’ନ୍ତି।

‘‘ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେମୁଲତାନ (ପାକିସ୍ତାନ ପଞ୍ଜାବରଗୋଟିଏ ସହର)ରୁ ଏଠାକୁ ଚାଲି ଆସିଥିଲେ,’’ ହମିଦଙ୍କବଡ଼ ଭାଇ ସୟିଦ କୁହନ୍ତି। ମୁଲତାନୀକୁମ୍ହାର (କୁମ୍ଭାର)ମାନେ ଖୁର୍ଜାକୁ ଏହି ଅଭିନବ କାରିଗରୀଭେଟି ଦେଇଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନଏହା ଖୁର୍ଜାରେପ୍ରାୟ ୨୫,୦୦୦ କୁମ୍ଭାରଙ୍କୁ ଜୀବିକାସୁଯୋଗ ଦେଇଛି।

ଅହମ୍ମଦଙ୍କଭାଇମାନଙ୍କ କୁମ୍ଭାର ଶାଳ ଗୋଟିଏ କୋଠିରେ ରହିଛିଯାହା ପ୍ରାୟଶହେ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଏବଂ ଏହା ସହରର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାଗରେରହିଛି। ପରିବାର ଲୋକମାନେଅଲଗା ଅଲଗା ଘରେ ରୁହନ୍ତିକିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେନିବିଡ଼ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି; ପୁରୁଷମାନେଏକାଠି କାମ କରନ୍ତି। ‘‘ଆମରଏକତା ଆମ ବ୍ୟବସାୟକୁ ବଞ୍ଚାଇରଖିଛି,’’ ହମୀଦ କୁହନ୍ତି।

ଚକପାଖରେ, ହମିଦଙ୍କ ବାମ ହାତ ମାଟି ଉପରେ ସ୍ଥିରରହିଛି, ଅନ୍ୟପଟେ ତାଙ୍କରଡାହାଣ ହାତ ହଲଚଲ ହେବା ଆରମ୍ଭକରିଦେଇଛି। ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିଖେଳି ଯାଉଛି, ଆକୃତିରଚାରି ପାଖରେବୁଲୁଛି। ତେବେ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି କାମ କରିବାକାରଣରୁ କଠୋର ହୋଇଯାଇଥିଲେମଧ୍ୟ ତାଙ୍କରସ୍ପର୍ଶ ଦୃଢ଼ କିନ୍ତୁନିଖୁଣ ରହିଛି। ମାଟିକୁଉପରକୁ ଉଠାଇବା ଏବଂ ଖେଳାଇବା ପାଇଁ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କହାତର ସ୍ପର୍ଶଦେଇଥା’ନ୍ତି।

‘‘ୟେ କଲାସାରେ ଖୁର୍ଜା ମେଁ ଔରକାହାଁ?’’ (ସମଗ୍ରଖୁର୍ଜାରେ ଏପରି କଳା କେଉଁଠି ମିଳିବ?), ସେ ଗର୍ବର ସହିତ କୁହନ୍ତି। ‘‘ହମଲୋଗ୍‌ ଏକ୍‌ କ୍ଲେ ସେ, ଏକମିନିଟ୍‌ ମେଁ ହିକୟି ତରହ କେଆଇଟମ୍‌ ବନା ସକତେହେଁ’’ (ମାତ୍ରଗୋଟିଏ ମିନିଟରେ ଗୋଟିଏମାଟି ପିଣ୍ଡୁଳାରୁଆମେ ଅନେକ ଆକୃତି ତିଆରିକରିପାରିବୁ), ସୟିଦ୍‌ କୁହନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ହମୀଦଙ୍କହାତ ତ୍ୱରିତବେଗରେ ଘୂରୁଥିବା ଚକ ଉପରେ ଚାଲିଥାଏ। ସେମାନେନିଜ ଘରୋଇ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ କିଛି - ଚା’ କପ୍‌ ଓ ପ୍ଲେଟ୍‌, ଫୁଲକୁଣ୍ଡଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟସାଜସଜ୍ଜା ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରନ୍ତି।

ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅର୍ଡର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ହାରାହାରି ତିନିରୁ ଚାରି ଜଣ ଲୋକ ଏଠାରେ କାମ କରନ୍ତି। ସକାଳ ନଅଟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା ଛଅଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାମ ଚାଲିଥାଏ। କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ବିରତି ପାଇଁ କାମ ଅଟକିଥାଏ।

ଏହିଭାଇମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୁଜରାଟ ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନରୁ ମାଟି ଏବଂ ପଥର ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ମୌସୁମୀ ମାସରେ କାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଥର ହୋଇଯାଏ କାରଣ ବାୟୁରେ ଆର୍ଦ୍ରତା ମାଟି ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଖିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ପାର୍ବଣ ଋତୁରେ, ବିଶେଷ କରି ଅଗଷ୍ଟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ, ଚାହିଦା ପୁଣି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ସେମାନେସର୍ବାଧିକ ପରିମାଣର ଅର୍ଡର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାଇକାରୀ ବିକ୍ରେତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁମ୍ବାଇ, ଦିଲ୍ଲୀ ଏନସିଆର ଏବଂ ବେଙ୍ଗାଲୁରୁର ପ୍ରମୁଖ ବଜାରକୁ ଯୋଗାଣ କରିଥା’ନ୍ତି।

ସେମାନେ ଏକାଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସେରାମିକ୍ ଉତ୍ପାଦ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଚା’ ପାତ୍ର, କପ୍, ବାଟି ଏବଂ ଆଳଙ୍କାରିକ ଫୁଲଦାନୀ ସାମିଲ। କୁଶଳୀ କୁମ୍ଭାର ଫୁଲଦାନୀ ତିଆରି କରିବାକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି। ‘‘ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗଣିତ ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାରରେ ତିଆରି କରିପାରିବି’’, ଗର୍ବର ସହିତ ହମିଦ୍ କୁହନ୍ତି।

ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ମୁସୱିର୍‌ ସତର୍କତାର ସହିତ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ପାତ୍ରରେ ମାଟିକୁ ଗୋଳାଉଥିବା ସମୟରେ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ମୋବାଇଲରୁ ଗୋଟିଏ କୱାଲି ବାଜୁଛି। ‘‘ସ୍ଥିରତା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ’’, ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଛାଞ୍ଚରେ ମାଟି ଭର୍ତ୍ତି କରୁ କରୁ ଏହି ୨୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ କୁମ୍ଭାର ଜଣଙ୍କ କହିଥା’ନ୍ତି। ଥରେ ମାଟି ଆକୃତି ନେବା ପରେ, ଏହାକୁ ଅବଦୁଲ ହମୀଦଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୁଖିବା ଲାଗି ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ଦଶନ୍ଧିର ଅଭିଜ୍ଞତା ଥିବା କୁମ୍ଭାର ଜଣଙ୍କ ପାଣିରେ ଭିଜା ହୋଇଥିବା ସ୍ପଞ୍ଜ ବ୍ୟବହାର କରି ଆକାର ଦିଆଯାଇଥିବା ମାଟି ବାସନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଫା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ଥିବା ରୁକ୍ଷ ଧାରଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ପାଦର ଚମକ ବଢ଼ାଇବା ଲାଗି ତା’କୁ ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ା ହୋଇଥାଏ। ୭୫ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଅବ୍ଦୁଲ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଏହି ଅନ୍ତିମ ସ୍ପର୍ଶ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ଆମ କାମକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିଥାଏ।’’

ଅବଦୁଲ ହମିଦଙ୍କ ପାଖରେ ଏକଦା ନିଜସ୍ୱ ଫ୍ୟାକ୍ଟ୍ରି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ଅହମ୍ମଦ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି କାମ କରୁଛନ୍ତି। ସୟିଦ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଜିସକି ଜିତନି ଉମର ହୋଗି, ଉତନି ଇଜ୍ଜତ ଦି ଜାୟେଗି (ଯାହାର ଯେତେ ଅଧିକ ବୟସ ହେବ, ତାଙ୍କୁ ସେତେ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ମିଳିବ।)’’ ସେ ସବୁ କାମ ଦେଖାଶୁଣା କରିଥା’ନ୍ତି।

