ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਹੋਇਆ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਐੱਮ.ਕੇ. ਕੇਲਕੁੱਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬਗ਼ੀਚੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੱਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਐੱਮ.ਕੇ. ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਾਰ ਆਨੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਠੋਕਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ 'ਅਪਵਿੱਤਰ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।”

ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮੀ ਨਾਚ ਕਾਵੁ (ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ਼) ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰਿਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਵੰਨਨ ਸਮੁਦਾਏ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ। ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਅਖ਼ੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਲ੍ਹੀਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

''ਤਲਾਚਿਲੋਨ, ਕਰਿਯਾਥਨ, ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ, ਵੇੱਟਾਕੋਰੂਮਾਕਨ, ਕੰਨਿਕਾ ਕਰੁਵੋਨ...'' 87 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਬੋਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ।

ਫਿਰ ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ 'ਅੰਜਡੀ' ਅਤੇ 'ਟੋੱਟਮ ਪਾਟੁ' ਗਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਚੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਗੀਤ ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਟੋੱਟਮ ਪਾਟੁ ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਵੀ ਭਗਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ’ਤੇ ਅੱਠ ਪੁੱਲੀ (ਬਿੰਦੂਆਂ) ਦੇ ਨਾਲ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਸਦੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਅਵਾਜ਼ ਉਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ ਦੀ ਮਾਂ ਵੱਲੁਵਾ [ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੰਬੂਦਿਰੀ [ਬ੍ਰਾਹਮਣ] ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭੁੱਖਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਭੈਂਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਦਾ ਖੂਨ ਪੀ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 399 ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।”

ਉਹ ਕੋਲੀਕੋਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਿਵਪੁਰਮ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਦੋਮੰਜ਼ਿਲੇ ਘਰ ਦੇ ਬਰਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਓਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁੱਟੀਚਾਥਨ ਹਨ: ਪੂਕੁੱਟੀ, ਤੀਕੁੱਟੀ, ਕਰਿਕੁੱਟੀ।”

ਚੰਡਾ (ਤਾਲ ਵਾਦਨ) ਦੀ ਥਾਪ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਸੀਟ 'ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਇਕੀਕੇੱਟੂ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਛੰਨਵੇਸ਼ਮ ਹੈ (ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਾਤਰ ਜੋ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ)। ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ।”

ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਤਰੀ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਤੀ ਥਿੱਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਚੌਵੀ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਯੋਜਨ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਜਾਤੀਗਤ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਓਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਕਾਵੁ 'ਤੇ ਨੰਬੂਦਿਰੀ ਜਾਂ ਨਾਇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ਼ ਸਵਾਮੀਦਾਸਨ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਨਨ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਲੋਕ ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਇੱਕੋ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਤੁਰ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਥਿੱਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਓਹੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਝੁਕਦੇ ਸਨ।

ਸਵਾਮੀਦਾਸਨ ਪਨਨ ਸਮੁਦਾਇ ਤੋਂ ਹਨ (ਜਿਹਨੂੰ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਪਿਛੜੀ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)। ਉਹ ਥਿੱਰਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁਚੇਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਸਕੂਲੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਬਣਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਓਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ ਕਿ ਉਹ [ਉੱਚ ਜਾਤੀ] ਭਗਵਾਨ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ‘ਦੇਵਤਾ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹੋਈਏ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਾਲ਼ੇ ਨਰਕਾਸਸੇਰੀ ਨਾਇਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਤੀ ਥਿੱਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੂਰ ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੇਵੀਆਂ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਆਇਥਮ [ਛੂਆ-ਛੂਤ] ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਾਵੁ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੰਦਰ, ਜੇ ਉਸਦਾ ਮਾਲਕ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਛੂਆ-ਛੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨਾਨਮੰਡਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੇਰਲ ਦੇ ਕੋਲੀਕੋਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 300 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

73 ਸਾਲਾ ਸਵਾਮੀਦਾਸਨ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਹਨ। ਸਵਾਮੀਦਾਸਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਸਮਾਜਿਕ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,“ਥਿੱਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ 'ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਵਿਰੋਧ' ਦਾ ਤੱਤ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਜੇ ਥਿੱਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।”

ਵੰਨਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਚੇਰਵੋਟਟੂ ਬਾਲਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਮ [ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀ ਸਨ।'' ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਕੀ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਮੰਦਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ‘ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

ਬਾਲਨ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 90 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਥਿੱਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੈਲਫ਼ 'ਤੇ ਸਜਾ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਕਾਲੀਕਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨਾਨਮੰਡਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਬਾਲਨ ਨੇ ਕਰੀਬ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੰਨਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਇਸ ਕਲਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਕਦ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਪੈਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਲਨ ਅਤੇ ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਦੇ ਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਬਦਲੇ ਚੌਲ਼, ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਟਹਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੋਲੀ ਲਗਭਗ 50,000 ਤੋਂ 80,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਮਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਕਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 2,000 ਤੋਂ 3,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਜੇਸ਼ ਕੋਲੀਕੋਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੇਲਾਵੂਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਆਟੋ ਚਾਲਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਈ ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜੇਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਵੰਨਨ ਸਮੂਹ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਥਿੱਰਾ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾ ਆਓ ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਨਾ ਸਕੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।”

ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਜੀਰਾਮਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਜਦੋਂ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਟਹਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੀ ਗੂੰਦ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਥਿੱਰਾ ਦੀ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗੂੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।”

ਕੈਪਣੀ, ਜੋ ਥਿੱਰਾ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸਜਾਵਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥਿੱਰਾ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਥਿਰੁਵੁੱਡਯਡਾ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਚੌਲ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਡੀ (ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਵਾਲ਼) ਸਿੱਪ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਖਾਥੇਜ਼ੁਥ (ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) ਅਤੇ ਮੇਲੇਜ਼ੁਥ (ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ) ਵਿੱਚ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਲਈ ਅਰੀਚੰਦ (ਚੌਲ਼ਾਂ ਦਾ ਪੇਸਟ), ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਲਈ ਹਲਦੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਲਈ ਚੂਨਾ ਅਤੇ ਹਲਦੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟੰਦਨ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾੜੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਤੀ-ਅਧਾਰਤ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਰਾਰ (ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਲਾ/ਢੋਲ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ), ਆਸਾਰੀ (ਤਰਖਾਣ), ਮੂਸਾਰੀ (ਧਾਤੂਕਾਰ), ਪੇਰੁਮਕੋਲਨ (ਮਾਹਰ ਲੁਹਾਰ) ਅਤੇ ਥੱਟਨ (ਸੁਨਿਆਰ) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਤੇ ਥਿੱਰਾ (ਖ਼ੁਦ ਦੇਵਤਾ) ਵਾਕੇਨਾਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਪਾਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੌਰਾਨ ਊਨਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥਿੱਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