સ્ત્રીઓના હૈયાનો ભાર

2012માં લગ્ન થયાના થોડા સમય બાદ જ અંજુ રાનીનું જીવન વિખેરાવા લાગ્યું. બે બાળકોનાં માતા 34 વર્ષીય અંજુ રાની કહે છે, “મારા પતિને દારૂનું વ્યસન હતું, અને અમારે રોજ ઝઘડા થતા. હું અંદરથી ભાંગી રહી હતી.”

તેમના પતિ ઘરના ખર્ચમાં કોઈ મદદ કરતા નહોતા. તેઓ કહે છે, “અમારાં વીજળીનાં બિલ પણ ઘણી વાર ભરાતાં ન હતાં. દેવું વધતું ગયું, અને શાહુકારો ઘરે આવીને હેરાન કરવા લાગ્યા. એ દિવસો મેં ડરમાં વિતાવ્યા હતા.”

જ્યારે પણ તેઓ પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશના સિયાણા શહેરમાં આવેલા પોતાના સાસરિયાથી 30 કિલોમીટર દૂર આવેલા અયાદનગર ગામમાં પોતાના પિયર જતાં, ત્યારે પાડોશીઓ અને સંબંધીઓ તેમના લગ્નજીવનના તણાવને ઓછો જ આંકતાં. તેઓ તેમને પતિ પાસે પાછા જવા માટે દબાણ કરતાં, અને વર્ષો સુધી તેઓ પોતાની દીકરીને સાથે લઈને પાછાં જતાં રહ્યાં.

15 વર્ષ પહેલાં કેન્સરથી પિતાના અવસાન બાદ અંજુનાં માતા એકલાં જ રહે છે. પોતાની માતાની બાજુમાં એક જીર્ણ ખાટલા પર બેઠેલાં અંજુ કહે છે, “એક દિવસ, હું બધું છોડીને હંમેશ માટે મારા પિયર પાછી આવી ગઈ. તેઓ મને લેવા આવ્યા જ નથી, અને હુંય ક્યારેય પાછી નથી ગઈ.”

તેઓએ ખેતમજૂર તરીકે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાં ઋતુ અને કામની ઉપલબ્ધતાના આધારે રોજના 200થી 250 રૂપિયા કમાતાં હતાં.

2017માં તેઓએ ફરી એક વાર લગ્ન કર્યાં અને તેમને બીજી દીકરી થઈ. “મેં ફરીથી મારું જીવન જીવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ બીજાં લગ્ન તો પહેલાથીય ખરાબ નીકળ્યાં. આ પતિ પણ દારૂ પીતો અને મને મારતો. તે દારૂ માટે ઘરની જરૂરી વસ્તુઓ વેચી દેતો — પહેલાં અનાજ અને કૂલર, પછી તો મારું સિલાઈમશીન પણ વેચી દીધું. પછી તો તે લોકોના ઘરે ચોરી કરવા લાગ્યો. મારી ખૂબ જ બદનામી થઈ.”

થાકેલાં પણ પોતાની દીકરીઓની રક્ષા માટે મક્કમ, અંજુ પોતાની માતાના ઘરે પાછાં ફર્યાં. “આસપાસના લોકોને લાગતું હતું કે મારામાં જ કોઈ ખામી છે કારણ કે હું બેમાંથી એક પણ લગ્ન ટકાવી શકી નહીં.”

શાકભાજીની લણણી, નિંદામણ અને વાવણી જેવાં કામ કરનાર એક બિનકુશળ મજૂર તરીકે, અંજુને ઘણા દિવસો સુધી કોઈ કામ શોધવા માટે સંઘર્ષ કરવો પડે છે.

ઑગસ્ટ મહિનાની એક વાદળછાયી બપોરે, ડાંગરના ખેતરમાં કામ કરતી વખતે, તેઓ પોતાની લાગણીઓ અન્ય મહિલા મજૂરો સાથે વહેંચે છે. આનાથી તેમને જીવવાની હિંમત મળે છે.

અંજુ કહે છે, “એનાથી મારું મન હળવું થાય છે. ક્યારેક, જ્યારે મારી નિરાશા હદ વટાવી જાય છે, ત્યારે હું તેમને કહું છું કે મને મરી જવાનું મન થાય છે, અને તેઓ કહે છે, ‘ના, ના, એવું ન વિચાર. આ બાળકોનું તારા સિવાય બીજું કોણ છે? તારી સંભાળ રાખ, આ બાળકોનો વિચાર કર. તને તારા પતિએ છોડી છે. તેને દૂર જ રાખ.’ આનાથી મને થોડી શાંતિ મળે છે.”