ଖୁର୍ଜାରେ ମାଟି ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି କରିବାର କାମ ମୁଖ୍ୟତଃ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ। ‘‘ଆମ ପରିବାରର ମହିଳାମାନେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ,’’ ହମୀଦ କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ କୁମ୍ଭାର ଶାଳରେ ‘‘ମାଟି ସାମଗ୍ରୀକୁ ହାତରେ ସଫା କରିବା ଧୋଇବା ଏବଂ ରଖିବା କାମରେ ନିୟୋଜିତ କରିଥାନ୍ତି,’’ ସେ କୁହନ୍ତି।

ମହିଳାମାନେ କୁମ୍ଭାର ଶାଳରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗୋଦାମ ଭିତରେ ବସି କାମ କରନ୍ତି: ଶବାନା ଖାନା ପ୍ରାୟ ୨୦ ଜଣ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ମିଶି ସେରାମିକ ପ୍ଲେଟ୍‌ ଧୋଉଛନ୍ତି। ୪୮ ବର୍ଷ ବୟସ୍କା ଶବାନା ଗୋଟିଏ ଚିକ୍କଣ, ଧଳା ପ୍ଲେଟକୁ ଧ୍ୟାନର ସହିତ ସଫା କରି କୁହନ୍ତି, ‘‘ଆମେ ଦିନରେ ଛଅ ଘଣ୍ଟା କାମ କରିଥାଉ ଏବଂ ଦୈନିକ ୩୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରୁ।’’ ପାଣି ଛିଟା ଏବଂ ପ୍ଲେଟ୍‌ର ଠଣ୍‌ ଠଣ୍‌ ଶବ୍ଦ ସାରା ଗୋଦାମରେ ଖେଳି ଯାଇଛି।

‘‘ଆପଣ ପଞ୍ଚତାରକା ହୋଟେଲରେ ଏଭଳି ପ୍ଲେଟ୍‌ ଦେଖିଥିବେ,’’ ସେ କୁହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ନିଜ କାମକୁ ନେଇ ଗର୍ବ ବାରି ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ।

‘‘ପୂର୍ବରୁ ଖୁର୍ଜାରେ କୋଇଲାରେ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ରାୟ ୨୦୦ଟି ଡାଉନ୍‌-ଡ୍ରାଫ୍ଟ ଭାଟି ଥିଲା,’’ ସୟିଦ ଅହମ୍ମଦ କୁହନ୍ତି। ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୟିଦ୍‌ ହିଁ ପ୍ରାୟତଃ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରନ୍ତି । ସେ ଆହୁରି କୁହନ୍ତି, ‘‘ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଟିରେ ୧୨୦ ଘଣ୍ଟାର ସମୟ ପରିଧି ମଧ୍ୟରେ ମାଟି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଡ଼ାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ କଳା ଧୂଆଁ ବାହାରୁଥିଲା ଯାହା ସାରା ଆକାଶରେ ଢାଙ୍କି ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଏହା ଏକ ତୀବ୍ର ଏବଂ ନିରବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଥିଲା। ଅନେକ ପିଢ଼ି ଧରି ଏହା ସାଧାରଣ ଜୀବନର ଅଂଶବିଶେଷ ହୋଇ ରହିଆସିଛି।

୧୯୯୦ ଦଶକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରମପ୍ରଧାନ ଏବଂ ପରିବେଶ ପାଇଁ ବିପଜ୍ଜନକ ଏହି କୋଇଲା ଚାଳିତ ଭାଟି ଲୋପ ପାଇଗଲା ଏବଂ ଏହା ସ୍ଥାନରେ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ଡିଜେଲ ଏବଂ ତା’ପରେ ତେଲରେ ଚାଲୁଥିବା ଶଟଲ୍‌ ଭାଟି ଏବଂ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଭାଟି ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା। ଏହାଦ୍ୱାରା ପୋଡ଼ିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଲା ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅପଚୟ ହ୍ରାସ ପାଇଲା। ୨୦୧୬ରେ ଜାତୀୟ ଗ୍ରୀନ ଟ୍ରିବ୍ୟୁନାଲଙ୍କ ଆଦେଶ ପରେ ପ୍ରାକୃତିକ ବାଷ୍ପର ବ୍ୟବହାର ୧୯୭୨ରୁ ଚାଲି ଆସୁଥିବା ନୱେଦ ଖାନଙ୍କ ଭାଟି ଇଣ୍ଡିଆ ଆର୍ଟ ସେରାମିକ୍ସକୁ ବେଶ୍‌ ସହାୟତା ମିଳିଥିଲା। ଆଦେଶ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଏହି ବଡ଼ କୁମ୍ଭାର ଶାଳର ମାଲିକ କୁହନ୍ତି: ‘‘ଏହା (ପ୍ରାକୃତିକ ବାଷ୍ପ) ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ମାଟି ପାତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ପଦକ୍ଷେପ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ କମ୍‌ ବର୍ଜ୍ୟ ନିଷ୍କାସନରେ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇପାରୁଛୁ।

