ଅରଣ୍ୟର ପାଠାଗାରର ପୁନଃକଥନ

ସେହି ବୁଢ଼ା ଲୋକ ଜଣକ ତାଙ୍କ ଚୌକିରୁ ଉଠିଲେ, ଆଖି ଦୁଇଟି ଲୁହରେ ଓଦା ହେଇଯାଇଥିଲା, ସ୍କୁଲ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସମେତ ଥିରୁବନନ୍ତପୁରମର ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କର ଠିଆହୋଇ କରତାଳି ଦ୍ଵାରା ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ବିହ୍ଵଳିତ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଫଳତା ଥିଲା ସାରା ଜୀବନରେ ସେ କେବେ ବି ଏଭଳି ସମ୍ମାନ ପାଇନଥିଲେ । ଜାନୁୟାରୀ ୯ରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଚତୁର୍ଥ କେରଳ ଲେଜିସଲେଚର ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ବୁକ ଫେଷ୍ଟିଭାଲରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜସ୍ଵ ଖର୍ଚ୍ଚରେ କେହି ତାଙ୍କ ଅବହେଳିତ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଠାଗାର ଚଳାଇବା ଦେଖି ନଥିଲେ । ତା’ ପୁଣି କେରଳର ଅପହଞ୍ଚ ଅଞ୍ଚଳରେ । ଇଡୁକ୍କି ଜିଲ୍ଲାର ଏଡ଼ାମଲାକୁଡ଼ି, ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଆଦିବାସୀ ପଞ୍ଚାୟତ – ଏବଂ ଏହା ହୁଏତ ସେହି ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବନିମ୍ନ ଶିକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ପି. ଭି. ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବିଙ୍କ ବୟସ ୮୬, ସେ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ୮୭ ବର୍ଷରେ ପଦାର୍ପଣ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।

ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ୧୫ ବର୍ଷ ପରେ - ଅରଣ୍ୟର ପାଠାଗାର ଏବେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।

୨୦୧୪ରେ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଯାଇଥିଲୁ ବଣୁଆ ହାତୀମାନେ ସେଠାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଘର ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ – କିନ୍ତୁ ପାଠାଗାରର କିଛି କ୍ଷତି କରିନଥିଲେ ।

“ମତେ ଲାଗିଥିଲା ସେମିତି କିଛି ହେବ ବୋଲି”, ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି କେଏଲଆଇବିଏଫରେ ଆମକୁ କହିଲେ । ସେ, ମୁଁ ଓ କେ. ଏ. ଶାଜି (ଯେ କି ତାଙ୍କ କଥା ଆମକୁ ବୁଝାଇ ଦେଉଥିଲେ), ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଅଧିବେଶନରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲୁ । ସେ କହିଲେ କି ଆମେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲୁ, ଜଙ୍ଗଲର ସେ ଅବସ୍ଥା ବଦଳି ଯାଇଛି ଓ ଜଳବାୟୁ ବୃହତକାୟ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଛି ।

“ମୁଁ ବହୁଦିନ ଧରି ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିଲି । ହାତୀମାନେ ଅଧିକ ହିଂସ୍ର ହୋଇ ଉଠୁଥିଲେ । ସେମାନେ ପାଠାଗାରଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ଆଶଙ୍କାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚୁଥିଲି । ଶେଷକୁ ମୁଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲି ଯେ ଏହାକୁ ସେଠାରୁ ଉଠାଇ ନେବାକୁ ମତେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଘର ଉଠାଇ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ । ପାଠାଗାରରୁ ମିଳୁଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା” । ଏଠାରୁ ମିଳୁଥିବା ଶିକ୍ଷାଲାଭରେ ବାଧା ଉପୁଜୁ ବୋଲି ସେ ଚାହୁଁନଥିଲେ ।