ખેતરોમાં આ મૈત્રી છતાં, અંજુને ઘણી રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી કારણ કે ભૂતકાળના આઘાત તેમના વિચારોમાં પાછા આવી જાય છે. આ વર્ષે રક્ષાબંધન પર, તેઓને બાળપણમાં જ ગુમાવેલા ભાઈઓની ખોટ સાલી. “મારી બે દીકરીઓને પણ કોઈ ભાઈ નથી. મને થાય છે કે શું તેમની હાલત પણ મારા જેવી જ થશે, જેમના જીવનમાં ન તો પિતા છે કે ન ભાઈ.”

અંજુ ચમાર સમુદાયનાં છે (જે ઉત્તર પ્રદેશમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે), જે અગાઉ ચામડાના કામ સાથે સંકળાયેલો હતો. આ જાતિ સમૂહના મોટાભાગના લોકો ભૂમિહીન ખેતમજૂરો છે જેમને આજે પણ કલંક અને મૂળભૂત સેવાઓ મેળવવામાં ભેદભાવનો સામનો કરવો પડે છે.

તેઓ કહે છે કે તેમની મુશ્કેલીઓ ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોની મહિલાઓ માટે સામાન્ય છે, પણ દલિત મહિલાઓએ તેનો વધુ તીવ્રતાથી સામનો કરવો પડે છે. ઘરની અંદર અને બહારના આ સંઘર્ષો ગંભીર માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે, પરંતુ તણાવ માટે તબીબી સંભાળ ન મળવાને કારણે, ઘણી સ્ત્રીઓ પોતાના સંઘર્ષને નસીબ કે કમનસીબી માનીને સ્વીકારી લે છે.

અંજુ, આ લેખ માટે મુલાકાત લેવાયેલી અન્ય દલિત મહિલાઓની જેમ, પોતાના જીવનની વાત કહેતાં કહેતાં અટકી જાય છે, અને આ મૌન ક્ષણો તેમના શબ્દો કહે તેટલું જ કહી જાય છે. મૌનની એ ક્ષણો, જ્યારે આ સ્ત્રીઓ વિચારોમાં ખોવાયેલી લાગે છે, ત્યારે જાણે મનના દુઃખથી લઈને ખાલીપા સુધીની જગ્યાઓ શોધે છે.

ઘણી વાર પોતાના માનસિક તણાવના સ્વરૂપથી અજાણ, અંજુ, હજારો અન્ય દલિત મહિલાઓની જેમ, પોતાની સૌથી ખરાબ પળોને બગડતા માનસિક સ્વાસ્થ્યનાં લક્ષણ કે માનસિક વિકાર તરીકે ક્યારેય જોઈ નથી. જોકે, માનસિક બીમારીના વ્યાપ અંગે કોઈ ચોક્કસ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી — રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ માનસિક વિકારોને ફક્ત ‘વિકલાંગતા’ના વ્યાપક શીર્ષક હેઠળ નોંધે છે.

તેઓ ભાવુક થઈને કહે છે, “મારો એકમાત્ર ઝઘડો તેની દારૂ પીવાની આદતને લઈને હતો. હું તે એક વાત પર સમાધાન ન કરી શકું તેમ હોવાથી મને સજા મળી છે, અને મને મારું દુઃખ એકલાં સહન કરવા માટે છોડી દીધી છે.”

તેમની બે દીકરીઓનું શિક્ષણ તેમના માટે પ્રેરણાનો એકમાત્ર સ્ત્રોત છે, પરંતુ આ પણ તણાવમાંથી રાહત નથી આપતું. તેઓ કહે છે, “મને મારા પોતાના જીવનમાં સુખ મળશે તે આશા જ મેં છોડી દીધી છે. હવે, મારે જે પણ કરવાનું છે, તે ફક્ત તેમના માટે જ કરીશ. મારું પોતાનું જીવન તો નરક જેવું જ છે.”

આવી જ રીતે પોતાના નસીબને સ્વીકારી ચૂકેલાં છે 23 વર્ષીય શિવાની, જેઓ પણ ચમાર જાતિનાં છે. અયાદનગરના વાલ્મીકિ મહોલ્લામાં રહેતાં શિવાનીના લગ્ન તેઓ દસમા ધોરણમાં ભણતાં હતાં ત્યારે જ કરી દેવામાં આવ્યાં હતાં, અને લગ્નની તારીખ નક્કી હોવાથી તેઓ દસમા ધોરણની પરીક્ષા આપી શક્યાં નહોતાં.

