તિરા કલાકારો: ભજવવાના ભગવાન ને વેઠવાના ભેદભાવ

તિરા કલાકાર, એમ.કે. કેળકુટ્ટિએ એક વખત એક પવિત્ર ઉપવનમાં ભજવણી દરમિયાન ઝાડ પરથી એક પાંદડું તોડ્યું હતું. તેમના પૌત્ર, એમ.કે. કુન્હિરામન યાદ કરે છે, "તેમને તે સ્થળને 'પ્રદૂષિત' કરવા બદલ ચાર આના ચૂકવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે આવું બન્યું ત્યારે તેઓ ભગવાનનો વેશ ભજવી રહ્યા હતા એ વાતથી કોઈ ફરક પડતો નહોતો."

તિરા કલાકારો અનુસૂચિત જાતિના સમુદાયના લોકો છે, અને ઉચ્ચ જાતિના મંદિરોમાં તેમનું કલાકાર તરીકે સ્વાગત કરવામાં આવે છે, તેમ છતાં આ સ્થળો તેમને માટે પ્રતિબંધિત છે. આ ઔપચારિક નૃત્ય કાવ અથવા પવિત્ર ઉપવનોમાં, તેમજ મંદિરના પરિસરમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યાં દેવતા રાખવામાં આવે છે ત્યાં (ગર્ભગૃહમાં) પ્રવેશ કરવો અથવા ભજવણી કરવી તેમને માટે પ્રતિબંધિત છે.

કુન્હિરામન વણ્ણાન સમુદાયના છે, આ સમુદાયના લોકો પરંપરાગત રીતે, સામાન્ય રીતે ઉચ્ચ જાતિના લોકોના, કપડાં ધોતા હતા. તેઓ કેરળમાં શિડ્યુલ્ડ કાસ્ટ (અનુસૂચિત જાતિ) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. કુન્હિરામનના પિતા અને દાદા બંને તિરા કલાકારો હતા. કુન્હિરામન તેમની સાથે જવા લાગ્યા ત્યારે તેઓ નાના હતા. આખરે ઉંમરના ચાલીસના દાયકાની શરૂઆતમાં તેમણે ભજવણી કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

87 વર્ષના કુન્હિરામન તેમણે જે જે હિંદુ દેવતાઓના વેશ ભજવ્યા હતા તેમના નામ ઝડપભેર બોલી જાય છે, "તલચ્ચિલોન, કરિયાતન, કુટ્ટિચાતન, વેટ્ટકોરમગન, કણ્ણિગકરવોન..."

અને પછી કુન્હિરામન ‘અંઝડી’ અને ‘તોટ્ટમ પાટ્ટ’ ગાવાનું શરૂ કરે છે. અંઝડી ભગવાનનું આહ્વાન કરવા માટે ગવાય છે જે નૃત્ય કરનારના શરીરને પોતાના વશમાં કરી લેશે અને તોટ્ટમ પાટ્ટ કુટ્ટિચાતનનો ઇતિહાસ વર્ણવે છે. જોકે કેટલાક વિદ્વાનો કહે છે કે તોટ્ટમ પાટ્ટ દેવી ભગવતીનું આહ્વાન કરે છે, નહીં કે રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ માટે પૂજાતા કુટ્ટિચાતનનું. તેમને તેમની છાતી પર આઠ પુળ્ળિ (ટપકાં) સાથે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

કુન્હિરામનનો સંગીતમય અવાજ વાતાવરણને ભરી દે છે. તેઓ કહે છે, “કુટ્ટિચાતનનો જન્મ વળ્ળુવા [નીચલી જાતિ] માતા અને નંબૂદિરી [બ્રાહ્મણ] પિતાને ત્યાં થયો હતો. એક વાર તેઓ નાના હતા ત્યારે તેમને ખૂબ ભૂખ લાગી હતી. તેઓ લાંબા સમયથી ભૂખ્યા હતા. પછીથી તેમણે તેમના ધણમાંથી એક ભેંસને મારી નાખીને તેનું લોહી પીધું હતું. ગુસ્સે થઈને તેમના પિતાએ તેમને મારી નાખીને તેમના 399 ટુકડા કરી નાખ્યા હતા."