ତେଣୁ ସେ ପାଠାଗାରଟିକୁ କିଛି କି. ମି. ଦୂରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନେଲେ, ଯଦିଓ ବା ତାହା ଏବେ ବି ଏଡ଼ାମଲାକୁଡ଼ିର ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଛି । “ଯେଉଁ ସପ୍ତାହରେ ମୁଁ ସେ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ିଲି”, ସେ କହନ୍ତି ଦନ୍ତାହାତୀମାନେ “ମାତ୍ର କେତେ ମିନିଟ ଭିତରେ ସେହି ପୁରୁଣା ଘରଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିରୁଜି ଦେଲେ” । କିନ୍ତୁ, ଗର୍ବର ସହ ସେ ଯୋଗ କରନ୍ତି, “ସେଠାରୁ ମୁଁ ସବୁ ବହିକୁ ନେଇ ଆସିଥିଲି” । ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସୀ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ବୁଝିପାରିଥିଲେ ଯେ ସେହି ବୃହତ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ଭିତରେ କିଛି ଘଟୁଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ମନରେ କୌଣସି ଅସୂୟା ଭାବ ନଥିଲା । ତେବେ, ସେମାନେ ଯେହେତୁ ଘରଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, ସେଠାରୁ ଚାଲି ଆସିବା ଥିଲା ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି ସେହି ଘର ଭିତରେ ପ୍ରକୃତରେ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ ।

“ମୁଁ ସେଠାରୁ ମୁଲାକୁଧାରକୁ ଉଠି ଆସିଲି”, ସେ କହନ୍ତି “ଓ ପୁଣିଥରେ ନୂଆକରି ଆରମ୍ଭ କଲି, ପାଠାଗାରଟିକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସାତ-ଜଣିଆ (ତାଙ୍କୁ ମିଶାଇ) କମିଟି ଗଠନ ହେଲା । ଯାହା ହେଲେ ବି ମୁଁ ତ ସବୁଦିନ ରହିବି ନାହିଁ” ।

“ଶିକ୍ଷାଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ”, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମାର୍ମିକ ଭାବେ ପାଠାଗାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ପଛର ଦର୍ଶନ ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ସେ ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ । “ସେହି କାରଣରୁ ମୁଁ ଏହା କଲି” । ସେ ଜାଣିବା ଦରକାର ଥିଲା । ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି ଗୋଟିଏ ଗରିବ, ବହୁତ ବଡ଼ ଆଦିବାସୀ ପରିବାରରୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେଉଁ ପରିବାର ନିକଟରେ ମାତ୍ର ସେତେ-ବେଶୀ-ଉର୍ବରତା ନଥିବା ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଏକର ଜମି ଥିଲା । ଘରର ରୋଜଗାରରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀ ପରେ ସେ ସ୍କୁଲଯାଇ ପାଠ ପଢ଼ିବା ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ଏବଂ ଆଜି ସେ ମୁଥଭାନ ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟାନୀ ମଧ୍ୟରେ ପାଠାଗାରଟିଏ ଚଳାଉଛନ୍ତି ।

“ମୁଁ ଇଡୁକ୍କିର ଇରୁମପୁପାଲମଠାରେ ଥିବା ପ୍ରଥମ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଛାତ୍ର ଥିଲି”, ସେ କହନ୍ତି । କେତେକ ପିଲା ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଢ଼ିଲେ । ମୋ ଭଳି ଆଉ କେତେକ ଷଷ୍ଠ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲେ । କିନ୍ତୁ ମତେ ଲାଗେ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଅପେକ୍ଷା ପଢ଼ିବା ଦ୍ଵାରା ବେଶୀ ଶିଖନ୍ତି” ।

“ପିଲାମାନେ ପାଠାଗାରକୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି”, ସେ ଆମକୁ ୨୦୧୪ରେ କହିଥିଲେ । ପରିଷ୍କାର ଭାବେ ସେ ରଖିଥିବା ରେଜିଷ୍ଟରରୁ ଜଣା ପଡ଼ିଥିଲା ଯେ ସେଠାରେ ଥିବା ସମୁଦାୟ ୧୬୦ଟି ବହିରୁ ଏକ-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଲୋକେ ପଢ଼ିବାକୁ ନେଇଥିଲେ । ରହିଥିବା ବହି ମଧ୍ୟରୁ ଲୋକେ ନେଇଥିବା ବହିର ଅନୁପାତ କିଛି ମନ୍ଦ ନୁହେଁ ବୋଲି ଦୁଇଟି ବିଖ୍ୟାତ ପାଠାଗାରର ମୁଖ୍ୟ ପରିଚାଳକ ମତେ କହିଥିଲେ ।