શિવાની હવે આઠ મહિનાથી પથારીવશ છે. જો તેઓ ચાલે તો તેમના નબળા શરીરમાં દુઃખાવો થાય છે, તેથી તેઓ દીવાલ પર હાથનો ટેકો લઈને ચાલે છે. તેમને પહેલાં કમળો થયો અને પછી ટીબી, અને તેઓ બંને બીમારીઓ સામે લડી રહ્યાં છે.

પોતાની દીકરીને ગળે લગાડવા માટે તરસતાં, શિવાની જલદી સાજાં થવા માંગે છે. જ્યારે તેઓ ત્રણ વર્ષની બાળકીની સંભાળ ન લઈ શકવાની પોતાની અસમર્થતા વિશે વિચારે છે, ત્યારે તેઓ લાચારીથી ઘેરાઈ જાય છે. ખાટલા પર સૂતાં સૂતાં, તેઓ પોતાની દીકરીને માટીના મહેલ બનાવતી જુએ છે, આંસુ લૂછે છે, અને ટેકો લઈને બેઠાં થાય છે.

તેઓ કહે છે, “મારી બીમારીઓ પહેલાં, હું ઘરના કામકાજ સરળતાથી સંભાળી લેતી હતી. હવે, મારા ભાગનું કામ મારો પરિવાર કરે છે. હું પથારીમાં સૂતાં સૂતાં મારાં સાસુ-સસરાને બધું કામ કરતા જોઉં છું ત્યારે શરમથી ગૂંગળામણ થાય છે. હું આશા રાખું છું કે હું એટલી સાજી થઈ જાઉં કે પરિવાર પ્રત્યેની મારી ફરજો ફરીથી નિભાવી શકું.”

તેમની લાંબી બીમારીની અસર તેમના દેખાવ અને તેમના ચહેરાના રંગ પર પડી છે, એવું તેઓ માને છે. “મને તો અરીસામાં પોતાને જોવાનું પણ મન નથી થતું.” તેમનાં સાસુ પણ સહમત થાય છે: “તે કેટલી સુંદર હતી, પણ બીમારીઓએ તેને કાળી પાડી દીધી છે.”

જ્યારે તેમનાં લગ્ન થયાં ત્યારે તેઓ માત્ર 17 વર્ષનાં હતાં. શિવાનીનું પહેલું સંતાન એક દીકરો હતો, જે 18 મહિનાનો હતો ત્યારે મૃત્યુ પામ્યો. “બધાં કહે છે કે તેને પણ એ જ બીમારી હતી જે મને છે. તેની છાતીમાં કફ જામી ગયો હતો, પણ અમને તેના મૃત્યુ પછી જ ખબર પડી હતી.”

તેમની નાની દીકરી પણ બીમાર છે, તેને જન્મજાત ખામી છે, તેના હૃદયની દીવાલમાં એક અસામાન્ય છિદ્ર છે. “તેના હૃદયમાં કાણું છે.”

તેમના પતિ મજૂર છે, પરંતુ એક પગમાં તકલીફ હોવાથી તેમને કામ શોધવામાં મુશ્કેલી પડે છે. તેમની બીમારી પહેલાં, શિવાની ક્યારેક મરચાં કે ડાંગરની લણણી વખતે ખેતરોમાં કામ કરીને ઘરની આવકમાં થોડોઘણો ટેકો કરી શકતાં હતાં.

પોતાની સારવાર માટે, શિવાનીને 10 કિલોમીટર દૂર આવેલા હાપુર શહેરમાં પોતાના પિયર જવું પડે છે, જ્યાં અયાદનગર કરતાં વધુ સારી તબીબી સુવિધાઓ છે.

2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ લગભગ 4,400ની વસ્તી ધરાવતા આ ગામમાં રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ સ્વાસ્થ્ય મિશન હેઠળ એક આરોગ્ય કેન્દ્ર છે. અહીં એક સામુદાયિક આરોગ્ય અધિકારી આરોગ્ય તપાસ કરે છે અને તાવ, ગળામાં દુઃખાવો કે પાચનની સમસ્યાઓ જેવી સામાન્ય બીમારીઓની સારવાર પૂરી પાડે છે. શિવાની જેવા વધુ જટિલ કેસો માટે, હાપુર જઈને ખાનગી હોસ્પિટલમાં બતાવવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી.