କିନ୍ତୁ ଅହମ୍ମଦ ଭାଇ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ମାଟିପାତ୍ର କାରୀଗରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଖରାପ ଖବର ଥିଲା।

ଅହମ୍ମଦ ପରିବାରଙ୍କ ପାଖରେ ୧୯୪୬ରୁ କୋଇଲାରେ ଜଳୁଥିବା ଡାଉନ୍‌-ଡ୍ରାଫ୍ଟ (ଡିଡି) ଭାଟି ରହିଛି, ଯାହାର ବ୍ୟବହାର ସେମାନେ ୧୯୯୦ ଦଶକରୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ସେମାନେ ସହରରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ କୋଇଲା ଭାଟି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଆସୁଛନ୍ତି।

‘‘ଆମ ପାଖରେ ଗ୍ୟାସରେ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ଲାଣ୍ଟ ପାଇଁ ଟଙ୍କା କିମ୍ବା ଜାଗା ନାହିଁ,’’ ସୟିଦ କୁହନ୍ତି। କୋଇଲାରେ ଜଳୁଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଡିଡି ଭାଟି ବେକାର ହୋଇ ପଡ଼ିରହିଛି। ଖୁର୍ଜାର ଆକାଶରେ ଏବେ ବି ଚିମିନି ସବୁ ଉପରକୁ ଉଠି ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ ଏବେ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।

ପ୍ରାକୃତିକ ବାଷ୍ପ ପରିଚାଳିତ ସୁବିଧାଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଦକ୍ଷ ହୋଇଥିବା ବେଳେ କମ୍‌ ଇନ୍ଧନ ଅପଚୟ କରିଥା’ନ୍ତି। ତେବେ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅର୍ଥନିବେଶ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ଗୋଟିଏ ଭାଟି ପାଇଁ ୨-୨.୫ କୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଥିବାରୁ ଅନେକ କାରୀଗରଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅତି ଦୁର୍ଗମ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ହମୀଦ କୁହନ୍ତି, ‘‘ଅନେକ ଛୋଟ କୁମ୍ଭାର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ବ୍ୟବସାୟକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଋଣ ନେଇଥିଲେ ଯାହାକୁ ସେମାନେ ସୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ କାମ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିଛି।’’

ଛୋଟ କୁମ୍ଭାରମାନେ ଗ୍ୟାସରେ ଚାଲୁଥିବା ଭାଟିକୁ ଭଡ଼ା ଦେବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷୀଣ ଥିବା ସେମାନଙ୍କର ଲାଭ ସୀମା ଆହୁରି ସଂକୁଚିତ ହୋଇଯାଇଥାଏ। ଅହମ୍ମଦ ଭାଇମାନଙ୍କର ୩୫ ପ୍ରତିଶତ ବଜେଟ୍‌ ଭାଟି ଭଡ଼ା ନେବାରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୋଇଯାଏ। ତା’ଛଡ଼ା ଉତ୍ପାଦନ ଖର୍ଚ୍ଚ ବଢ଼ିବା ଏବଂ ଭାଟି ସେବା ପାଇବାରେ ଅସ୍ଥିରତା କାରଣରୁ ସେମାନେ ବଜାରରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ହେବା ଲାଗି ସକ୍ଷମ ହୋଇପାରୁନାହାନ୍ତି । ବିଶେଷ କରି ଧନୀ କୁମ୍ଭାରମାନେ ଆଧୁନିକ ଭାଟି ଉପରେ ଏକଚାଟିଆ କାରବାର କରୁଛନ୍ତି।

ହମୀଦ କୁହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କର ଲାଭ ସୀମା ଏବେ ୫ରୁ ୧୫ ପ୍ରତିଶତ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଛି, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ କୋଇଲା ଚାଳିତ ଭାଟି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ୩୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଲାଭ ପାଇବାରେ ସକ୍ଷମ ହେଉଥିଲେ। ଏହାର କାରଣ ଥିଲା ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରିବହନ ଏବଂ ଭାଟି ଭଡ଼ା ନେବା ପାଇଁ ପଡ଼ୁନଥିଲା। ‘‘ମେସିନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ବଡ଼ କୁମ୍ଭାରମାନେ ଅଧିକ ଲାଭ ପାଉଛନ୍ତି କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକତା ଉଚ୍ଚ ରହୁଛି,’’ ହମୀଦ କୁହନ୍ତି।

‘‘କେତେଜଣ ଛୋଟ କୁମ୍ଭାର କୋଇଲା ଉପରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲାଗିବା ପରେ ବନ୍ଦ କରି ଦେଇଛନ୍ତି,’’ ସୟିଦ କୁହନ୍ତି ଏବଂ ସେ ଆହୁରି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥା’ନ୍ତି, ‘‘କିନ୍ତୁ ଆମେ ଏହାକୁ ଜାରି ରଖିଛୁ କାରଣ ଆମ ପାଇଁ କ୍ଷତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ଏହି ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଆମର ସମ୍ପତ୍ତି।’’

ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ନେବା ସହଜ କାମ ନୁହେଁ, ସବୁବେଳେ ଭାଙ୍ଗିଯିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଥାଏ। ବେଳେବେଳେ ନାଭେଦଙ୍କ କାରଖାନାକୁ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇଯିବା ଲାଗି ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଟ୍ରଲି ପାଇଁ ଅନେକ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ସେବା ପାଇଁ ନାଭେଦ ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ ଟଙ୍କା ନିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହମିଦ କୁହନ୍ତି ଯେ, କାରଖାନା ମାଲିକଙ୍କ ପ୍ରକୃତ ଖର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରାୟ ୧,୨୦୦ ଟଙ୍କା ହେବ। ‘‘ଆମେ ଖରାପ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥ ପରିଶୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ,’’ ସୟିଦ କୁହନ୍ତି।

୨୪ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକ ଭାଟିରେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଉତ୍ତାପ ଦେବା, ପୋଡ଼ିବା ଓ ଶୀତଳ କରିବା ଭଳି ତିନୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ତାପମାତ୍ରା ୫୦୦ରୁ ୭୫୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ ଯାହାକି ପ୍ରାୟ ୧୦ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ତାପମାତ୍ରା ୧୨୫୦ ଡିଗ୍ରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଚାରି ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲେ। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ମାଟି କଠିନ ହୋଇଥାଏ। ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଶୀତଳୀକରଣ କରାଯାଏ। ଶୀତଳୀକରଣ ଜୋନରେ ୧୦ ଘଣ୍ଟା ଧରି ତାପମାତ୍ରା ୯୦୦ରୁ ୨୦୦ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ।

‘‘ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସଠିକ୍‌ ରହିବା ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ,’’ ହମିଦ କୁହନ୍ତି, ‘‘କାରଣ ସାମାନ୍ୟ ଏପଟସେପଟ ହେଲେ ଅନ୍ତିମ ଉତ୍ପାଦ ପ୍ରଭାବିତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।’’

ଶୀତଳୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତପ୍ତ ଥାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଧରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ‘‘ପୋଡ଼ିବା ଭଳି ଶୀତଳୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ,’’ ଜନୈକ ଶ୍ରମିକ ମୁକୁନ୍ଦ କୁହନ୍ତି । ‘‘ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହୋଇଗଲେ ଫାଟିଯିବାର ଆଶଙ୍କା ଥାଏ।’’

ଅନେକ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟଧିକ ଉତ୍ତାପ ସହିବା ପରେ, ଚକମକ କରୁଥିବା ଚାଇନା ମାଟିର ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଭାଟିରୁ ବାହାରିଥାଏ ଏବଂ ବିକ୍ରି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାଏ।

‘‘ଏହିଠାରେ ଆମର କଠିନ ପରିଶ୍ରମର ଫଳ ମିଳେ,’’ ସନ୍ତୋଷଜନକ ହସ ସହିତ ହମିଦ କୁହନ୍ତି।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