ଆମେ ଯେତେବେଳେ ୨୦୧୪ରେ ଦି ୱାଇଲ୍ଡର୍ନେସ ଲାଇବ୍ରେରୀ (ଅରଣ୍ୟର ପାଠାଗାର) ପ୍ରଥମେ ପ୍ରକାଶ କଲୁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ୧୬୦ଟି ବହି ଥିଲା । ତାଙ୍କ କଥା କେରଳ ଓ ବିଦେଶରେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲା । ଆମେରିକା ଓ ଇଂଲଣ୍ଡର ପାଠାଗାର ପରିଚାଳକମାନେ ଏହାକୁ ପୁନଃପ୍ରକାଶ କରିବା ପାଇଁ ଆମ ଅନୁମତି ଚାହିଁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଠାଗାରକୁ ବହି ଦେବାକୁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ କେରଳର ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବଳି ଯାଇଥିଲେ । ମାତ୍ର କେଇ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରହରେ ବହି ସଂଖ୍ୟା ୨୦୦୦ ଟପିଗଲା । ଚାରିଜଣ ଯୁବକ ୧୮ କି. ମି. ବାଟ ସେମାନଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଗୋଟିଏ ଆଲମାରି ବୋହି ଚାଲି ଚାଲି ଗଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିଲେ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ, ସ୍ଵର୍ଗତଃ ଆଇ. ଭି. ବାବୁ, ଯେ କି ୨୦୧୪ରେ ଆମ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦାତିଶଯ୍ୟରେ ଚିନାଥାମ୍ବି ଖବର ପଠାଇଲେ, “ଦୟାକରି ଆଉ ବହି ପଠାନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିବା ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ଜାଗା ନାହିଁ” ।

କେଏଲଆଇବିଏଫକୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ସେହି ମଞ୍ଚରେ ଆମେ ମୂରଲୀ ‘ମାଷ’ (ମାଷ୍ଟର ବା ଟିଚର)ଙ୍କୁ ଭେଟିଲୁ । ଚିନାଥାମ୍ବିଙ୍କଠାରୁ ବୟସରେ ୩୧ବର୍ଷ ସାନ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ । ‘ମାଷ’ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ମଲାଇଆରାୟନ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀର, ଯେଉଁମାନେ କି ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଆଗରେ ରହିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଇରୁପୁକାଲ୍ଳକୁଡ଼ିସ୍ଥିତ ଏଡ଼ାମଲାକୁଡ଼ି, ଯେଉଁଠାରେ ପାଠାଗାରଟି ପ୍ରଥମେ ଥିଲା, ସେଠାରେ ବାସ କରୁଥିବା ୨,୫୦୦ ଲୋକ ଏହିଭଳି ସମୁଦାୟ ୨୮ଟି ପଡ଼ା-ଗାଁରେ ବାସ କରନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ସାରା ବିଶ୍ଵରେ ରହୁଥିବା ମୁଥାଭନମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟା ।

“ମୂରଲୀ ମାଷ ମୁଁ ଆସିବାର ବର୍ଷେ ପୂର୍ବରୁ ଏଡ଼ାମଲାକୁଡ଼ିକୁ ଆସିଥିଲେ”, କହନ୍ତି ଚିନାଥାମ୍ବି । ଜାଣିକିଆ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଚାଲୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଆଦିବାସୀ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସେ ଚାକିରି କଲେ । “ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯେ ସରକାର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ମୋ ପାଖକୁ କିଛି କିଛି ବହି ଆସୁଛି”, କହନ୍ତି ମାଷ, ଏବଂ ସେଇଥିରୁ ଅଧିକ ବହି ରଖିବା କଥା ମନକୁ ଆସିଲା । କିନ୍ତୁ ଏକଥାକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ, ସେ କହନ୍ତି, “ମୁଥାଭନ ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଜଣେ ଆମର ଦରକାର ଥିଲେ” ।