દરેક બીમારીમાં શિવાનીને તેમના પિયર મોકલી દેવામાં આવે છે. “તેમને લાગે છે કે મારી બીમારીઓ મારા પિયરમાંથી જ આવે છે. મારા સાસરિયામાં, બીમાર હોઉં ત્યારે હું કામ કરવાની હાલતમાં નથી હોતી અને તેઓ મને ડૉક્ટર પાસે પણ નથી લઈ જતાં. ઘરે, મારાં માતા મને નવડાવતાં અને ધોવડાવતાં. મારો ભાઈ મને શૌચાલય અને બાથરૂમ સુધી ઊંચકીને લઈ જતો.” તેઓ મહિનાઓ સુધી પોતાનાં માતા-પિતા સાથે રહેતાં, અને થોડું સારું લાગે ત્યારે સાસરિયે પાછા ફરતાં.

તેઓ દુઃખી થઈને કહે છે, “મને લાગે છે કે હું મારા પરિવાર પર બોજ બની રહી છું. હું ફક્ત તેમના કારણે જ જીવિત છું.” તેમના પિતા કડિયાકામ કરે છે અને દહાડી કમાય છે, અને તેમણે તાજેતરનાં વર્ષોમાં તેમની સારવાર માટે ઘણી લોન લીધી છે.

28 વર્ષીય કિરણ શિવાનીના ઘરથી નજીકમાં જ રહે છે, તેઓ કોળી સમુદાયનાં છે, જે ઉત્તર પ્રદેશમાં અનુસૂચિત જાતિ તરીકે વર્ગીકૃત છે. કિરણને ચામડીનો ફંગલ રોગ છે જેના કારણે તેમના શરીરના ઉપરના ભાગમાં ચાંદા પડે છે, જે સારવાર ન કરવામાં આવે તો ફેલાય છે. આ લાંબા ગાળાની બીમારી તેમના માનસિક આઘાતનું એકમાત્ર કારણ નથી. 2019માં તેમનો પરિવાર મહિનાઓ સુધી તેની બીમારીનું નિદાન કરવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કરતો રહ્યો હતો ત્યારે તેમનો પાંચ મહિનાનો દીકરો તેમના હાથોમાં જ મૃત્યુ પામ્યો હતો.

હાપુર શહેરના ડૉક્ટરોએ તેમને લગભગ 60 કિલોમીટર દૂર નવી દિલ્હીમાં આવેલી ઓલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS)માં જવાની સલાહ આપી, જ્યાં પરીક્ષણોમાં હૃદયની ખામી બહાર આવી. જ્યાં સુધી તેઓ બીજી વખત દિલ્હી જવા માટે પૂરતા પૈસા બચાવી શક્યા, ત્યાં સુધીમાં બાળકની તબિયત અચાનક બગડી ગઈ.

તેઓ હારી ગયેલા અવાજે કહે છે, “થોડા સમય પછી, તેણે રડવાનું બંધ કરી દીધું. તેને બચાવી શકાય તેમ હતો.”

આ દુર્ઘટના ચોમાસા દરમિયાન બની, જ્યારે તેમના પતિ વાર્ષિક ‘કાવડ યાત્રા’ માટે ગયા હતા, જે એક હિન્દુ તીર્થયાત્રા છે જેમાં હજારો પુરુષો, કેટલાક ઉઘાડા પગે, હરિદ્વારમાંથી ગંગાનું પાણી લઈને પોતાના ગામના શિવ મંદિરોમાં ચઢાવવા માટે ચાલીને જાય છે.

કિરણ કહે છે, “મેં તેમને ન જવા માટે કહ્યું હતું, પણ તેમણે મારી વાત ન સાંભળી અને કહ્યું કે તે આ બહાને ફરવા જવા માંગે છે. મારા પરિવારના બધા પુરુષો કાવડ યાત્રામાં ગયા હતા.”

એક વર્ષ પછી, કિરણ ફરીથી ગર્ભવતી થયાં, પરંતુ ગર્ભાવસ્થાના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં ગર્ભપાત થઈ ગયો. પછીથી તેમણે જોડિયા બાળકોને જન્મ આપ્યો.

પરિવારની નબળી આર્થિક સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે, કિરણ સિલાઈ કામ કરે છે અને સિલાઈ શીખવે છે. તેમના પતિ મજૂર છે. કિરણ કહે છે, “મહોલ્લાની કેટલીક સ્ત્રીઓ મને સિલાઈ માટે તેમનાં કપડાં આપે છે. આ રીતે, હું મહિને એક-બે હજાર રૂપિયા કમાઈ લઉં છું.” તે તેમના ખર્ચ માટે પૂરતું નથી, જેમાં ભાડું અને વિવિધ નાની લોનનું વ્યાજ પણ શામેલ છે. આ બધી જવાબદારીઓ સામે, કિરણ કહે છે, તેમની ચામડીની બીમારી “નાની લાગે છે.”

