থিৰা শিল্পী: মন্দিৰ আৰু কুঞ্জবনত দৈৱনাচ

থিৰা শিল্পী এম.কে. কেলুকুট্টিয়ে এবাৰ সেই নৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ সময়ত পৱিত্ৰ কুঞ্জবনৰ পৰা এটা পাত চিঙিছিল। “তেওঁক ঠাইখন ‘প্ৰদূষিত’ কৰাৰ বাবে চাৰি অনা জৰিমনা ভৰোৱা হৈছিল। তেওঁ যে সেইখিনি সময়ত ইশ্বৰৰ ভূমিকাত অৱতীৰ্ণ হৈছিল, সেই কথা কোনেও বিবেচনা কৰা নাছিল,” তেওঁৰ নাতিল’ৰা এম. কে. কুন্নিৰমনে কয়।

থিৰা শিল্পীসকল অনুসূচিত জনজাতিৰ আৰু যদিও তেওঁলোকক উচ্চ জাতৰ লোকৰ মন্দিৰত পৰিৱেশনৰ বাবে আদৰা হয় যদিও সিমানখিনিতে তেওঁলোকক সীমাবদ্ধ কৰি ৰখা হয়। এই আনুষ্ঠানিক নৃত্য কাবু মানে পৱিত্ৰ কুঞ্জবনত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। মন্দিৰ প্ৰাংগনতো এই নৃত্য প্ৰদৰ্শিত হয়। কিন্তু দেৱ-দেৱতা য’ত ৰখা হয়, তাত তেওঁলোক সোমোৱাটো নিষিদ্ধ।

কুন্নিৰমন হৈছে ৱান্নন সম্প্ৰদায়ৰ, তেওঁলোকে পৰম্পৰাগতভাৱে সাধাৰণতে উচ্চ জাতৰ লোকৰ কাপোৰ ধোৱা কাম কৰে। তেওঁলোকক কেৰালাত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা আছে। পিতৃ আৰু ককাক যেতিয়া থিৰা নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ যায়, তেঁৱো লগত গৈছিল। তেওঁ দুকুৰি বছৰ বয়স হোৱাৰ আগেয়েই থিৰা শিল্প প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ লয়।

“তালাচিলন, কাৰিয়াতান, কুটিচাটন, বেট্টাকৰুমকন, কান্নিকাকাৰুৱন…” ৮৭ বৰ্ষীয় লোকজনে যি যি দেৱতাৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছে, নামবোৰ গাই যায়।

তাৰপিছত কুন্নিৰমনে ‘অঞ্জৰি’ আৰু ‘টোট্টম পাতু’ গাবলৈ ধৰে। প্ৰথমটো গোৱা হয় ইশ্বৰক আহ্বান জনাবলৈ, যিয়ে তেওঁ দেহটো ধাৰণ কৰিব আৰু দ্বিতীয়টোৱে কুটিচাটনৰ ইতিহাস বৰ্ণায়। কিছুমান পণ্ডিতে কয় যে টোট্টম পাতুৰে দেৱী ভগৱতিকহে আৱাহন জনোৱা হয়, কুটিচাটনক নহয়, যাক অপায়-অমংগল দূৰ কৰি সমৃদ্ধি অনা দেৱতা হিচাপে জনা যায়। বুকুত আঠটা পুল্লি (বিন্দু)ৰে এইজন দেৱতাক বুজোৱা হয়।

তেওঁৰ মধুৰ ধ্বনিৰে গোটেই ঠাইখন ৰজনজনাই উঠে। “কুটিচাটনৰ মাতৃ আছিল এগৰাকী ৱাল্লুৱা (নিম্ন জাতৰ) আৰু পিতৃ আছিল নাম্বোদিৰি (ব্ৰাহ্মণ)। এবাৰ ল’ৰালিত তেওঁৰ বৰ ভোক লাগিল। বহুদিন ধৰি তেওঁ অনাহাৰে আছিল। তেওঁ ম’হ এটা মাৰি তাৰ তেজখিনি পী খালে। তাকে দেখি খঙত একোনাই হৈ তেওঁক কাটি ৩৯৯ টুকুৰা কৰে,” কুন্নিৰমনে কয়।

তেওঁ কলিকটৰ শিৱপুৰম গাঁৱৰ নিজৰ দুমহলীয়া ঘৰটোৰ বাৰান্দাত বহি আছে। “তেনেকেয়ৈ আমাৰ আজি বহু কুটিচাটন আছে - পুকুট্টি, তীকুট্টি, কাৰিকুট্টি,” তেওঁ এই প্ৰতিবেদকক কয়।

চেণ্ডা (এবিধ ঘাতবাদ্য)ৰ ছেওবোৰ তেওঁ নিজে বহি থকা চকীতে মাৰি দেখুৱাইছে। তেওঁ নাৱিকেট্টুৰ কথা কৈছে। নাৱিকেট্টু মানে প্ৰসন্নবেশম - এক চৰিত্ৰ যিয়ে থিৰা নৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ মাজৰ সময়খিনিত দৰ্শকক মনোৰঞ্জন দিয়ে। “এই চৰিত্ৰবিধ ৰূপায়ণ কৰা ময়েই চাগে শেষজন শিল্পী,” প্ৰৌঢ় লোকজনে কয়।

ডিচেম্বৰৰ মাজভাগৰ পৰা এপ্ৰিললৈ উত্তৰ কেৰালাত বহুলভাৱে প্ৰচলিত ভগৱতি থিৰাৰ দৰে এই নৃত্যবিধ মাজে মাজে বিৰতি লৈ ২৪ ঘণ্টা চলে। আনবোৰ নৃত্যানুষ্ঠান মাজৰাতি বা তাৰপিছত আৰম্ভ হয় আৰু পুৱতি নিশা সামৰণি পৰে।

নৃত্যশিল্পীসকলে মন্দিৰৰ বাহিৰৰ অংশত বা মন্দিৰৰ কুঞ্জবন, য’ত জাত-পাতৰ বিচাৰ অনুষ্ঠানৰ সময়ত কৰা নহয়, তাত এই পাৰম্পৰিক শিল্পবিধ প্ৰদৰ্শন কৰে। কিন্তু সদায় নহয়। “যদি কাবু (কুঞ্জবন) নাম্বুডিৰি বা নাইৰ (উচ্চ জাত)ৰ লোকৰ অধীনত থাকে, তেতিয়া কথাবোৰ বেলেগ হৈ পৰে,” কুন্নিৰমনে কয়।

জাত-পাতৰ কথাখিনিত একমত প্ৰকাশ কৰি স্বামীদাসন, তেঁৱো এগৰাকী থিৰা শিল্পী, এটা সময়ৰ কথা মনত পেলায় যেতিয়া তেওঁৰ পানন সম্প্ৰদায়ৰ লোকে মন্দিৰৰ উচ্চ জাতৰ পৃষ্ঠপোষকৰ সৈতে একেটা বাটেৰে মন্দিৰলৈ আহিব পৰা নাছিল। কিন্তু তেওঁলোকে যেতিয়া থিৰা নৃত্যৰ সময়ত ইশ্বৰৰ পোছাক পৰিধান কৰে, তেতিয়া সেই একেখিনি মানুহে আহি সেৱা লয়।

স্বামীদাসন পানন সম্প্ৰদায়ৰ (কেৰালাত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ)। থিৰাৰ ৰাজনৈতিক ভূমিকাক লৈ তেওঁ খুবেই সচেতন আৰু সিটো কাৰণতে তেওঁ সেই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰে বুলি কয়। স্কুলৰ পৰা এইমাত্ৰ আহি পোৱা নাতিনীজনীৰ চুলিত হাত ফুৰাই তেওঁ কয়, “আমি এই চেতনা আনিছো, ওপৰ জাতৰ লোকক আমি দেৱতাসকলকো হাইজেক কৰি নিব দিব নোৱাৰো।”

তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে থিৰা মনোৰঞ্জনৰ বাবে উচ্চ বৰ্গৰ লোকে সৃষ্টি কৰিছিল। “সেয়ে তেওঁলোকে আমাক মন্দিৰৰ দেৱ-দেৱী থকা স্থানত সোমাবলৈ নিদিয়ে। আনকি আমাক ‘ইশ্বৰ’ৰ ৰূপত দেখাৰ পিছতো।”

তেওঁ গাঁৱৰ উচ্চ বৰ্গৰ নৰকাচেৰি নাইৰ মন্দিৰত ভগৱতি থিৰা প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। তেওঁ য’ত নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল, তাৰপৰা কেইটামান চিৰি তললৈ গ’লে দেৱতাৰ মন্দিৰ। কিন্তু তেওঁক মন্দিৰৰ সেই অংশত সোমাবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল।