ସେଇଥିରୁ ଚିନାଥାମ୍ବିଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟପଟ୍ଟକୁ ଆସିଲେ ।

ଏବଂ ଅରଣ୍ୟର ପାଠାଗାର ଜନ୍ମ ନେଲା ।

ଚିନାଥାମ୍ବିଙ୍କର ଏକ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ ରହିଛି । ୨୦୧୪ରେ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଯାଇଥିଲୁ, ବିଦାୟ ବେଳାରେ ଆମେ ୧୬୧ତମ ବହି ପାଇଥିଲୁ । ସେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ଲେଖୁଥିଲେ । “ଆପଣ ସେଇଟିକୁ ଲେଖି ସାରିଲେଣି?”, ଆମେ ପଚାରିଲୁ । “ନା”, ସେ କହିଲେ । “ମୁଁ ପ୍ରାୟ ୨୫ ଭାଗ (ପ୍ରତିଶତ) ଲେଖି ସାରିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଥିରୁଭନନ୍ତପୁରମର ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ ତାହାକୁ ମୋ’ଠାରୁ ନେଇଥିଲେ । ସେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ ଓ ଜଣେ ପ୍ରକାଶକ ଖୋଜିବାରେ ମତେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ ।

“ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖିଲି ନାହିଁ”, ବିଷର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେ କହନ୍ତି ।

ସେ ଆଜି ଯେଉଁ ସ୍ଵୀକୃତି ପାଇଲେ ତାହା କେଏଲଆଇବିଏଫର ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତା ଯୋଗୁଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି । ଆମେ ଏଠାରେ ଯାହା ଜାଣିଲୁ, ତଦନୁଯାୟୀ କେରଳ ହେଉଛି ଏକ ମାତ୍ର ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟ ଯାହାର ବିଧାନ ସଭା ଗୋଟିଏ ସାହିତ୍ୟ ପୁସ୍ତକ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରେ । ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିଲ୍ଲାରେ, ଏପରିକି କିଛି ତହସିଲରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଜସ୍ଵ ସାହିତ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରନ୍ତି । ୧୪୦ ଜଣ ବିଧାନସଭା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଧାନସଭା କ୍ଷେତ୍ର ପାଇଁ ବହି କିଣିବାକୁ ୩ ଲକ୍ଷ କରି ଟଙ୍କା ଦିଆଯାଏ । କିନ୍ତୁ, ସେହି ଅର୍ଥକୁ ସେମାନେ କେବଳ ଏଠାରେ ହିଁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବେ । ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲୁ ଯେ ସାରା ଭାରତରୁ ୧୭୦ ଜଣ ପ୍ରକାଶକ କେଏଲଆଇବିଏଫରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଏବଂ ଏଥରର ଉତ୍ସବରେ ୨୪୦ଟି ବହି ଷ୍ଟଲ ରହିଛି । ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦାୟ ବିକ୍ରି ୧୦ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ହେବ – ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ବିଧାନସଭା ପରିସରର ସମସ୍ତ ଫାଟକ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ରଖାଯାଏ । ସେହି ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକମାନେ ସର୍ବନିମ୍ନ ସୁରକ୍ଷା ଯାଞ୍ଚରେ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଆଡ଼େ ବୁଲିପାରିବେ ।

ସେହି ଅଧିବେଶନ ଶେଷରେ ଆମେ ଦର୍ଶକ ଓ ଉପସ୍ଥିତ ସାମ୍ବାଦିକମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ଖୋଜି ବାହାର କରିବା ସହ ଫେରେଇ ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲୁ । ଆମେ ସେହି ଅଜଣା ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କଲୁ । ଚିନାଥାମ୍ବି ଘୋଷଣା କଲେ ସେ “ଖୁସିରେ ଆଉ ଥରେ ଲେଖିବେ”, କେହି ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଏଥିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । କେରଳ ହେଉଛି କେରଳ, ଏପରିକି ଅଧିବେଶନ ଟି ସରିବା ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀମାନଙ୍କର ଧାଡ଼ି ଲାଗିଗଲା ।

