'पेशागत दु:ख' असं काही नसतं

माझ्या माणसांचं मरणं, त्यांच्या मृत्यूकथा लिहायला मी बसलो की, दरवेळी मनात एक पोकळी घर करते. असं वाटतं, माझंच शरीर एक प्रेत झालंय, या प्रेतातून श्वासांचं उत्क्रमण होतंय.

अवतीभोवतीचं जग किती आधुनिक झालंय, पण आपला समाज? तो सफाई कामगारांचं जीवन कवडीमोलच मानतो. सरकारही बिनदिक्कतपणे सफाई कामगारांचं मरण नाकारतांना दिसतं. या वर्षी लोकसभेत विचारल्या गेलेल्या एका प्रश्नावर सामाजिक न्याय मंत्रालयाचे मंत्री रामदास आठवलेंनी आकडेवारी दिलीय, त्यानुसार - '२०१९ ते २०२३ दरम्यान भुयारी गटारं साफ करताना केवळ ३७७ जण मेलेत.'

या सरकारी आकड्यांत गफलत वाटते. कारण गेल्या सात वर्षात मी स्वत: अनेक सफाई कामगारांच्या मृत्यूंचा साक्षीदार राहिलोय. एकट्या चेन्नई जिल्ह्यातील आवडी या उपनगरातच २०२२ या एकाच वर्षात बारा सफाई कामगार मेलेत. यावरून अंदाज बांधता येईल, सफाई कामगारांचे मृत्यू शासकीय नोंदीपेक्षा खूपच जास्त निघतील.

११ ऑगस्ट. अरूंदतियार समाजातला, अवघ्या २५ वर्षाचा तरूण हरी मेला. हरी नाला सफाई करणारा एक कंत्राटी कामगार होता.

त्याच्या मृत्यूनंतर बारा दिवसांनी ही घटना नोंदवण्यासाठी मी अवदीला पोचलो. तोपर्यंत हरीचं प्रेत त्याच्या घरातच बर्फाच्या पेटीत ठेवलेलं. हरीची बायको तमिल सेल्वी. शेजाऱ्यांनी तिला हरीच्या अंत्यसंस्कारांसाठी तयार केलं. एका विधवेकडून अपेक्षित असतं ते करायला ती सज्ज झाली. त्यांनी तिला हळदीनं माखलं. मग आंघोळ घालून तिचं मंगळसूत्र तोडलं. या कर्मकांडाची ती केवळ धीरगंभीर मूक साक्षीदार होती.

हरीचं प्रेत उचलल्यानंतर तमिळ सेल्वीला दुसऱ्या खोलीत नेलं गेलं. नि अचानक त्या घरात भयाण शांतता पसरली. विटेवर वीट रचत बांधलेलं घर, सिमेंटनं चिरा न बुजवलेल्या भिंती. एकेक वीट अशी उघडी पडलेली दिसत होती, जणू आत्ता हे घर भरभरा कोसळेल.

हरीचं प्रेत ज्या बर्फाच्या पेटीत ठेवलेलं, ती पेटी त्या खोलीचं रिकामपण आपल्यात सामावून निपचित पडलेली. तमिळ सेल्वीला शेजाऱ्यांनी आंघोळ घातली. ती आता साडी नेसून पुन्हा पेटीजवळ आली. नि धाय मोकलून रडू लागली. जमलेल्या बघ्यांचं धीरगंभीर कुजबुजणं तमिळ सेल्वी अक्काच्या आकांतात विरून गेलं.

ती त्या रिकाम्या बर्फाच्या पेटीकडे पाहून जवळपास किंचाळत होती- "ए राजा! उठ ना! बघ ना माझ्याकडं, बघ ह्या लोकांनी मला साडी नेसवलीय, बघ ना राजा,... तुला नाही ना आवडत मी साडी नेसलेली...सांग ना यांना ...त्यांनी मला बळजबरी साडी नेसवलीय...अय्यो...मी काय करू..."

तमिळ सेल्वीचं ते रूदन काळीज चिरत राहतं. तिचं रडं आजही माझ्या कानांत घुमतं. हातानं अधू असलेली सेल्वी अक्का. पिन खोचून ती पदराची निरी नीटनेटकी खांद्यावर ठेवू शकत नाही. अधू हातानं पिन कशी खोवणार? कसा पदर सावरणार? या अडचणीमुळंच ती साडी नेसत नाही. ही आठवण सतत माझा पाठलाग करते.

असे अनेक मृत्युप्रसंग मी अनुभवलेत. ही मर्तिकं, ते अंत्यसंस्कार जसेच्या तसे माझ्यांत ताजे आहेत.

भुयारी गटांरात गुदमरून झालेल्या प्रत्येक मृत्यूमध्ये अनेक कथा लपल्यायत. दीपा, वय अवघं २२, आवदीमधील एका सेप्टीक टँकमध्ये तिचा नवरा गोपी असाच मेला. गोपीचं प्रेत बर्फाच्या पेटीत ठेवलेलं. त्या प्रेताला साक्ष ठेवून दीपा सवाल करते - "दहा लाख नुकसान भरपाई देता? या पैशानं मी काय करू? माझ्या संसारातून हरवलं, ते सुख कसं, कुठून आणू?" काळावर कठोर नजर रोखत ती म्हणते, "२० ऑगस्टला आमच्या लग्नाची सालगिऱ्हा, न् ३० ऑगस्टला लेकीचा वाढदिवस, न् याच महिन्यात तो आम्हाला सोडून गेलाय..." गोपीच्या मृत्यूपश्चात मिळालेल्या नुकसानभरपाईतून दीपाचा संसार पुन्हा उभा राहणं मुश्कीलच.