“অয়িত্তম (অস্পৃশ্যতা) এতিয়াও আছে। সেযা কাবুয়ে হওক বা মন্দিৰেই হওক, অধিকাৰীজন যদি উচ্চ বৰ্গৰ হয়, তেতিয়া এই পৱিত্ৰ-অপৱিত্ৰতাৰ কথা আহি পৰিবই,” তেওঁ কেৰালাৰ কড়িকুড়েৰ নিজ গাঁও নানমান্দাৰ পৰা ৩০০ মিটাৰ দূৰত থকা মন্দিৰটোৰ দিশলৈ আঙুলিয়াই দি কয়।

৭৩ বৰ্ষীয় তেওঁ এজন অৱসৰপ্ৰাপ্ত টেহচিলদাৰ। “তাত (থিৰা প্ৰদৰ্শনত) আমি কেতবোৰ ‘সম্ভ্ৰান্ত প্ৰতিৰোধ’ৰ সন্মুখীন হৈ আহিছো,” জাত-পাতৰ উচ-নীচৰ বাধাৰ বিৰুদ্ধে এই কলা কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিবপৰা যাব, সেই প্ৰসংগত স্বামীদাসনে কয়। “থিৰা যদি ১০০ শতাংশই আধ্যাত্মিক হ’লহেঁতেন, তেতিয়া ই বৰ্তি নাথাকিলহেঁতেন। ইয়াত সামাজিক, সাংস্কৃতিক, ৰাজনৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশ এটা সংপৃক্ত হৈ আছে,” তেওঁ কয়।

“আগতে কোনোবা শিল্পী যদি নিজ দেশম মানে সেই অঞ্চলটোৰ নহ’লে তেওঁলোকক নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল,” ৱান্নন সম্প্ৰদায়ৰ থিৰা শিল্পী চেৰুবট্টু বালনে কয়। “এটামাত্ৰ মন্দিৰৰ পৰা পোৱা উপাৰ্জনেৰে এজন শিল্পী চলিব পাৰিব জানো? কিন্তু কথাবোৰ এতিয়া সলনি হৈছে,” তেওঁ কয়। আজিকালি থিৰা শিল্পীয়ে ভিন ভিন মন্দিৰত নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে।

এতিয়া প্ৰায় ৯০ বছৰ বয়সৰ বালনে প্ৰায় সাতটা দশক থিৰা নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছে। কলিকট জিলাৰ নানমান্দাৰ তেওঁৰ এমহলীয়া ঘৰটোৰ চেলফত থিৰা নৃত্যৰ পোচাকত তেওঁৰ শেহতীয়া নৃত্য প্ৰদৰ্শনৰ ফটোবোৰ বন্ধাই থোৱা আছে।

বালনে তেওঁৰ পৰিয়ালৰ আন আন সদস্যই যিটো মন্দিৰত থিৰা নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল, তাতেই কুৰি বছৰ নৌহওতেই এই নৃত্যত মনোনিবেশ কৰিছিল। এতিয়া তেওঁৰ এটা দল আছে - আটাইকেইজন ৱান্নন সম্প্ৰদায়ৰ। তেওঁ কয় যে তেওঁৰ নিজৰ সন্তান আৰু নাতিল’ৰাহঁতে কেতিয়াও থিৰা নৃত্য কৰা নাই। আগতে বাধ্যবাধকতা আছিল যদিও আজিকালি নতুনচামে তাক বিকল্পৰ শাৰীত ৰাখিব পৰা হৈছে।

আগতে এই শিল্প প্ৰদৰ্শনৰ বিনিময়ত ধন-টকা দিয়া নাছিল, তেনে নিয়মেই নাছিল। বালন আৰু কুন্নিৰমনৰ ককা আৰু পিতৃয়ে চাউল-তেল বা কঁঠাল আদিহে পাইছিল। কিন্তু আজিকালি তেনে এটা পাৰ্টিক প্ৰদৰ্শনীৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰায় ৫০,০০০ৰ পৰা ৮০,০০০ টকাৰ মাননি লাভ কৰে। তাৰ পিছত এই ধন পৰিবেশনৰ সৈতে জড়িত শিল্পী আৰু সংগীতজ্ঞসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰা হয়। এনেকৈ এজন পৰিৱেশকে এটা প্ৰদৰ্শনীৰ বাবদ ২,০০০ৰ পৰা ৩,০০০ টকা লাভ কৰে।