ଏବଂ ହୁଏତ ଆଗକୁ ଦିନେ ନା ଦିନେ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କୁହାଯିବ । ଏଡ଼ାମଲାକୁଡ଼ି ଓ ସେଠାକାର ହାତୀମାନଙ୍କ କଥା । ଶିକ୍ଷା ଓ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ ପାଇଁ ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଗ୍ରହ କଥା । କେରଳର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ, କିନ୍ତୁ ହୁଏତ ସାରା ବିଶ୍ଵର ବିଖ୍ୟାତ ପାଠାଗାର ପରିଚାଳକଙ୍କ କଥା – ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ।

ଏଡାମଲାକୁଡ଼ିରେ ୧୨ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ:

ପାଠାଗାର? ତା’ ପୁଣି ଏଠାରେ ଇଡୁକ୍କି ଜିଲ୍ଲାର ଜଙ୍ଗଲ ଘେରା ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ । ଏହି ସ୍ଥାନ ଭାରତର ସର୍ବାଧିକ ସାକ୍ଷର ରାଜ୍ୟ କେରଳର ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍‌ ସାକ୍ଷରତା ହାର ଥିବା ସ୍ଥାନ । ରାଜ୍ୟର ପ୍ରଥମ ନିର୍ବାଚିତ ଆଦିବାସୀ ପଞ୍ଚାୟତ ଥିବା ଏହି ପଡ଼ା-ଗ୍ରାମରେ ମାତ୍ର ୨୫ଟି ପରିବାର ରହନ୍ତି । ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳର କେହି ଯଦି ଏଠାରୁ ବହିଟିଏ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରେ ଏଠାକୁ ଚାଲି ଚାଲି ଆସିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ସେମାନେ କ’ଣ ସତରେ ଆସିବେ?

“ହଁ ସେମାନେ ଏହା କରନ୍ତି,” କୁହନ୍ତି ୭୩ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି । ସେ ଏକାଧାରରେ ଜଣେ ଚା’ ଦୋକାନୀ, ସ୍ପୋର୍ଟସ୍ କ୍ଲବ୍ ଆୟୋଜକ ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରିକ । ଚା’, ‘ମିକ୍ସଚର୍’, ବିସ୍କୁଟ୍, ଦିଆସିଲି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ବିକ୍ରୀ କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଦୋକାନଟି ଇଡ଼ାମାଲାକୁଡ଼ିର ପାହାଡ଼ିଆ ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି । ଏହା କେରଳର ସବୁଠାରୁ ଦୂରନ୍ତ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠି, ମୁଥାଭାନ୍ ମାନେ ରୁହନ୍ତି । ସେଠାକୁ ଯିବାର ଅର୍ଥ ମୁନ୍ନାର ନିକଟସ୍ଥ ପେଟ୍ଟିମୁଡ଼ିରୁ୧୮ କିଲୋମିଟର ଚାଲିବା । ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବିଙ୍କ ଚା’ ଦୋକାନ ଲାଇବ୍ରେରୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ଅର୍ଥ ଆହୁରି ଅଧିକ ଚାଲିବା । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ତାଙ୍କ ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲୁ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍ଗ ପତ୍ନୀ କାମରେ ବାହାରକୁ ଯାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଥାଭାନ୍ ।