કુન્હિરામન કોળિકોડના સિવપુરમ ગામમાં તેમના બે માળના ઘરના વરંડામાં બેઠા છે. તેઓ આ પત્રકારને કહે છે."આજે આપણી પાસે કેટલા બધા કુટ્ટિચાતન છે - પૂકુટ્ટિ, તિકુટ્ટિ, કરિકુટ્ટિ."

ખુરશીની સીટ પર તાલ આપીને તેઓ ચેંડા (તાલવાદ્ય) ના ઠેકાની નકલ કરતા હોય એવો લયબદ્ધ અવાજ ઊભો કરે છે. તે નાયિકેટ્ટ - એક પ્રછન્નવેશમ (પ્રેક્ષકોના મનોરંજન માટે તિરાની ભજવણીમાં વચ્ચેના વિરામમાં દેખાતા પાત્ર) - વિશે વાત કરે છે. હવે વૃદ્ધ થઈ ગયેલા આ કલાકાર કહે છે, "આ પાત્ર ભજવનાર કદાચ હવે હું છેલ્લો જ છું."

ડિસેમ્બરના મધ્યથી એપ્રિલ સુધી ઉત્તર કેરળમાં વ્યાપકપણે યોજાતી ભગવતી તિરા જેવી કેટલીક ભજવણી, વચ્ચે વચ્ચે વિરામ સાથે, 24 કલાક ચાલે છે. બીજી ભજવણીઓ મધરાતે અથવા એ પછી શરૂ થાય છે અને વહેલી પરોઢે પૂરી થાય છે.

ભજવણી મંદિરના બહારના વિસ્તારમાં અથવા મંદિરના પવિત્ર ઉપવનમાં થાય છે - આ એક એવી ખુલ્લી જગ્યા છે જ્યાં ભજવણીના સમયગાળા પૂરતા જાતિના ભેદભાવને બાજુએ મુકવામાં આવે છે. પરંતુ હંમેશ માટે નહીં. કુન્હિરામન જણાવે છે કે, "જો કાવ [ઉપવન] નંબૂદિરી અથવા નાયર [ઉચ્ચ જાતિ] દ્વારા નિયંત્રિત થતું હોય તો પરિસ્થિતિ અલગ હોય છે."

આમાં જાતિની ભેદરેખાઓ વિશે તેમની સાથે સંમત થતાંએક તિરા કલાકાર સ્વામીદાસન એ સમય યાદ કરે છે જ્યારે તેમના પાણન સમુદાયના લોકો મંદિરના ઉચ્ચ જાતિના આશ્રયદાતાઓ સાથે ક્યારેય એક જ રસ્તા પર સાથે ચાલી પણ શકતા નહોતા. પરંતુ જ્યારે તેઓ તિરામાં ભગવાનના વેશમાં ત્યાં ભજવણી કરતા હતા ત્યારે એ જ (ઉચ્ચ જાતિના) લોકો તેમને પગે પડતા આવતા.

સ્વામીદાસન (કેરળમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ) પાણન સમુદાયના છે. તેઓ તિરાની રાજકીય ભૂમિકાથી બરોબર વાકેફ છે, અને કહે છે કે આ જ બાબત તેમને ભજવણી કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે. શાળાએથી હમણાં જ ઘેર આવી રહેલી તેમની પૌત્રીના વાળમાં હાથ ફેરવતા તેઓ ઉમેરે છે, "આ ચેતના અમે વિકસાવી છે, અને તેઓ [ઉચ્ચ જાતિઓ] દેવતાઓને પણ તેમને કબજે કરી લે એ તો અમે ન ચલાવી લઈ શકીએ."

તેમનું માનવું છે કે વિશેષાધિકૃત જાતિઓની મનોરંજનની જરૂરિયાતમાંથી તિરાની રચના થઈ હતી. તેઓ ઉમેરે છે, "તેથી જ તેઓ અમને દેવતાના પરિસરમાં પ્રવેશવા દેતા નથી, અમે 'ભગવાન' હોઈએ છીએ ત્યારે પણ નહીં."