কুড়িকুৰেৰ চেলাভূৰ গাঁৱৰ অটো চালক তথা থিৰা শিল্পী প্ৰাজিশে কয় যে তেওঁ ১৩ বছৰ বয়সত থিৰা শিকিছিল আৰু এতিয়া একাধিক দলৰ সৈতে অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে। প্ৰাজিশে কয়, “কেৱল তিনি মাহৰো কম সময়ৰ বাবে থিৰা পৰিবেশন কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰাটো কঠিন হৈ পৰে। সেয়ে সকলোৱে বিভিন্ন কাম কৰি পেট প্ৰৱৰ্তায়। তেওঁলোকে এদিন ছুটী লয় বা চিফ্ট সালসলনি কৰি আহি থিৰা পৰিবেশন কৰে।” ৱান্নন সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰাজিশে নিবিচাৰে যে তেওঁৰ সন্তানেও তেওঁৰ পদাংক অনুসৰণ কৰক। “মই মোৰ ল’ৰাটোক থিৰাত সোমাব নালাগে বুলি কৈছো, যদিহে সি পঢ়া-শুনা আৰু নৃত্য প্ৰদৰ্শন দুয়োটা সমানে সমান্তৰালভাৱে চলাব নোৱাৰে। কাৰণ এই কামৰ আয় কেতিয়াও সুস্থিৰ নহয়।”

এই অনুষ্ঠান আৰম্ভ হোৱাৰ কেবামাহো আগৰ পৰা পৰিয়ালত প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হয়। গোটেই পৰিয়ালে উপবাসে থাকি প্ৰাৰ্থনা কৰে, যিটো এই অনুষ্ঠানৰ এটা অংশ হৈ পৰে। “পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে যেতিয়াই কঁঠাল পাৰি আনিছিল, তাৰ আঠাখিনি থিৰা পোচাকত আঠা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল,” কুন্নিৰমনে মনত পেলায়।

কাইপ্পানী – আনুষংগিক সামগ্ৰী নিৰ্মাণৰ কলাবিধতো বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ জৰিত হৈ থাকে। তাৰ পিছত থিৰা শিল্পীৰ সাজ-পোছাকজোৰ সাজু কৰাটো এটা বিশাল কাৰবাৰ। পৰম্পৰাগত তিৰুভড়যাড়া (পবিত্ৰ পোচাক) কাপোৰ ভাতৰ মাৰত ধোৱা হয়, মুডি মানে ইশ্বৰৰ কেশ বনোৱা হয় খোলা, তামোলৰ পাত আৰু তামোলৰ বখুৱাৰে। আকৌ মুখায়েলট্ট (মুখখন ৰং কৰা) আৰু মেলেল’ট্ট (শৰীৰটোত লিখা)ৰ বাবে বগা ৰং আহে আৰিচেণ্ড (পানী মিহলোৱা চাউলৰ গুড়ি)ৰ পৰা, হালধীৰ পৰা হালধীয়া ৰং আহে আৰু চূণশিল আৰু হালধী মিহলাই ৰঙা ৰং প্ৰস্তুত কৰা হয়।

প্ৰদৰ্শনৰ আগতে তান্দন সম্প্ৰদায়ৰ (ৰাজ্যখনত অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত) এজন বয়োজ্যেষ্ঠ লোকে বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ প্ৰতি অৰ্ঘ্য আগবঢ়ায়। বিভিন্ন জাতিভিত্তিক জীৱিকাৰ লোকে এই অনুষ্ঠানত ভাগ লয়। মাৰাৰ (মন্দিৰত পৰিৱেশন কৰা ঘাতবাদ্য শিল্পী), আছাৰি (বাঢ়ৈ), মুছাৰি (লোহাৰ), পেৰুমকল্লান (লোৰ সঁজুলিৰ পাকৈত নিৰ্মাতা) আৰু থট্টন (সোণাৰ)সকলে এই কামত ভাগ লয়।

থিৰা (খোদ ইশ্বৰ)য়ে নৃত্য পৰিৱেশনৰ শেষত পাঠ কৰা ৱাক্কেনলত সকলো জাতি-জনজাতিৰ লোকক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰে।

ঊণাশৰম পাঠ কৰা হয় দুপৰীয়াৰ আহাৰ খোৱাৰ সময়ত। এই পাঠে সকলোকে তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ কথা মনত পেলাই দিয়ে।

এনেকৈ সকলোৱে নিজৰ পৰম্পৰাগত ভূমিকাৰ প্ৰতি কেনেকৈ আনুগত্যশীল হৈ থাকিব, তাকেই দৰ্শোৱা হয়।

অনুবাদ: পংকজ দাস