ମୁଁ ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ପଚାରିଲି, “ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି” ! ‘‘ମୁଁ ଚା’ ପିଇଲି । ସବୁ କିଛି ଦେଖିଲି । କିନ୍ତୁ ତୁମ ଲାଇବ୍ରେରୀ କାହିଁ?” ସେ ତାଙ୍କର ସେହି ଚିରାଚରିତ ଖୋଲା ହସ ହସିଲେ ଏବଂ ଆମକୁ ଛୋଟ ଘର ଭିତରକୁ ନେଇଗଲେ । ଗୋଟିଏ ଅନ୍ଧାରିଆ କୋଣରୁ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଝୋଟ ବ୍ୟାଗ୍ କାଢ଼ିଲେ । ଏସବୁ ବ୍ୟାଗରେ ୨୫ କେ.ଜି. ବା ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଚାଉଳ ଧରିବ । ବ୍ୟାଗ୍ ଦୁଇଟିରେ ୧୬୦ ଖଣ୍ଡ ବହି ଥିଲା, ଏହା ତାଙ୍କର ସମୁଦାୟ ସଂଗ୍ରହ । ସେ ଏହାକୁ ଯତ୍ନର ସହ ଚଟେଇ ଉପରେ ସଜାଡ଼ି ରଖିଲେ । ପ୍ରତିଦିନ ଲାଇବ୍ରେରୀର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଘଣ୍ଟରେ ସେ ଏହା ହିଁ କରିଥା’ନ୍ତି ।

ଆମ ଦଳର ଆଠଜଣ ଯାକ ଉତ୍ସୁକତାର ସହ ବହି ଘାଣ୍ଟିବାରେ ଲାଗିଲେ । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଉନ୍ନତ ସାହିତ୍ୟ ଥିଲା । ଏପରିକି ରାଜନୈତିକ ପୁସ୍ତକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ । କୌଣସି ଥ୍ରୀଲର୍, ବେଷ୍ଟ ସେଲର୍ କିମ୍ବା ପ୍ରଲୁବ୍ଧକାରୀ ବହି ନଥିଲା । ସେ ମଧ୍ୟରେ ତାମିଲ୍ ପୁରାଣ କାବ୍ୟ ଶିଳାପ୍ପଥିକରଣମର ମାଲାୟଲମ୍ ଅନୁବାଦ ଥିଲା । ଏ ମଧ୍ୟରେ ଭୈକମ୍ ମହମ୍ମଦ ବଶୀର୍, ଏସ୍.ଟି. ବାସୁଦେବନ୍ ନାୟାର୍, କମଲା ଦାସ ଆଦିଙ୍କର ବହି ଥିଲା । ଏହା ଛଡ଼ା ଏମ୍. ମୁକୁନ୍ଦନ୍, ଲଲିଥାମ୍ବିକା ଅନ୍ଥର୍ଜାନମ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବହି ଥିଲା । ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଲେଖା ସହ ଜଣାଶୁଣା ଉଗ୍ର କଠୋରପନ୍ଥୀ ଲେଖକ ଥୋପିଲ୍ ବାସିଙ୍କ ‘ୟୁ ମେଡ଼୍ ମି ଏ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ’ ବହି ମଧ୍ୟ ଥିଲା ।

ମୁଁ ପଚାରିଲି, “କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି, ଏଠି ଲୋକମାନେ କ’ଣ ପ୍ରକୃତରେ ଏସବୁ ପଢ଼ନ୍ତି?” ଆମେ ସେତେବେଳକୁ ବାହାରେ ବସିଥିଲୁ । ଅନ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଆଦିବାସୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରି ମୁଥାଭାନ୍ ମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ସୁବିଧା ସୁଯୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭାରତୀୟଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଅଧାରୁ ପାଠପଢ଼ା ଛାଡ଼ିବା ହାର ମଧ୍ୟ ଅଧିକ । ଉତ୍ତରରେ ସେ ତାଙ୍କ ରେଜିଷ୍ଟର କାଢ଼ିଲେ । କେଉଁ ବହି ଉଧାର ନିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଫେରାଯାଇଛି ତାହାର ପରିଷ୍କାର ରେକର୍ଡ଼ ଏହା । ଏହି ଜନପଦରେ ମାତ୍ର ୨୫ଟି ପରିବାର ଥାଇପାରନ୍ତି ମାତ୍ର ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ୩୭ଟି ବହି ଉଧାର ନିଆଯାଇଥିଲା। ଏହା ସମୁଦାୟ ବହି ସଂଖ୍ୟା ୧୬୦ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ । ଏହା ଏକ ଭଲ ଅନୁପାତ । ଏହି ଲାଇବ୍ରେରୀର ସର୍ବକାଳୀନ ସଦସ୍ୟତା ଦେୟ ୨୫ ଟଙ୍କା ଏବଂ ମାସିକ ଦେୟ ୨ ଟଙ୍କା । ବହି ଉଧାର ନେବା ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଦେୟ ନାହିଁ । ବିନା ଚିନିର ନାଲି ଚା’ ବି ମାଗଣା । “ଲୋକେ ପାହାଡ଼ରୁ ହାଲିଆ ହୋଇ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ।” କେବଳ ବିସ୍କୁଟ୍, ମିକ୍ସଚର୍ ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ଦେବାକୁ ହୁଏ । ବେଳେ ବେଳେ କେହି ପରିଦର୍ଶକ ମାଗଣା ସାଦା ଭୋଜନ ପାଇ ଯାଆନ୍ତି ।