गटारांत मरतो एकजण. पण त्याची पत्नी, लेकरं, कुटुंबंही अशा घटनांचे बळी असतात, याची कुणला दखल, ना खबर. विल्लुपुरम जिल्ह्यातील मादमपट्टू गावच्या अनुशिया अक्काचा नवरा मारीही असाच गटारांत गुदमरून मेला. या प्रसंगी अनुशिया अक्का रडलीच नाही. कशी रडणार? ती आठ महिन्यांची पोटुशी होती. रडली नि गर्भाला इजा झाली तर? ही काळजी तिच्या नजरेत होती. मारीच्या हयातीत अनुशियानं तीन मुलींना जन्म दिलेला. त्यातल्या दोघी मारीच्या प्रेताजवळ रडत बसलेल्या. नि तिसरी छोटी, त्या अजाण मुलीला काय घडलंय याची जाणीवच नव्हती, ते लेकरू तमिळनाडूच्या पूर्व टोकावरील या घराजवळ बापाचं प्रेत विसरून बागडत होतं.

राज्य सरकार सफाई कामगारांच्या अशा मृत्यूंना नुकसानभरपाई देते. पण तो पैसा रक्ताने माखलाय, असं कामगारांच्या कुटुंबियांना वाटतं. "मी ते पैसे घेतलेच नाहीत. तसले पैसे मी कशावर खर्च करू?" अनुशिया अक्का सांगते, "त्या पैशांचं अन्न खाणं म्हणजे माझ्या नवऱ्याचं रक्तच मी घोटघोट घशाखाली उतरवतेय असं वाटेल मला."

तमिळनाडूच्या करूर जिल्ह्यातील बाळकृष्णनच्या कुटुंबाचा मी पाठपुरावा केला. बाळकृष्णनही असाच एक दुर्दैवी बळी. तो वारल्यानंतर त्याच्या बायकोला तीव्र नैराश्यानं पछाडल्याचं मला जाणवलं. ती सांगत होती, "मी काहीतरी काम करत असते न् मला कळतच नाही, मी कुठेय, काय करतेय, पुन्हा भानावर यायला मला वेळ लागतो."

आपल्यासाठी सफाई कामगारांचे मृत्यू बातमीपुरतेच असतात, पण त्यांच्या कुटुंबांचं मात्र अशा घटनेनं सगळं जगच पालटतं.

११ सप्टेंबर, २०२३. आवदीमधील भीमा नगरचा रहिवासी मोजेसचा मृत्यू. त्या वस्तीत कौलारू घर फक्त मोजेसचंच. त्याचं प्रेत घरी आणण्याच्या आदल्या दिवशी मी त्या घरी पोचलेलो. मोजेसच्या दोन मुलींवर प्रसंगाचा तणाव जाणवत होता. तो योगायोग होता की काय न जाणो, पण त्या दोघींनी टि शर्टस् घातलेले, एकीच्या टि शर्टवर अक्षरं होती - 'Dad loves me'. दुसरीच्या टि शर्ट वर छापलेलं – 'Dad’s little princess’

तो आख्खा दिवस त्या मुली रडत होत्या. कुणाच्याही सांत्वनानं त्यांचं दु:खं हलकं होण्यासारखं नव्हतं.

आपण अशा घटनांचं दस्तऐवजीकरण केलं, त्यांना प्रकाशात आणलं, तरीही आपल्या समाजात विचित्र निर्लज्ज प्रवृत्ती मला जाणवते, समाज अशा घटनांना बातमीपलिकडे महत्त्व देत नाही.

दोन वर्षांखाली श्रीपेरांबदूरच्या कांजीपट्टू वस्तीत नवीन कुमार, वय २५, तिरुमलई, वय २० आणि रंगनादन, वय ५० या तीन सफाई कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला. तिरुमलईचं नुकतंच लग्न झालं होतं आणि रंगनादन दोन पोरांचा बाप होता. मेलेल्या सफाई कर्मचाऱ्यांपैकी अनेकांचं नुकतंच लग्न झालेलं असतं आणि त्यांच्या मागे त्यांच्या पत्नीचा विलाप आणि हताशा सहन होत नाही. मुथुलक्ष्मीचा नवरा मेला. काहीच महिन्यांनी नातेवाइकांनी तिचं डोहाळजेवण केलं.

हातानं मैला वाहणं आपल्या देशात बेकायदेशीर आहे. तरीही आपण मैला वाहणारांचे मृत्यू कमी करण्यात अपयशी ठरतोय. हा प्रश्न आणखी कसा मांडू, पटलावर ठेवू मला कळत नाही. ही हिणकस प्रथा थांबवायला माझं लिखाण नि छायाचित्रं ही एवढीच तुटपुंजी साधनं आहेत माझ्याकडे.

सफाई कामगारांचे इतके मृत्यू पाहूनही दर नव्या मरणानं मी हादरून जातो. मला प्रश्न पडतो, एक छायाचित्रकार म्हणून अशा अत्यंसंस्कारांच्या वेळी माझं रडणं अवास्तव, अप्रस्तुत तर नसेल? फोटोग्राफी हा पेशा. पेशेवर माणसं हळूहळू सरावतात. पण माझं तसं होत नाही, माझ्यासाठी पेशागत दु:ख असं काही नसतं. माझे अश्रू, ही शोकवेदना नेहमीच माझी वैयक्तिक असते. मृत्यू कॅमेऱ्यात टिपता टिपता मीच जणू मरतोय. हे मृत्यू नोंदवण्यासाठीच तर मी कॅमेरा हाती घेतला, फोटोग्राफर झालो. यापुढे अजून कुणी गटारांत गुदमरून मरू नये याकरता मी दुसरं करूच काय शकतो? आपल्या सर्वांच्याच हातात अजून आहेच काय?