તેમણે ગામની ઉચ્ચ જાતિના નરકાસ્સેરી નાયર મંદિરમાં ભગવતી તિરા ભજવ્યું હતું. જ્યાં તેઓ ભજવી રહ્યા હતા ત્યાંથી થોડા પગથિયાં નીચે મંદિરના દેવતા બિરાજમાન હતા અને સ્વામીદાસનને મંદિરના તે ભાગમાં જતા અટકાવવામાં આવ્યા હતા.

તેઓ કેરળના કોળિકોડના નન્મંડા ગામમાં તેમના ઘરથી લગભગ 300 મીટર દૂર તેમના ગામમાં આવેલા મંદિર તરફ ઈશારો કરતા કહે છે, "અયિત્તમ [અસ્પૃશ્યતા] હજી પણ છે. કાવ હોય કે મંદિર, જો માલિકો ઉચ્ચ જાતિના હોય, તો અસ્પૃશ્યતા હોય છે."

73 વર્ષના સ્વામીદાસન એક નિવૃત તહેસીલદાર છે. જાતિના ભેદભાવનો સામનો કરવા માટે સમુદાયો દ્વારા કલાનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે છે તેનો ઉલ્લેખ કરતા સ્વામીદાસન કહે છે, "અમને [તિરાની ભજવણી] માં 'ઉમરાવો તરફથી પ્રતિકાર'નું થોડુંઘણું તત્વ જોવા મળ્યું છે. તેઓ કહે છે, "જો તિરા 100 ટકા આધ્યાત્મિક હોત તો તે ટકી શક્યું ન હોત. મને લાગે છે કે તે થોડેઘણે અંશે સામાજિક, થોડેઘણે અંશે સાંસ્કૃતિક, થોડેઘણે અંશે રાજકીય અને થોડેઘણે અંશે આધ્યાત્મિક છે."

વણ્ણાન સમુદાયના તિરા કલાકાર ચેરુવોટ્ટ બાલન કહે છે, "અગાઉ કોઈનેય પોતાના દેશમ [સ્થાન] નો ભાગ ન હોય એવા મંદિરોમાં ભજવવાની પરવાનગી નહોતી." તેઓ ઉમેરે છે, "ફક્ત એક જ મંદિરમાંથી થતી આવક પર આધાર રાખીને કોઈ કેવી રીતે જીવી શકે? પરંતુ પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે." આજે કલાકારો અલગ અલગ મંદિરોમાં ભજવણી કરે છે.

હવે લગભગ 90 વર્ષના બાલન લગભગ સાત દાયકાથી ભજવણી કરી રહ્યા છે. તિરાની ભજવણીના વેશમાં તેમના તાજેતરના ફોટોગ્રાફ્સ કાલિકટ જિલ્લાના નન્મંડા ગામમાં તેમના એક માળના મકાનમાં ફ્રેમ કરીને અભરાઈ પર રાખવામાં આવ્યા છે.

અગાઉ આ કલાથી રોકડ મળતી નહોતી, કારણ કે ચુકવણીની પદ્ધતિ પૈસા નહોતી. બાલન અને કુન્હિરામનના દાદા જેવા કલાકારોને ચોખા, તેલ અથવા ફણસ આપવામાં આવતા હતા. પરંતુ આજે એક મંડળી ભજવણીની સંખ્યાના આધારે લગભગ 50000 થી 80000 રુપિયા કમાય છે. પછીથી આ રકમ ભજવણી સાથે સંકળાયેલા કલાકારો અને સંગીતકારોમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે, અને એક કલાકાર એક ખેલ માટે લગભગ 2000-3000 રુપિયા કમાઈ શકે છે.

