‘આ કળા જ અમારી ધરોહર’

હવામાં માટી અને લાકડાના ધુમાડાની ગંધ પ્રસરેલી છે. સિમેન્ટની લાદી એક મોટા ટબમાં સંગ્રહિત સફેદ માટીના ડાઘાઓથી ખરડાયેલી છે. મોલ્ડ અને અર્ધ-તૈયાર માટીકામની વસ્તુઓ આસપાસ વેરવિખેર પડેલી છે; અહીં ચાલવા માટે ભાગ્યે જ કોઈ જગ્યા છે. હમીદ અમને કહે છે, “જો જો પગલું જોઈને મુકજો.” હમીદ અહેમદે દરેકને સતત યાદ અપાવતા રહેવું પડે છે.

એક 12 વર્ષીય છોકરો ચાકડા પર કામ કરી રહ્યો છે ને તેને ચલાવતાં શીખી રહ્યો છે. તે હમીદનો પુત્ર, મોહંમદ સલમાન છે. તેના જમણા પગથી ચાકડાને ધક્કો મારતો અને સાથે સાથે તેનો ડાબો પગ લંબાવતો આ યુવાન સફેદ માટીની ધૂળથી લથપથ થયેલો છે. તેનો ચહેરો ધ્યાનમગ્ન છે.

હમીદ તેને સૂચના આપે છે, “ધીમેથી [વાસણ] ઉતાર.” અહીં ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થઈ રહ્યું છે – આ 49 વર્ષીય પીઢ કુંભાર લગભગ નવ વર્ષના હતા ત્યારે તેમણે તેમના પિતા પાસેથી આ વિશિષ્ટ કિક-વ્હીલ ટેકનિક શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેઓ સ્મિત સાથે તે સમયને યાદ કરતાં કહે છે, “મેં મારા શરૂઆતના કેટલાક નમૂના તોડી નાખ્યા હતા. તે પ્રેક્ટિસથી જ આવડે છે.”

હમીદને 10 ભાઈઓ છે અને તેઓ સાતમી પેઢીના માટીકામ કારીગર છે. આજે ઉત્તર પ્રદેશના ‘સિરામિક સિટી' ખુજરામાં આ કળાને વળગી રહેલો તેમનો પરિવાર એકલો જ બાકી રહ્યો છે. આ શહેર તેના વિશિષ્ટ માટીકામ માટે જાણીતું છે, જે મોટે ભાગે મુસ્લિમો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

હમીદના મોટા ભાઈ સઈદ કહે છે, “અમારા પૂર્વજો મુલતાન [પાકિસ્તાનના પંજાબનું એક શહેર]થી અહીં આવ્યા હતા.” તેઓ સમજાવે છે કે મુલતાની કુંભારોએ ખુજરાને તેની વિશિષ્ટ માટીકામ શૈલી આપી હતી – જે આજે ખુજરામાં લગભગ 25,000 કુંભારો માટે સારી એવી આજીવિકા પૂરી પાડે છે.

અહેમદ ભાઈઓની માટીકામ વર્કશોપ લગભગ એક સદી જૂની કોઠીમાં આવેલી છે જે શહેરના અંદરના ભાગમાં સ્થિત છે. પરિવારો અલગ ઘરોમાં રહે છે પરંતુ મજબૂત બંધન ધરાવે છે; પુરુષો સાથે મળીને કામ કરે છે. હમીદ કહે છે, “અમારી એકતાએ જ અમારા વ્યવસાયને બચાવી રાખ્યો છે”

ચાકડા પર પાછા, હમીદનો ડાબો હાથ માટીને સ્થિર રાખે છે, જ્યારે તેમનો જમણો હાથ કળાકારી કરે છે. તેમની આંગળીઓ ફેલાય છે ને વાસણને આકારમાં ઢાળે છે. વર્ષો સુધી આ કામ કરવાથી તેમની આંગણીઓ કઠણ થઈ ગયેલા હોવા છતાં, તેમનો સ્પર્શ મક્કમ છતાં નાજુક છે, જે માટીને ઉપર-નીચે જતી વખતે વળાંક આપે છે. આમાં દબાણ ચોક્કસ હોવું જરૂરી છે — જો તે ખૂબ વધારે હોય તો ફરતેની દીવાલ તૂટી પડે છે; અને જો તે ખૂબ ઓછું હોય તો આકાર બરાબર બેસતો નથી.

