ਜੰਗ ਅਤੇ ਪਲਾਮੂ: ਕਰਜੇ ਤੋਂ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ

ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਵਿਸਾਖਾਪਟਨਮ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ 12 ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰੇ ਸਾਂ,” 45 ਸਾਲਾ ਕਾਇਲ ਭੁਈਆਂ 2020 ਦੀ ਕੋਵਿਡ-ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅਗਨਮਪੁਡੀ ਵਿੱਚ ਲਾਰਸਨ ਐਂਡ ਟੂਬਰੋ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ-ਸਥਲ 'ਤੇ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ।

ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 80 ਲੋਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਕਰੀਬ 1,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਦਿਆਂ ਝਾਰਖੰਡ ਨੂੰ ਪਰਤ ਰਹੇ ਸਨ। “ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਘੰਟਾ ਕੁ ਸੌਂ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ।” ਪਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਬਦਾ ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਾਇਲ ਨੇ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਮੁੜ ਤੈਅ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਵਾਰੀਂ ਉਂਝ ਉਹ ਟ੍ਰੇਨ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਐੱਨਸੀਆਰ) ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

ਉਹ ਗਲ਼ ਤੱਕ ਕਰਜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਚੁਕਾ ਪਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ LPG ਸੰਕਟ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਹੈ।

ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਤੇ,“ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੁੜ ਲੌਕਡਾਊਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨੋਇਡਾ ਵਿੱਚ ਐੱਲ ਐਂਡ ਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਸਥਲ 'ਤੇ ਰਾਜਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 500 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲ਼ਦੀ।

ਫਿਰ LPG ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ 90 ਰੁਪਏ ਕਿੱਲੋ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੀ ਗੈਸ ਅਚਾਨਕ 300 ਰੁਪਏ ਕਿੱਲੋ ਹੋ ਗਈ। “ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸ਼ਟਰਿੰਗ ਦਾ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਪਲਾਈਵੁਡ ਤੱਕ ਵੀ ਸਾੜ ਸੁੱਟੇ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਚਲਾਇਆ।” ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਦਿਨ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।

ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। “ਮੈਂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿਸਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਵੇਲ਼ੇ ਬਣੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਾਂਗ ਫਸਣਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ,” ਕਾਇਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੇ ਪੈਸੇ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਇਲ ਆਪਣੇ 40,000 ਰੁਪਏ ਬਕਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਉਹ ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰੇ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। “ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਸੁੱਜ ਗਏ। ਡੇਹਰੀ ਤੱਕ 14 ਘੰਟੇ ਅਸੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਉੱਥੋਂ ਬੱਸ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜੇ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਅੱਡ ਤੋਂ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜਾ ਹੈ,“ਮੈਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਤੋਂ ਡੇਢ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਫੜ੍ਹੇ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਰੁਪਏ 'ਤੇ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਵਿਆਜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੋਂ 50,000 ਰੁਪਏ ਪੇਸ਼ਗੀ ਵੀ ਲਏ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਰੁਪਏ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਜ ਹੀ ਭਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। “ਕੀ ਕਰੀਏ, ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣੀ ਹੈ।”

ਪਿਛਲੀ ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਵਾਂਗ ਇਸ ਵਾਰ ਕਾਇਲ 18 ਮਹੀਨੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ। 15 ਮਈ ਨੂੰ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੋ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਚੇਨੱਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ।

ਡਬਲ ਸ਼ਿਫਟ, ਭਾਵ 16 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ 1,100 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਪਾਉਣਗੇ? “ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੋ ਪੈਸਾ ਫੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਮੋੜਨਾ ਹੀ ਹੈ।”

ਕਾਇਲ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। “ਇਸ ਟੋਲੇ (ਬਸਤੀ) ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 20 ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮੀਨਾ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਨ।

ਪਿਛਲੇ ਜੂਨ ਵਿੱਚ 38 ਸਾਲਾ ਮੀਨਾ, ਭੁਈਆਂ ਦਲਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ, 34 ਸਾਲਾ ਸਰਿਤਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ 45 ਸਾਲਾ ਮੁੰਨੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ਼ ਚੇਨੱਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਪੇਰੁੰਬੁਦੂਰ ਸਥਿਤ ਜੇ.ਕੇ. ਟਾਇਰ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸਫ਼ਾਈਕਰਮੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। “ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਬਦਲੇ ਸਾਨੂੰ 600 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ,” ਮੀਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। “ਉਹ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਸੀ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ 2023 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਹ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਰੁਪਏ ਵਿਆਜ ਦਰ 'ਤੇ 25,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜਾ ਲਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਕਮ ਵੱਧ ਕੇ 80,000 ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਨੂੰ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫਾਈਨਾਂਸ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ 60,000 ਰੁਪਏ ਕਰਜਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਕਰਜਾ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਚੁਕਾ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ 75,000 ਰੁਪਏ ਹੋਰ ਲੈਣੇ ਪਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 7,200 ਰੁਪਏ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਜ ਹੀ ਤਾਰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, 45 ਸਾਲਾ ਜੋਖਨ ਭੁਈਆਂ ਅਤੇ 17 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰੇਸ਼ ਵੀ ਦਿਹਾੜੀ-ਧੱਪਾ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਕਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।”

ਮੀਨਾ, ਸਰਿਤਾ ਅਤੇ ਮੁੰਨੀ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ LPG ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਡਾਲਟਨਗੰਜ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੰਡੀ ਤੱਕ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। “ਸਵੇਰੇ 8 ਵਜੇ ਤੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ 8-9 ਟੈਂਪੂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,” ਮੀਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਦਿਹਾੜੀ ਲੱਗ ਗਈ ਤਾਂ 450 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।''

ਮੀਨਾ ਜੋ ਵੀ ਪੈਸਾ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ। ''ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਰਜਾ ਕਿਵੇਂ ਮੋੜ ਸਕਾਂਗੇ?'' ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਰਜਾ ਚੁੱਕਣਾ ਲਗਭਗ ਤੈਅ ਹੀ ਹੈ।

''ਅਸੀਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਰਜਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਣਾ।''