‘এই শিল্পই আমাৰ সম্পদ’

বতাহত মাটি আৰু খৰিৰ ধোঁৱাৰ গোন্ধ মিহলি হৈ পৰিছে।চিমেণ্টৰ মজিয়াখনত এটা ডাঙৰ টাবত জমা কৰি ৰখা বগা মাটিৰ দাগ পৰিছে। সাঁচ আৰু অৰ্ধনিৰ্মিত চীনামাটিৰ বস্তুবোৰ সিঁচৰতি হৈ পৰি আছে। খোজ কাঢ়িবলৈ ঠাই নাই বুলিবই পাৰি। “চাই-চিতি খোজ দিব,” হামিদ আহমেদে ঘনে ঘনে সকলোকে সতৰ্ক কৰি দিছে।

বাৰ বছৰীয়া সৰু ল’ৰা এটি চাকত বহিছে, চকাৰ বেগৰ সৈতে নিজৰ হাত ছন্দ মিলাবলৈ যত্ন কৰিছে। সেয়া হামিদৰ পুত্ৰ মহম্মদ চলমান। চলমানে সোঁভৰিৰে জোৰ দি চাকখন ঘূৰাবলৈ যত্ন কৰিছে আৰু বাওঁ ভৰিখন কোঁচাইছে – গোটেই গাতে তেওঁৰ ধূলি লাগিছে। তেওঁৰ মুখখন চাই গম পোৱা যায়, তেওঁ কিমান মনযোগ দিছে।

“[পাত্ৰটো] লাহে লাহে উলিওৱা,” হামিদে তেওঁক বুজাই দিলে। এই দৃশ্যই তেওঁক অতীতৰ কথা মনত পেলাই দিছে। ইতিহাসৰ পুনৰাবৃত্তি ঘটিছে। ৪৯ বছৰীয়া নিপুণ মৃৎশিল্পীগৰাকীৰ বয়স তেতিয়া প্ৰায় ৯ বছৰ, যেতিয়া তেওঁ পিতৃৰ পৰা এই কিক-হুইল কৌশলৰ প্ৰথম পাঠ লৈছিল। “মোৰ হাতত প্ৰথমে পাত্ৰবোৰ ভাঙিছিল,” তেওঁ সেই দিনবোৰ মনত পেলায়, মুখত তেওঁৰ মিচিকীয়া হাঁহি। “অভ্যাস কৰিলে লাহে লাহে নিপুণতা আহি যায়।”

দহজন ভাতৃৰ এজন হামিদ সপ্তম প্ৰজন্মৰ কাৰুশিল্পী।আজিও উত্তৰ প্ৰদেশত তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটোৱেই আছে, যিয়ে চীনামাটিৰ চহৰ বুলি জনাজাত খুৰ্জাত ঘাইকৈ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ লোকে চৰ্চা কৰা স্বকীয় পৰিচয় থকা মৃৎশিল্পক আজিও অব্যাহত ৰাখিছে।

হামিদৰ ডাঙৰ ভায়েক ছৈয়দে কয়, “আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকল মুলতানৰ পৰা [পাকিস্তানৰ পাঞ্জাৱৰ এখন চহৰ] ইয়ালৈ আহিছিল।তেওঁ বুজাই কয় যে মুলতানি কুমহাৰ (কুমাৰ)য়ে খুৰ্জাক এই বিশেষ শিল্প দিছিল, আজি খুৰ্জাৰ প্ৰায় ২৫,০০০ মৃৎশিল্পীৰ বাবে যি এক সমৃদ্ধিশালী জীৱিকা।

আহমেদ ভাতৃদ্বয়ৰ মৃৎশিল্পৰ কৰ্মশালাখন মোটামুটি এশ বছৰ পুৰণি আৰু চহৰখনৰ ভিতৰুৱা ঠাইত অৱস্থিত। পৰিয়ালবোৰ বেলেগ বেলেগ ঘৰত থাকে যদিও পুৰুষবোৰে কাম একেলগে কৰে আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰ বান্ধোন বৰ মজবুত। হামিদে কয়, “আমাৰ একতাই আমাৰ ব্যৱসায় ৰক্ষা কৰিছে।”

চাকৰ কথালৈ ঘুৰি আহো। হামিদৰ বাওঁহাতখনৰ আঙুলিকেইটা আলতীয়া মাটিখিনিত, সোঁহাতখন চাকত নাচিছে। তেওঁৰ আঙুলিকেইটাই মাটিৰ সৈতে খেলিছে। বছৰ বছৰ ধৰি কাম কৰাৰ বাবে তেওঁৰ হাতৰ তলুৱাবোৰ টান হৈ পৰিছে বাবে তেওঁৰ স্পৰ্শ দৃঢ় কিন্তু আলফুলীয়া। মাটিখিনি ওপৰলৈ উঠি আহে মানে তেওঁ তাত হাত বুলাইছে আৰু বহলাইছে। কিমানখিনি চাপ দিব লাগিব, সেয়া একেবাৰে নিখুঁত হিচাপত হ’ব লাগিব। বেছি জোৰ দিলে পাত্ৰবোৰৰ বেৰ ভাঙি যাব আকৌ কম চাপ দিলে আকাৰটো হৈ নুঠিব।

“য়ে কলা ছাৰে খুৰ্জে ম্যে ঔৰ কহাঁ?” [এই কলা গোটেই খুৰ্জাৰ আন ক’তো পাব?],” তেওঁ গৌৰৱেৰে দাবী কৰে। “হম লৌগ এক ক্লে ছে, এক মিনিট ম্যে হি কয়ী তৰহ কে আইটেম বনা সকতে হ্যে” [আমি এক মিনিটত একেখিনি মাটিৰ পৰা কেইবাটাও আকৃতি তৈয়াৰ কৰিব পাৰো],” ছৈয়দে কয়।কথাৰ মাজত তেওঁৰ হাতদুখন ঘুৰি থকা চাকৰ ওপৰত চলি আছে। আনকি কিছুমান সামগ্ৰী ঘৰত ব্যৱহাৰৰ বাবেও তৈয়াৰ কৰে – চাহৰ কাপ আৰু প্লেট, ফুলৰ টাব আৰু অন্যান্য শোভাবৰ্ধক সামগ্ৰী।

কিমানজন লোকে কাম কৰিব, সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে কিমান অৰ্ডাৰ পোৱা হয়।কৰ্মশালাটোত গড়ে প্ৰতিদিনে তিনিৰ পৰা চাৰিজন লোকে কাম কৰে, ৰাতিপুৱা ন বজাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সন্ধিয়া ছয় বজালৈকে কাম চলি থাকে।মাত্ৰ দুপৰীয়াৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ বাবে ক্ষণিক বিৰতি তেওঁলোকে লয়।

তেওঁলোক দুজনে ক্ৰমে গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানৰ পৰা মাটি আৰু শিল আনে। বাৰিষাৰ মাহকেইটাত কামৰ গতি লেহেমীয়া হয়, কাৰণ বতাহত থকা আৰ্দ্ৰতাৰ বাবে পাত্ৰবোৰ ভালদৰে শুকুৱাব নোৱাৰি। উৎসৱৰ বতৰত, বিশেষকৈ আগষ্টৰ পিছৰ মাহবোৰত চাহিদা পুনৰ বৃদ্ধি পায়। এই সময়ছোৱাত তেওঁলোকে আটাইতকৈ বেছি সংখ্যক অৰ্ডাৰ লাভ কৰে।পাইকাৰী বিক্ৰেতাৰ জৰিয়তে মুম্বাই, দিল্লী এনচিআৰ আৰু বেংগালুৰুৰ ডাঙৰ বজাৰলৈ যোগান ধৰে।

তেওঁলোকে একেলগে চাহদানি, কাপ, বাটি আৰু শোভাবৰ্ধক ফুলদানিকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ চীনামাটিৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰে। পাকৈত মৃৎশিল্পীজনে ফুলদানি সাজি ভাল পায়। সামান্য গৌৰৱেৰে হামিদে কয়, “মই অসংখ্য আকাৰ-আকৃতিৰ চীনামাটিৰ সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰিব পাৰো,” হামিদে কয়।

তেওঁৰ ফোনত কাৱালি এটা বাজি আছে, এফালে ডাঙৰ টাব এটাত চীনামাটিখিনি লৰাই আছে মুছাভিৰ নামে কৰ্মচাৰীজনে। “সমানে মিহলি হ’ব লাগে,” মাটিখিনি সাঁচত ঢালি দি থকাৰ মাজতে ২৫ বছৰীয়া কুমাৰ যুৱকজনে কয়। “তাৰ ওপৰতে বনাবলগীয়া সামগ্ৰীৰ মান নিৰ্ভৰ কৰে।” এবাৰ পাত্ৰটো বনাই লোৱাৰ পিছত সেয়া আব্দুল হামিদৰ হাতত পৰে। ভালেকেইটা দশকৰ অভিজ্ঞতা থকা হামিদে পানী শোহা স্পঞ্জেৰে পাত্ৰটো চাফা কৰে, ক’ৰবাত খহটা হৈ আছে যদি সেয়া চাই তাক মসৃণ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী পৰ্য্যায়ৰ বাবে তাক সাজু কৰে – উজ্বলতা বঢ়াবলৈ ৰাসায়নিক দ্ৰৱ এটাত সেয়া ডুবোৱা। “ফাইনেল টাচ্চ এটা দিয়াটো অতিশয় জৰুৰী,” ৭৫ বৰ্ষীয় আব্দুলে বুজাই কয়, “সিয়েই আমাৰ সাজি উলিওৱা সামগ্ৰীবোৰত প্ৰাণ ঢালে।”

আব্দুল হামিদৰ আগতে নিজা কাৰখানা আছিল, কিন্তু এতিয়া তেওঁ নিজৰ ভায়েকহঁতৰ সৈতে কাম কৰে। “যাৰ যিমান বয়স, সেই হিচাপে সন্মান,” কাৰুশিল্পৰ এই কৰ্মশালাৰ গোটেই কাম-কাজৰ তত্বাৱধানত থকা ছৈয়দে কয়।

খুৰ্জাৰ মৃৎশিল্পৰ এই পৰম্পৰা পুৰুষপ্ৰধান। হামিদে কয়, “আমাৰ পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে কাম নকৰে। কিন্তু তেওঁলোকে কৰ্মশালাত “মৃৎশিল্পৰ বস্তুবোৰ হাতেৰে ধোৱা, চাফা কৰা আৰু ইফাল-সিফাল কৰা, য’ত যেনেকৈ প্ৰয়োজন হয়, সেই হিচাপত মহিলাসকলক নিয়োগ কৰে” তেওঁ বুজাই দিয়ে।

কৰ্মশালাখনৰ এটা বৃহৎ গুদামৰ ভিতৰত মহিলাসকলে কাম কৰে।প্ৰায় ২০ গৰাকী মহিলাৰ সৈতে ছাবানা খানে চীনামাটিৰ প্লেটবোৰ ধুই আছে। “আমি দিনটোত ছয় ঘণ্টা এই কাম কৰি দিনে ৩০০ টকা পাও,” ৪৮ বছৰীয়া ছাবানাই মসৃণ বগা প্লেট এখন সাৱধানে ধুই থকাৰ মাজতে কয়। ছিটিকি পৰা পানীৰ শব্দ আৰু প্লেটৰ খাটাং-খুটুং শব্দই গুদামটোৰ নিৰৱতা ভংগ কৰে।

“আপুনি এনে প্লেট পঞ্চ-তাৰকাযুক্ত হোটেলত দেখিব,” নিজৰ কামক লৈ গৌৰৱবোধ মিহলি কণ্ঠেৰে তেওঁ কয়।

ছৈয়দ আহমেদে কয় যে আগতে খুৰ্জাত কয়লা-চালিত প্ৰায় ২০০ টা ডাউন ড্ৰাফ্ট ভাতী আছিল। দুই ভায়েকৰ ভিতৰত ছৈয়দেই গ্ৰাহকৰ লগত বেছিভাগ লেনদেন কৰে। “প্ৰতিটো ভাতীত ১২০ টা চক্ৰত পাত্ৰ পোৰা কাম কৰিছিল। ডাঠ ক'লা ধোঁৱাই আকাশ ছানি ধৰিছিল,” তেওঁ আৰু কয়, “সেয়া আছিল ননষ্টপ চলি থকা এটা প্ৰক্ৰিয়া। প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি সেয়া আমাৰ জীৱনৰ এটা অংশ আছিল।”

কিন্তু নব্বৈৰ দশকত এই কয়লা-চালিত ভাতী য’ত কঠোৰ পৰিশ্ৰম হৈছিল আৰু পৰিৱেশৰ ফালৰ পৰাও ক্ষতিকাৰক আছিল, সেয়া বন্ধ কৰা হয় আৰু অধিক কাৰ্য্যক্ষম ডিজেল আৰু তেল চালিত ভাতী আৰু সুৰংগ পদ্ধতিৰ ভাতীয়ে তাৰ ঠাই ল’লে। এনেকৈ ভাতীত জুই ধৰা কামটো দুই-তিনিদিনত হৈ যায় আৰু ভালেখিনি শক্তি ৰাহি হয়। ১৯৭২ৰ পৰা চলি থকা নভেদ খানৰ ইণ্ডিয়া আৰ্ট চেৰামিকচক ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ প্ৰাধীকৰণৰ এক নিৰ্দেশ য’ত প্ৰাকৃতিক গেছ ব্যৱহাৰৰ কথা কোৱা হৈছে, সিয়ে ভালেখিনি সহায় কৰে। সেই নিৰ্দেশ সন্দৰ্ভত এই বিশাল কৰ্মশালাটোৰ মালিকগৰাকীয়ে কয়, “ই বহনক্ষম কুমাৰশিল্পৰ ক্ষেত্ৰত এটা ডাঙৰ পদক্ষেপ আৰু ইয়ে আমাক অধিক উত্পাদনত সহায় কৰিছে, পেলনিতো কম যোৱা হৈছে।”

কিন্তু আহমেদ ভাতৃ আৰু অন্যান্য ক্ষুদ্ৰ মৃৎশিল্পীৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ এটা বেয়া দিশো নথকা নহয়।

আহমেদ পৰিয়ালটোৱে ১৯৪৬ চনৰ পৰা কয়লা-চালিত ডাউন ড্ৰাফ্ট (ডিডি) ভাতীৰ মালিক আছিল। ১৯৯০ চনত সেইটোৰ ব্যৱহাৰ তেওঁলোকে বন্ধ কৰি দিছিল। তেতিয়াৰ পৰাই তেওঁলোকে চহৰখনৰ আন ভাতীৰ সুবিধাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি চলি আহিছে।

ছৈয়দে কয়, “আমাৰ হাতত গেছ চালিত প্লাণ্টৰ বাবে ধনো নাই, ঠাইও নাই।” তেওঁলোকৰ কয়লা-চালিত ডিডি ভাতীটো তেওঁলোকৰ ঘৰৰ ওচৰতে আছে, কিন্তু তাৰ অৱস্থা অচল। খুৰ্জাৰ আকাশখন এতিয়াও একেধৰণৰ চিমনিৰে ভৰি আছে, সকলোবোৰ অচল।

প্ৰাকৃতিক গেছৰ সুবিধাসমূহে কাৰ্যক্ষমতা আৰু শক্তিৰ খৰচ কম হোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিলেও, কিন্তু তাৰবাবে যিমানখিনি টকা খৰছ কৰিব লাগে – সেয়া বহু শিল্পীৰ বাবে সম্ভৱ নহয়। তেনে এটা ভাতীত প্ৰায় ২ৰ পৰা ২.৫ কোটি টকা খৰছ হয়। হামিদে কয়, “বহু ক্ষুদ্ৰ মৃৎশিল্পীয়ে ব্যৱসায় চলাই নিবলৈ ঋণ লৈছিল যদিও পৰিশোধ কৰিব পৰা নাছিল। সেয়ে তেওঁলোকে সেয়া বাদ দিবলগীয়া হ’ল।”

ক্ষুদ্ৰ মৃৎশিল্পীসকলে গেছ-চালিত ভাতীলৈ যাবলগীয়া হোৱাত তেওঁলোকৰ আগৰ যি সামান্য আয় আছিল, সেয়া আৰু টুটিছে। আহমেদ ভাতৃদ্বয়ৰ বাজেটৰ ৩৫ শতাংশ ভাতী ভাৰালৈ লোৱা, উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি আৰু ভাতীৰ সুবিধা বিচাৰ সময়মতে নোপোৱা আদি বিভিন্ন কাৰণত ব্যয় হয়। এনেকৈ তেওঁলোকে একচেটিয়াকৈ আধুনিক ভাতী থকা সমৃদ্ধিশালী কুমাৰৰ সৈতে ফেৰ মাৰিব নোৱাৰা হৈছে।

হামিদে বুজাইছে যে তেওঁলোকৰ লাভৰ হাৰ এতিয়া ৫ -১৫ শতাংশৰ ভিতৰত, কিন্তু তেওঁলোকে কয়লা-চালিত ভাতী ব্যৱহাৰ কৰা সময়ত তেওঁলোকৰ লাভৰ হাৰ ৩০ শতাংশ পৰ্যন্ত আছিল। কাৰণ তেওঁলোকে পৰিবহণৰ বাবে খৰচ কৰিব নালাগিছিল আৰু ভাতী ভাৰাত ল’বলগীয়া হোৱা নাছিল। হামিদে কয়, “মেচিন ব্যৱহাৰ কৰা ডাঙৰ মৃৎশিল্পীসকলে অধিক মুনাফা উপাৰ্জন কৰে, কাৰণ তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা বেছি।”

“কয়লা-চালিত ভাতীৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ হোৱাৰ পিছত বহু ক্ষুদ্ৰ মৃৎশিল্পীসকলৰ কাম বন্ধ হৈ গ’ল,” ছৈয়দে লগতে কয়। আৰু কয়, “কিন্তু আমি এতিয়াও চলি আছো কাৰণ কথাটো লোকচানৰ নহয়, এই শিল্পই আমাৰ সম্পদ।”

সামগ্ৰীবোৰ ইফাল-সিফাল কৰাটো ইমান সহজ কাম নহয়, সদায়েই ভঙাৰ সম্ভাৱনা থাকে। কেতিয়াবা দুই ভায়েকে কেবাদিনো ট্ৰলীৰ বাবে অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হয়, যিয়ে সামগ্ৰীসমূহ নাভেদৰ কাৰখানালৈ পৰিবহন কৰি নিয়ে। নাভেদে আহমেদ সেই কামটোৰ বাবে ৩,০০০ টকা লয়, কিন্তু কাৰখানাৰ মালিকৰ আচল খৰছ প্ৰায় ১,২০০ টকা মানহে হয়, হামিদে জোৰ দি কথাষাৰ কয়। “আমি ভগা-ছিগা সামগ্ৰী পালেও সম্পূৰ্ণ টকা আদায় দিবলগীয়া হয়,” ছৈয়দে কয়।

২৪ ঘণ্টা বাবে সামগ্ৰীবোৰ ভাতীৰ ভিতৰত থাকে আৰু তিনিটা পৰ্য্যায়ৰ মাজেৰে পাৰ হয়। প্ৰথম পৰ্য্যায়টো হৈছে প্ৰি-হিটিং, তাৰপিছত ফায়াৰিং আৰু শেষত শীতলীকৰণ। প্ৰথম পৰ্য্যায়ত উষ্ণতা ৫০০ৰ পৰা ৭৫০ ডিগ্ৰী পৰ্য্যন্ত হয়। ১০ ঘণ্টা ধৰি এনেকৈ সামগ্ৰীবোৰ পোৰা হয়। দ্বিতীয় পৰ্য্যায়ত উষ্ণতা ১২৫০ ডিগ্ৰীলৈ যায় আৰু চাৰিঘণ্টা এনেকৈ ৰখা হয়। এই পৰ্য্যায়ত সামগ্ৰীবোৰ টান হৈ পৰে আৰু শেষৰটো পৰ্য্যায় হৈছে শীতলীকৰণ। এই পৰ্য্যায়ত উষ্ণতা ৯০০ ডিগ্ৰীৰ পৰা কমি কমি ১০ ঘণ্টাত ২০০ ডিগ্ৰী হয়।

“প্ৰতিটো পৰ্য্যায়ে সুক্ষ্মভাৱে চাবলগীয়া হয়,” হামিদে কয়। “সামান্য খেলি-মেলি মানে পণ্যবিধ বেয়া হোৱা।”

অগ্নিশালত পোৰাৰ পিছৰ পৰ্য্যায়টো হৈছে শীতলীকৰণ। তাত উষ্ণতা লাহে লাহে কমি ১০ ঘণ্টাৰ ভিতৰত ৯০০ৰ পৰা ২০০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ হয়।

শীতলীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছতো পাত্ৰবোৰ গৰম হৈ থাকে আৰু চম্ভালোতে সাৱধান হ’ব লাগে। শ্ৰমিকসকলৰ মাজৰে এগৰাকী মুকুন্দে কয়, “কুলিঙৰ কামটো ফায়াৰিঙৰ দৰেই মনোযোগ দিব লাগে। পাত্ৰবোৰ বেছি সোনকালে ঠাণ্ডা হ’লে ফাঁট মেলিব পাৰে।”

ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা ধৰি অতিশয় উষ্ণতাত পাত্ৰবোৰ ৰখাৰ পিছত যেতিয়া ভাতীৰ পৰা ওলাই আহে, তেতিয়া সেয়া বিক্ৰীৰ বাবে সাজু হৈ উঠে।

“এইখিনিতে আমি আমাৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ ফল পাও,” হামিদে মিচিকীয়াই হাঁহি এটা মাৰি কয়।

অনুবাদ: পংকজ দাস