તકલીફ હોવા છતાં, તેઓ ઘરકામ અને સિલાઈમાં વ્યસ્ત રહેવા માટે સખત મહેનત કરે છે. “નહીં તો, હું જીવી જ ન શકું. બે બાળકો ગુમાવવાના આઘાતમાંથી બહાર આવવું મારા માટે હજી પણ મુશ્કેલ છે.”

અયાદનગરનાં એક્રેડિટેડ સોશિયલ હેલ્થ એક્ટિવિસ્ટ (આશા કાર્યકર) કવિતા રાની કહે છે કે તેઓ જે મહિલાઓને રોજ મળે છે, તે એટલી અસમર્થ છે કે પોતાની ખરાબ માનસિક સ્થિતિ વિશે વાત કરી શકતી નથી કે તેના પર ધ્યાન આપી શકતી નથી. તેઓ કહે છે, “ડિપ્રેશનની સારવાર કરાવવાની તો વાત જ છોડો, તેમના પરિવારના સભ્યોને કોઈ શારીરિક બીમારી થાય તો પણ તબીબી સંભાળ પાછળ ખર્ચ કરવા માટે પૈસા નથી હોતા.” કવિતા કહે છે કે ભાગ્યે જ કોઈક વાર જો મહિલાઓ સારવાર લેવાની હિંમત કરે, તો તેમને પૈસા ઉધાર લેવાની ફરજ પડે છે. “અને જો પૈસા જ ન હોય, તો તેઓ પાછા કેવી રીતે ચૂકવે?”

કવિતાને પોતાને નવેમ્બર 2024માં લાંબા સમય સુધી તાવ આવ્યો હતો, અને તેમની પાસે તબીબી ખર્ચ માટે પાડોશી પાસેથી પૈસા ઉધાર લેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો. હાપુર આસપાસનાં ગામડાંની મોટાભાગની મહિલાઓની જેમ, તેઓ પણ એક “ઝોલાછાપ” ડૉક્ટર પાસે ગયાં, જેમણે તેમને થોડા દિવસો માટે દવાઓ આપી. તેઓ કહે છે, “હું ભૂખ્યા પેટે દવાઓ લઈને સૂઈ જતી. એક દિવસ, મારી તબિયત ખૂબ જ બગડી ગઈ. મારી સંભાળ રાખવાવાળું કોઈ નહોતું. મને લાગ્યું કે હું બચીશ નહીં. ફક્ત એક જ વિચાર મને સતત પરેશાન કરતો હતો: જો મને કંઈક થઈ ગયું, તો બાળકોની સંભાળ કોણ રાખશે?”

અંજુની જેમ, કવિતા પણ તેમના પતિ પાસેથી કોઈ મદદની અપેક્ષા રાખી શકતાં નહોતાં. “તેઓ જે કંઈ થોડુંઘણું કમાય છે તે દારૂ પાછળ ખર્ચાઈ જાય છે.”

ડિપ્રેશન અને સામાજિક-આર્થિક તણાવ, જે માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિકારોને વધારી શકે છે, તે અંગે જાગૃતિના અભાવ વિશે તેઓ કહે છે કે મહિલાઓ માટે તણાવ અને ચિંતા તેમના રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ બની ગયાં છે. “તેઓ પોતાના જ વિચારોમાં ખોવાઈ જાય છે અને એટલું બધું વિચારે છે કે તેમનું માથું દુઃખાઈને ફાટવા લાગે છે. ક્યારેક તેઓ માથા પર દુપટ્ટો બાંધીને સૂઈ જાય છે. જો તેનાથી પણ ફેર ન પડે, તો તેઓ કેમિસ્ટ પાસેથી સેરિડોન દવા લઈ આવે છે, અને આ રીતે આ ચક્ર ચાલતું રહે છે.”

અંજુ પોતાની લાગણીઓને દબાવી દેવાની આદતને સ્વીકારે છે. તેઓ કહે છે કે હવે તેમને પોતાની લાગણીઓને દબાવીને પોતાના પરિવાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ટેવ પડી ગઈ છે. “ઈશ્વરે મારા નસીબમાં જે લખ્યું છે તેનાથી વધુ મને કંઈ મળી શકે નહીં. મેં મારી પોતાની શરતો પર જીવન જીવવાનો ઘણી વખત પ્રયાસ કર્યો છે. પણ મને ફક્ત એકલતા જ મળી છે.”

અહીં વ્યક્ત થયેલાં મંતવ્યો અને વિચારો લેખકના પોતાના છે. જરૂરી નથી કે 'લાડલી' અને 'UNFPA' આ વિચારો સાથે સંમત હોય.

આ વાર્તા મૂળ હિન્દીમાં લખવામાં આવી હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