ଉଧାର ନିଆଯାଇଥିବା ଏବଂ ଫେରାଯାଇଥିବା ତାରିଖ, ଉଧାର ନେଇଥିବା ପାଠକଙ୍କ ନାମ ଆଦି ପରିଷ୍କାର ଭାବରେ ତାଙ୍କ ରେଜିଷ୍ଟରରେ ଉଲ୍ଳେଖ ହୋଇଛି । ଇଲାଙ୍ଗୋଙ୍କ ଶିଲାପକପଥିକରଣମ୍ ଏକାଧିକ ଥର ଉଧାର ନିଆଯାଇଛି । ଚଳିତ ବର୍ଷ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଆହୁରି ଅନେକ ବହି ନିଆ ଯାଇସାରିଲାଣି । ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଉଛି, ଯାହାକୁ ଏକ ପଛୁଆ ଆଦିବାସୀ ସମୂହ ଖୁବ୍ ଆଗ୍ରହରେ ପଢ଼ୁଛନ୍ତି । ଏହା ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲା । ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଆମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ ନିଜର ସହରୀ ପରିବେଶରେ ପଠନ ଅଭ୍ୟାସର ରୁଗ୍ଣ ସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ।

ଆମ ଗୋଷ୍ଠୀ , ଯାହାର ଅଧିକାଂଶ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଜୀବିକା ଲେଖିବା ହିଁ ଥିଲା, ଏହା ସେମାନଙ୍କ ଅହଂକୁ ଆହୁରି ଆଘାତ ଦେଉଥିଲା । ଆମ ସହ ଯାଇଥିବା କେରଳ ପ୍ରେସ୍ ଏକାଡ଼େମୀର ତିନି ଜଣ ସାମ୍ବାଦିକତା ଛାତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବିଷ୍ଣୁ ଏସ୍. ଏ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବହି ପାଇଲେ । ଏହା ଏକ ନୋଟ୍ ବୁକ୍ ଥିଲା ଯାହାର ପୃଷ୍ଠାରେ ହାତଲେଖା ଥିଲା । ଏଥିରେ କୌଣସି ନାମ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବିଙ୍କ ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ ଥିଲା । ସେ ଦୁଃଖତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, ଅଧିକ ଲେଖିନି ଏଥିରେ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଲେଖା ଅବ୍ୟାହତ ଥିଲା । “କୁହ ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି, ଏଥିରୁ କିଛି ପଢ଼ି ଆମକୁ ଶୁଣାଅ ।” ଏହା ଦୀର୍ଘ ନଥିଲା ଏବଂ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କୁହାଯାଇଥିଲା । ଏହା ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ ଏବଂ ରାଜନୈତକ ସଚେତନତାର ପ୍ରଥମ ଖିଅକୁ ଧରିଥିଲା । ଏହା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ହତ୍ୟା ଠାରୁ, ସେତେବେଳକୁ ଏହାର ଲେଖକ ମାତ୍ର ସାତ ବର୍ଷର ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ତାଙ୍କ ଉପରେ କିପରି ପଡ଼ିଥିଲା ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲା ତାଙ୍କ ଲେଖା ।

ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି କୁହନ୍ତି, ସେ ଇଡ଼ାମାଲାକୁଡ଼ିକୁ ଫେରିବା ଏବଂ ଲାଇବ୍ରେରୀ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ପାଇଁ ମୁରଲୀ ମାଷ୍ ଙ୍କ (ଶିକ୍ଷକ)ଠାରୁ ପ୍ରେରଣା ପାଇଥିଲେ । ମୁରଲୀ ‘ମାଷ୍’ ଏ ଅଞ୍ଚଳର ଜଣେ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଏବଂ ଶିକ୍ଷକ । ସେ ନିଜେ ଜଣେ ଆଦିବାସୀ, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ସମୂହର । ଏହି ସମୂହ ଏହି ପଞ୍ଚାୟତ ବାହାରେ ମାନକୁଳମରେ ରୁହନ୍ତି । ସେ ନିଜ ଜୀବନର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ମୁଥାବାନମାନଙ୍କ ସହ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାରେ କଟାଇଛନ୍ତି । ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି କୁହନ୍ତି, “ମାଷ୍ ମତେ ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଖାଇଥିଲେ ।” ସେ କୌଣସି ବିଶେଷ କାମ କରି ନଥିବା କହୁଥିବା ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି ପ୍ରକୃତରେ ବଡ଼ କାମ କରିଛନ୍ତି ।

ଇଡ଼ାମାଲାକୁଡ଼ି ସେହି ୨୮ଟି ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଯାହାର ଜନସଂଖ୍ୟା ୨୫୦୦ରୁ କମ୍ । ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ମୁଥାବାନ୍ ସମୂହର ଜନସଂଖ୍ୟା ବୋଧହୁଏ ଏତିକି । ଅତିବେଶୀରେ ୧୦୦ ଲୋକ ଇରୁପୁକାଲାକୁଡ଼ିରେ ରହୁଛନ୍ତି । ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଇଡ଼ାମାଲାକୁଡ଼ି ପଞ୍ଚାୟତ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଭୋଟର୍ ଥିବା ପଞ୍ଚାୟତ, ମାତ୍ର ୧୫୦୦ । ଫେରିବା ବେଳେ ଏହି ରାସ୍ତା ଆମକୁ ବଦଳାଇବାକୁ ପଡ଼ିଲା। ଆମେ ତାମିଲନାଡ଼ୁର ବଳପାରାଇକୁ ଯେଉଁ ସର୍ଟ କଟ୍ ରାସ୍ତା ବାଛିଥିଲୁ ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ ଦଳ ସେହି ରାସ୍ତାରେ ଯାଉଥିଲେ ।

ତଥାପି ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି ଏଠାରେ ରହି ସବୁଠାରୁ ନିର୍ଜନ ପାଠାଗାର ଚଲାନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ସକ୍ରୀୟ ରଖି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କ ପଠନ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟିକ ଲାଳସା ଅତୁଟ ରଖିବା ଦିଗରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି । ଏଥିସହ ସେମାନଙ୍କୁ ଚା. ମିକ୍ସଚର୍ ଏବଂ ଦିଆସିଲି ଯୋଗାଉଛନ୍ତି । ଯଦିଓ ଆମେ ଖୁବ୍ ହଟ୍ଟଗୋଳ କରୁଥିବା ଗୋଷ୍ଠି ତଥାପି ଏହି ସାକ୍ଷାତ ଆମ ମନକୁ ଛୁଇଁଥିବାରୁ ଏବଂ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବାରୁ ଆମେ ଚୁପ୍ ଚାପ୍ ଚାଲୁଥିଲୁ । ଆମ ଆଖି କଷ୍ଟକର ତଥା ଲମ୍ବା ରାସ୍ତା ଉପରେ ଥିଲା । ଆମ ମନରେ ଥିଲେ ଅନନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥାଗାରିକ ପି.ଭି. ଚିନ୍ନାଥାମ୍ବି ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