કોળિકોડના ચેલવૂર ગામના એક ઓટો ડ્રાઈવર અને તિરા કલાકાર પ્રજીશ કહે છે કે તેઓ 13 વર્ષની ઉંમરે તિરા શીખ્યા હતા અને હવે તેઓ અનેક મંડળીઓ સાથે ભજવણી કરે છે. પ્રજીશ કહે છે, "ત્રણ મહિનાના ટૂંકા ગાળા માટે ફક્ત તિરા રજૂ કરીને ટકી રહેવું મુશ્કેલ છે, તેથી દરેક વ્યક્તિ અલગ અલગ કામમાં રોકાયેલ છે. તેઓ એક દિવસની રજા લે છે અથવા આવીને ભજવણી કરવા માટે પાળીની ગોઠવણ કરે છે." વણ્ણાન સમુદાયના પ્રજીશ નથી ઇચ્છતા કે તેમનું બાળક તેમના પગલે ચાલે. "હું મારા બાળકને તિરા ભજવવાની ના પાડું છું, સિવાય કે તે અભ્યાસ અને ભજવણી બંને બરોબર રીતે સંભાળી શકે, કારણ કે આમાંથી થતી આવક ક્યારેય સ્થિર હોતી નથી."

કાર્યક્રમની શરૂઆતના મહિનાઓમાં આખો પરિવાર ઉપવાસ અને પ્રાર્થના કરીને કાર્યક્રમનો એક ભાગ બને છે. કુન્હિરામન યાદ કરે છે, "જ્યારે અને જ્યાં પણ ફણસ તોડવામાં આવતું ત્યારે પરિવારની મહિલાઓ ફણસની રાળનો સંગ્રહ કરીને તિરાના વેશમાં ગુંદર તરીકે તેનો ઉપયોગ કરતી."

કૈપ્પણી - તિરાની ભજવણીને લગતી સામગ્રી બનાવવાની કલામાં વિવિધ સમુદાયોના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. ત્યાર પછી આવે છે તિરા કલાકારનો પોશાક છે જે ઝીણવટપૂર્વક તૈયાર કરેલો હોય છે: પરંપરાગત, ચોખાના ઓસામણમાં ધોયેલ તિરુવડયાડા (પવિત્ર કપડાં), છીપ, નારિયેળીના પાન અને સોપારીના ઝાડના સૂકાયેલા કુદરતી રીતે ખરી પડેલા ભાગમાંથી બનેલી મુડી (ભગવાનના વાળ), મુખતેળુત (ચહેરા પરનું ચિત્રકામ) અને મેલળુત (શરીર પરનું લખાણ), અરિચાંદ (ચોખાની પેસ્ટ) નો સફેદ રંગ, હળદરથી પીળો રંગ અને ચૂનાના પથ્થર અને હળદરના મિશ્રણથી લાલ રંગ.

ભજવણી પહેલાં (રાજ્યમાં અધર બેકવર્ડ ક્લાસીસ - બીજા પછાત વર્ગો - તરીકે સૂચિબદ્ધ) ટંડન સમુદાયના એક વડીલ દ્વારા ઘણા દેવતાઓને તાડી ધરાવવામાં આવે છે. ખેલ દરમિયાન વિવિધ જાતિ આધારિત વ્યવસાયોના લોકો યોગદાન આપે છે: મારાર (મંદિરોમાં બજવણી કરતા તાલવાદ્ય વગાડતા કલાકારો), આશારી (સુથાર), મૂશારી (ધાતુકાર), પેરમ્કોલ્લાન (કુશળ લુહાર) અને તટ્ટાન (સોની) વગેરે.

અને તિરા (ભગવાન પોતે), - ભજવણી પૂરી થયા પછી ભજવણીમાં યોગદાન આપનાર તમામ જાતિના લોકોનો વાક્કેણ્ણલમાં (મૌખિક રીતે) એક પછી એક આભાર માને છે.

બપોરના ભોજન દરમિયાન ઊણાશારમનું પઠન એ કાર્યક્રમનો એક ભાગ છે. તે દરેકને તેમના પરંપરાગત વ્યવસાયોની યાદ અપાવે છે - અને તેની કદર કરે છે.

એક રીતે જોઈએ તો ઊણાશારમનું પઠન એ લોકો તેમની પરંપરાગત ભૂમિકાઓને વળગી રહે એ પ્રણાલી દ્વારા કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે એ વાતની કુશળતાપૂર્વક યાદ અપાવે છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક