युद्ध आणि पलामू : कर्जाइतकं नशिबी वाईट काहीच नाही

२०२० मधल्या कोविड-१९ च्या भयानक अनुभवाचा उल्लेख करत ४५ वर्षीय कायिल भुइयां म्हणतात, “लॉकडाउनच्या काळात, विशाखापट्टणमहून घरी पोहचेपर्यंत आम्ही सलग १२ दिवस पायी चाललो.” त्यावेळी अगानमपुडीतल्या लार्सन अँड टुब्रोच्या एका बांधकाम साइटवर ते रोजंदारीवर कामाला होते.

सगळे मिळून ८० लोकांचा तो समूह होता. त्यात १० महिला आणि चार लहान मुलं होती. जवळपास १,००० किलोमीटर दूरवर असलेल्या झारखंडच्या दिशेने ते पायी निघाले होते. “आम्ही रात्रंदिवस चालत राहिलो. चालून चालून थकलो की तासभर झोपायचो आणि परत चालायला लागायचो.” हा सगळा खटाटोप झारखंडमधल्या पलामू जिल्ह्यातल्या रबदा गावात असलेल्या आमच्या घराकडे परत येण्यासाठी होता.

आज जवळपास सहा वर्षांनंतर, कायिलनी अशाच एका प्रवासाला सुरुवात केली. ते पुन्हा एकदा एका भयावह वास्तवाकडे परतायला लागले. या वेळी शहर होतं देशाची राजधानी दिल्ली अन् प्रवासाचं साधन होतं रेल्वे.

कर्ज त्यांच्या गळ्यापर्यंत आलंय.

अमेरिका-इस्रायलने इराणविरुद्ध सुरू केलेल्या युद्धामुळे एलपीजी सिलिंडरचा तीव्र तुटवडा निर्माण झाला. याचा मोठ्या प्रमाणात फटका स्थलांतरित मजुरांना बसलाय.

ते नोएडातल्या एल अँड टीच्या बांधकाम स्थळावर ५०० रुपये रोजाने गवंडी काम करत होते. त्यांना आठवतं, की “पुन्हा एकदा लॉकडाउन येणार आहे” असं मार्चच्या सुरुवातीला प्रत्येकजण म्हणू लागला.

त्यानंतर एलपीजीचे दर तिप्पट झाले. ९० रुपयांवरून ३०० रुपये प्रति किलो. ते म्हणाले, “आम्ही (स्वयंपाकासाठी) लाकडी साहित्य आणि प्लायवूड जाळलं. कसंबसं निभावून नेलं. पण जेमतेम १० दिवसच ते शक्य झालं.

लोकांनी घराकडे निघायला सुरुवात केली. कायिल म्हणाले, “मी ठेकेदाराला माझा हिशोब पूर्ण करायला सांगितला. माझ्या मुलीचं लग्न होतं आणि लॉकडाउनच्या काळात अडकून पडलो, तसं मला पुन्हा अडकायचं नव्हतं.” ठेकेदाराने पैसे दिले नाहीत आणि कायिलला त्यांचे ४०,००० रुपये न घेताच तिथून निघावं लागलं.

१० एप्रिल रोजी, कायिल आणि आणखी दहा जण नवी दिल्ली रेल्वे स्थानकावर एका जनरल डब्यात कसेबसे कोंबले गेले. “तिथं पाय ठेवायलाही जागा नव्हती. आमचे पाय सुजले. देहरीपर्यंत म्हणजे १४ तास आम्ही उभेच होतो, मग बसने घरी गेलो.”

त्यांना दोन मुली आणि एक मुलगा आहे. अन् त्यांच्यावर १ लाख रुपयांचं कर्जही आहे. मुलीचं लग्न जवळ येत होतं. ते सांगतात, “मी एका सावकाराकडून शंभर रुपयांवर दरमहा पाच रुपये व्याजदराने १.५ लाख रुपये घेतले आणि एका कंत्राटदाराकडून आगाऊ रक्कम म्हणून आणखी ५०,००० रुपये घेतले. काय करणार, लग्नय ना, आपली इज्जत तर राखलीच पाहिजे.” आता घेतलेल्या कर्जांवर त्यांना व्याजापोटी दरमहा जवळपास १०,००० रुपये मोजावे लागतात.