સઈદ ગર્વથી દાવો કરે છે, “યે કલા સારે ખુજરે મેં ઔર કહાં? [આખા ખુજરામાં આ કળા બીજે ક્યાં મળશે?] હમ લોગ એક ક્લે સે, એક મિનિટ મેં હી કઈ તરહ કે આઈટમ બના સકતે હૈં [અમે એક જ માટીના ઢગમાંથી માત્ર એક જ મિનિટમાં ઘણા આકારો બનાવી શકીએ છીએ].” હમીદના હાથ ફરતા ચાકડા પર ઝડપથી કામ કરે છે. તેઓ પોતાના ઘર વપરાશ માટે પણ કેટલીક વસ્તુઓ બનાવે છે – ચાના કપ અને પ્લેટ, ફૂલદાનીઓ અને અન્ય સુશોભનની વસ્તુઓ.

કામદારોની સંખ્યા ઓર્ડર પર આધાર રાખે છે, તેઓ સવારે નવ વાગ્યે શરૂ કરીને સાંજે છ વાગ્યા સુધી કામ કરે છે ને ફક્ત ટૂંકા લંચ બ્રેક માટે અટકે છે. અહીં સરેરાશ ત્રણથી ચાર લોકો દરરોજ કામ કરે છે.

આ ભાઈઓ અનુક્રમે ગુજરાત અને રાજસ્થાનથી માટી અને પથ્થર મેળવે છે. ચોમાસાના મહિનાઓ દરમિયાન કામ ધીમું પડે છે કારણ કે હવામાંનો ભેજ માટીકામની વસ્તુઓને યોગ્ય રીતે સૂકવવા દેતો નથી. તહેવારોની મોસમ દરમિયાન, ખાસ કરીને ઓગસ્ટ પછીના મહિનાઓમાં આની માંગ ફરી વધે છે. આ સમય દરમિયાન, તેઓ સૌથી વધુ ઓર્ડર મેળવે છે, અને જથ્થાબંધ વેપારીઓ મારફતે મુંબઈ, દિલ્હી એન.સી.આર. અને બેંગલુરુના મુખ્ય બજારોમાં સપ્લાય કરે છે.

સાથે મળીને તેઓ ચાનાં વાસણ, કપ, વાટકા અને સુશોભનની ફૂલદાની સહિત વિવિધ પ્રકારનાં સિરામિક ઉત્પાદનો બનાવે છે. આ પીઢ કુંભારને ફૂલદાની બનાવવી પસંદ છે. હમીદ સહેજ ગર્વથી કહે છે, “હું તેમનાં જાતજાતના આકારો અને કદ બનાવી શકું છું.”

પૃષ્ઠભૂમિમાં તેમના ફોન પર કવ્વાલી વાગી રહી છે ત્યારે તેમના કર્મચારી મુસ્સવીર, મોટા ટબમાં કાળજીપૂર્વક માટીને હલાવી રહ્યા છે. આ 25 વર્ષીય કુંભાર એક પછી એક મોલ્ડમાં માટી રેડતાં કહે છે, “આમાં સુસંગતતા મુખ્ય બાબત છે. અંતિમ ઉત્પાદનની ગુણવત્તા તેનાથી નક્કી થાય છે.” એક વાર માટીને આકાર અપાયા પછી, તેને સૂકવવા માટે છોડી દેવામાં આવે તે પહેલાં તેને અબ્દુલ હમીદને સોંપવામાં આવે છે. દાયકાઓનો અનુભવ ધરાવતા આ કુંભાર, તે આકાર પામેલી માટીકામની વસ્તુઓને પાણીથી ભીના સ્પોન્જ વડે હળવેથી સાફ કરે છે, કોઈપણ ખરબચડી ધાર હોય તો તેને દૂર કરે છે અને દરેક ટુકડાને આગલા તબક્કા — તેની ચમક વધારવા માટે તેને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડવાના — માટે તૈયાર કરે છે. 75 વર્ષીય અબ્દુલ સમજાવે છે, “આ અંતિમ સ્પર્શ નિર્ણાયક છે. તે અમારા કામમાં જીવંતતા લાવે છે.”

એક સમયે અબ્દુલ હમીદની પોતાની ફેક્ટરી હતી, પરંતુ હવે અહેમદ ભાઈઓ સાથે કામ કરે છે. સમગ્ર કામગીરીની દેખરેખ રાખતાં સઈદ કહે છે, “જિસકી જીતની ઉમર હોગી, ઉતની ઇજ્જત દી જાયેગી [અહીં જેની જેટલી ઉંમર વધુ, તેને તેટલો આદર આપવામાં આવે છે].”

ખુજરામાં માટીકામ મોટે ભાગે પુરુષ-પ્રધાન ક્ષેત્ર છે. હમીદ અહેમદ કહે છે, “અમારા પરિવારની મહિલાઓ કામ નથી કરતી.” પરંતુ તેઓ સમજાવે છે કે તેઓ વર્કશોપમાં મહિલાઓને “ધોવા, સાફ કરવા અને જરૂર પડ્યે માટીકામની વસ્તુઓને હાથથી સંભાળવા” માટે કામે રાખે છે.

મહિલાઓ વર્કશોપના મોટા ગોડાઉનમાં કામ કરે છે: શબાના ખાન લગભગ 20 અન્ય મહિલાઓ સાથે સિરામિકની પ્લેટ ધોઈ રહ્યાં છે. 48 વર્ષીય શબાના એક સુંવાળી, સફેદ પ્લેટને કાળજીપૂર્વક ઘસતાં કહે છે, “અમે દિવસના છ કલાક આ કામ કરીએ છીએ અને રોજના 300 રૂપિયા કમાઈએ છીએ.” ગોડાઉનમાં પાણીના છાંટા અને પ્લેટોના ખણખણાટનો અવાજ પ્રસરેલો છે.

તેઓ ઉમેરે છે, “આ તે પ્રકારની પ્લેટ છે જે તમે ફાઇવ-સ્ટાર હોટલોમાં જુઓ છો.” તેમના અવાજમાં કામ પ્રત્યેનો સહેજ ગર્વ છલકાય છે.

સઈદ અહેમદ કહે છે, “ખુજરામાં લગભગ 200 કોલસાથી ચાલતી ડાઉન-ડ્રાફ્ટ ભઠ્ઠીઓ હતી.” ભાઈઓમાં, ગ્રાહકો સાથે વ્યવહાર મોટાભાગે સઈદ જ કરે છે. તેઓ આગળ કહે છે, “દરેક ભઠ્ઠી 120 કલાકના ચક્રમાં વાસણો પકવતી, ગાઢ કાળો ધુમાડો ઓકતી જેનાથી આકાશને ધુમાડાથી ભરી દેતી. તે એક સતત, અવિરત ચાલતી પ્રક્રિયા હતી. પેઢીઓથી અહીંના જીવનનો એક ભાગ હતી.”

1990ના દાયકા સુધીમાં, શ્રમ-પ્રધાન અને પર્યાવરણીય રીતે જોખમી આ કોલસા-આધારિત ભઠ્ઠીઓને વધુ કાર્યક્ષમ ડીઝલ અને પછી તેલ-આધારિત શટલ ભઠ્ઠીઓ અને ટનલ ભઠ્ઠીઓ દ્વારા બદલી દેવામાં આવી હતી. આનાથી પકવવાનું ચક્ર બે કે ત્રણ દિવસ સુધી ઘટી ગયું અને ઊર્જા ખર્ચ ઓછો થયો. 2016ના નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલના આદેશને માન આપીને તેમણે નેચરલ ગેસનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો તેનાથી નવેદ ખાનની ઇન્ડિયા આર્ટ સિરામિક્સને મદદ કરી છે, જે 1972થી અસ્તિત્વમાં છે. આદેશનો ઉલ્લેખ કરતાં, આ મોટા વર્કશોપના માલિક કહે છે: “તે [નેચરલ ગેસ] ટકાઉ માટીકામની દિશામાં એક મોટું પગલું છે અને તે અમને ઓછા કચરા સાથે વધુ ઉત્પાદન કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે.”

અહેમદ પરિવાર 1946થી કોલસા-આધારિત ડાઉન-ડ્રાફ્ટ (ડી.ડી.) ભઠ્ઠી ધરાવતો હતો, જેનો ઉપયોગ તેઓએ 1990ના દાયકામાં બંધ કરી દીધો હતો. ત્યારથી, તેઓ શહેરમાં અન્ય પકવવાની સુવિધાઓ (ફાયરીંગ ફેસિલિટી) પર આધાર રાખે છે.

સઈદ કહે છે, “ગેસ-સંચાલિત પ્લાન્ટ માટે અમારી પાસે પૈસા કે જગ્યા નથી.” તેમની કોલસા આધારિત ડાઉન-ડ્રાફ્ટ ભઠ્ઠી તેમના ઘર પાસે નિષ્ક્રિય ઊભી છે. ખુજરાનું આકાશ હજુ પણ આવી જ નિષ્ક્રિય ચીમનીઓથી ભરેલું છે.

નેચરલ ગેસ સુવિધાઓ સારી કાર્યક્ષમતા અને ઓછી ઊર્જાના ખર્ચનું વચન આપે છે, પરંતુ તેનું ઊંચું પ્રારંભિક રોકાણ — એક ભઠ્ઠી માટે અંદાજિત 2-2.5 કરોડ રૂપીયા — તેને ઘણા કારીગરો માટે અપ્રાપ્ય બનાવી દે છે. હમીદ કહે છે, “ઘણા એવા નાના કુંભારો છે જેમણે તેમના વ્યવસાયને ટકાવી રાખવા માટે લોન લીધી હતી જેને તેઓ ચૂકવી શક્યા નહીં. તેથી, તેઓએ આ કામ છોડી દેવું પડ્યું.”

નાના કુંભારોને ગેસ-સંચાલિત પકવવાની સુવિધાઓ (ફાયરીંગ ફેસિલિટી) ભાડે લેવાની ફરજ પડી છે, જે તેમના પહેલેથી જ નગણ્ય નફાના માર્જિનને વધુ ઘટાડે છે. અહેમદ ભાઈઓના બજેટનો 35 ટકા હિસ્સો ભઠ્ઠીની જગ્યા ભાડે લેવા માટે ફાળવવામાં આવતાં, વધતા ઉત્પાદન ખર્ચ અને પકવવાની સેવાઓ (ફાયરીંગ ફેસિલિટી)ની છૂટક છૂટક ઉપલબ્ધતા તેમને બજારમાં ટકી રહેવા માટે સંઘર્ષ કરવા મજબૂર કરે છે; ખાસ કરીને સમસ્યા એ છે કે શ્રીમંત કુંભારોએ આધુનિક ભઠ્ઠીઓ પર એકાધિકાર જમાવેલો છે.

હમીદ સમજાવે છે કે તેમનું નફાનું માર્જિન હવે 5-15 ટકા સુધીનું છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ કોલસા આધારિત ભઠ્ઠીઓનો ઉપયોગ કરતા હતા, ત્યારે તેઓ 30 ટકા સુધીનો ઊંચો નફો મેળવતા હતા. આ એટલા માટે હતું કારણ કે તેમને પરિવહન અને ભાડાની પકવવાની સુવિધાઓ (ફાયરીંગ ફેસિલિટી) પર ખર્ચ કરવો પડતો ન હતો. હમીદ કહે છે, “મોટા કુંભારો જે મશીનોનો ઉપયોગ કરે છે તેઓ ઊંચાં માર્જિન કમાય છે કારણ કે તેમની ઉત્પાદકતા ઊંચી છે.”

સઈદ કહે છે, “કોલસા પર પ્રતિબંધ પછી ઘણી નાની માટીકામની ફેક્ટરીઓ બંધ થઈ ગઈ. પરંતુ અમે હજી પણ તેના પર કામ એટલા માટે કરી રહ્યા છીએ કારણકે અમને નુકસાનથી ફરેક નથી પડતો; આ કળા જ અમારી ધરોહર છે.” વસ્તુઓને ખસેડવાનું સરળ કાર્ય નથી અને તેમાં હંમેશાં તૂટવાનું જોખમ રહેલું છે. કેટલીક વાર, અહેમદ ભાઈઓએ વસ્તુઓને નવેદની ફેક્ટરી સુધી પહોંચાડવા માટે ટ્રોલી માટે ઘણા દિવસો સુધી રાહ જોવી પડે છે. નવેદ સેવા માટે લગભગ 3,000 રૂપિયા ચાર્જ કરે છે — પરંતુ ફેક્ટરી માલિકનો વાસ્તવિક ખર્ચ — હમીદ ભારપૂર્વક કહે છે, આશરે 1,200 રૂપિયા જ છે. સઈદ કહે છે, “જો અમને ખામીયુક્ત અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત માલ મળે તો પણ, અમારે પૂરી રકમ ચૂકવવી પડે છે.”

24 કલાક માટે, નમૂનાઓ ભઠ્ઠીમાં રહે છે અને ત્રણ-તબક્કાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે જે પ્રી-હિટિંગથી શરૂ થાય છે, ત્યારબાદ તેમને પકવવામાં આવે છે અને અંતે ઠંડા કરવામાં આવે છે. પ્રથમ તબક્કામાં તાપમાન 500થી 750 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી હોય છે અને તે 10 કલાક સુધી ચાલે છે. બીજા તબક્કામાં, ચાર કલાકના સમયગાળામાં તાપમાન 1250 ડિગ્રી સુધી જઈ શકે છે. આ તબક્કામાં, માટી સખત બને છે અને પછી તેને છેલ્લા તબક્કામાં ઠંડી પાડવા માટે મૂકવામાં આવે છે. કૂલિંગ ઝોનમાં, તાપમાન ધીમે ધીમે 10 કલાકમાં 900થી 200 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટે છે.

હમીદ સમજાવે છે, “દરેક તબક્કામાં ચોકસાઈ નિર્ણાયક છે, કારણ કે સહેજ વિચલન પણ અંતિમ ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે.”

ઠંડક પ્રક્રિયા છતાં, વાસણો ગરમ રહે છે અને તેમને કાળજીપૂર્વક સંભાળવાં પડે છે. અહીં કામ કરતા મુકુંદ કહે છે, “ઠંડકના તબક્કામાં પકવવા જેટલું જ ધ્યાન આપવું પડે છે. જો વાસણો ખૂબ ઝડપથી ઠંડાં થાય, તો તેમાં તિરાડ પડી શકે છે.”

કલાકોની તીવ્ર ગરમીની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા પછી ભઠ્ઠીમાંથી ચમકતાં સિરામિક્સ બહાર આવે છે, અને વેચાણ માટે તૈયાર હોય છે.

હમીદ સંતુષ્ટ સ્મિત સાથે કહે છે, “આ તે સ્થાન છે જ્યાં અમારી બધી મહેનત ફળે છે.”

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