पुन्हा स्थलांतर करण्यासाठी गेल्या लॉकडाउनसारखी कायिल १८ महिने वाट पाहणार नाहीत. १५ मे ला लग्न झाल्यावर दोन दिवसांनीच बाप-लेक कामाच्या शोधात चेन्नईला जातील.

दोन पाळ्यांमध्ये म्हणजे १६ तास काम करून ते दिवसाला १,१०० रुपये कमवू शकतात. हे दररोज करणं त्यांना शक्य आहे का? या प्रश्नावर ते म्हणतात, “आम्हाला करावंच लागेल. घेतलेलं कर्ज आम्हाला फेडायचं आहे.”

कायिल एकटे नाहीत. ते सांगतात, “या टोलात (वस्ती) कमीत कमी २० माणसं माघारी आलीयेत.”

मीना देवी त्यांच्यापैकीच एक आहेत.

३८ वर्षीय मीना भुआन दलित समाजातल्या त्यांच्या मैत्रिणी सरिता देवी (३४ वर्षीय) आणि मुन्नी देवी (४५ वर्षीय) यांच्यासोबत पेरुम्बुदूर जेके टायर (JK Tyre) कारखान्यात स्वच्छता कमर्चारी म्हणून काम करण्यासाठी मागील वर्षी जूनमध्ये चेन्नईला गेल्या. मीना सांगतात, “आम्हाला आठ तासांच्या कामासाठी ६०० रुपये मिळायचे. ती चांगली कमाई होती.”

२०२३ मध्ये थोरल्या मुलीचं लग्न झालं आणि त्यांनी पहिल्यांदाच स्थलांतरित आयुष्याला सुरुवात केली. मुलीच्या लग्नासाठी त्यांनी दहा रुपये शेकडा (दरमहा १० टक्के) या दराने २५,००० रुपयांचं कर्ज घेतलं होतं. अवघ्या दोन वर्षांतच या कर्जाची रक्कम ८०,००० रुपयांवर पोहोचली. हे कर्ज फेडण्यासाठी त्यांनी एका मायक्रोफायनान्स ग्रुपकडून ६०,००० रुपये उसने घेतले, पण ते कर्जही त्या फेडू शकल्या नाहीत. मग त्यांनी दुसऱ्या एका गटाकडून ७५,००० रुपये घेतले. आता त्यांना दरमहा ७,२०० रुपये केवळ व्याजापोटी द्यावे लागतात.

त्यांचे पती जोखन भुईयां (४५) आणि त्यांचा मुलगा नरेश (१७) सुद्धा रोजंदारीवर थोडं-फार कमावतात. “पण तेवढं पुरत नाही.”

मीना, सरिता आणि मुन्नीसारख्या स्त्रिया एलपीजी (गॅस) पुरवठा पूर्ववत होण्याची वाट बघत बसू शकत नाहीत. दररोज सकाळी त्या २० किलोमीटरचा प्रवास करून डाल्टनगंजच्या मजदूर मंडीमध्ये (कामगार बाजारपेठ) जातात. मीना म्हणतात, “सकाळी ८ वाजेपर्यंत, मजुरांनी खचाखच भरलेले ८-९ टेम्पो तिथून निघतात. कधीकधी त्यात निम्म्या स्त्रिया असतात.” काम मिळालं, तर त्यांना दिवसाकाठी ४५० रुपये मिळतात आणि नाही मिळालं तर त्यांना रिकाम्या हाताने परतावं लागतं.

मीना घरात पैसा आणतात आणि पतीच्या दारूच्या व्यसनात अनेकदा तो वाया जातो. त्या विरोध करतात, तेव्हा त्यांना मारहाण केली जाते. मीनांना आणखी एक मुलगी आहे आणि पुढच्या वर्षी तिचं लग्न करायचं आहे. आणखी एक कर्ज घेण्याशिवाय पर्यायच नाही याची त्यांना पूर्ण जाणीव आहे. त्यांना प्रश्न पडतो आणि त्या विचारतात, “आम्ही ही कर्जे फेडणार तरी कशी?”

“कदाचित आम्ही संपू, पण ही कर्जं मात्र संपणार नाहीत.”