યુદ્ધ અને પલામુ: દેવું બુરી બલા

2020 માં કોવિડ-19 ના ભયાનક અનુભવને યાદ કરતા 45 વર્ષના કયિલ ભુઇયાં કહે છે. "લોકડાઉન દરમિયાન અમે વિશાખાપટ્ટનમથી અમારે ઘેર જવા માટે સતત 12 દિવસ ચાલ્યા હતા." એ વખતે તેઓ અગનમપુડીમાં લાર્સન એન્ડ ટુબ્રોના એક બાંધકામના સ્થળે દાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરતા હતા.

10 મહિલાઓ અને ચાર બાળકો મળીને તેઓ લગભગ 80 જણા લગભગ 1,000 કિલોમીટર પગપાળા ઝારખંડ ગયા હતા. "અમે દિવસ-રાત ચાલ્યા હતા. જ્યારે થાકી જતા હતા ત્યારે અમે એક કલાક સૂઈ જતા હતા, પછી ફરી ચાલવાનું શરૂ કરતા હતા." તેઓ છેક ઝારખંડના પલામુ જિલ્લાના રબદા ગામમાં આવેલા તેમના ઘર સુધી ચાલ્યા હતા.

લગભગ છ વર્ષ પછી કયિલે નેશનલ કેપિટલ રિજનથી, આ વખતે ટ્રેનમાં, આવી જ એક મુસાફરી કરીને બીજી ભયજનક વાસ્તવિકતા તરફ પાછા ફરવું પડ્યું હતું.

તેઓ પોતે ક્યારેય ચૂકવી શકે એમ નથી એવા દેવામાં ગળાબૂડ ડૂબેલા છે.

ઈરાન વિરુદ્ધના અમેરિકન-ઇઝરાયલી યુદ્ધને કારણે લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (એલપીજી) સિલિન્ડરોની તીવ્ર અછતથી સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને સૌથી વધુ અસર પહોંચી છે.

તેઓ યાદ કરે છે કે માર્ચની શરૂઆતમાં, "બધાએ બીજું લોકડાઉન આવી રહ્યું છે એમ કહેવાનું શરુ કર્યું હતું." તેઓ નોઈડામાં એલ&ટી કન્સ્ટ્રક્શન સાઈટ પર કડિયા તરીકે દિવસના 500 રુપિયા પેટે કામ કરતા હતા.

પછીથી એલપીજીના ભાવ ત્રણ ગણા વધી ગયા હતા, એક કિલોગ્રામના 90 રુપિયાથી વધીને સીધા 300 રુપિયા. તેઓ કહે છે, "અમે [રસોઈ કરવા માટે] શટરિંગ મટિરિયલ અને પ્લાયવુડ બાળતા હતા."

અમે જેમતેમ કરીને કામ ચલાવ્યું." માંડ 10 દિવસ.

લોકો જવા લાગ્યા હતા. કયિલ કહે છે, "મેં ઠેકેદારને મારો હિસાબ ચૂકવવા કહ્યું - મારી દીકરીના લગ્ન છે અને હું લોકડાઉનમાં ફસાઈ જવા માગતો નહોતો." ઠેકેદારે પૈસા ન આપ્યા, અને કયિલ તેમના લેણા નીકળતા 40,000 રુપિયા લીધા વિના ચાલ્યા ગયા હતા.

10 મી એપ્રિલના રોજ તેઓ અને બીજા દસ લોકો નવી દિલ્હી રેલ્વે સ્ટેશન પર એક જનરલ કોચમાં ઘૂસી ગયા હતા. "પગ મૂકવાની જગ્યા નહોતી. અમારા પગ સૂજી ગયા હતા. અમે ડેહરી સુધી 14 કલાક ઊભા રહ્યા હતા, પછી બસ લઈને ઘેર ગયા હતા."

તેમને બે દીકરીઓ અને એક દીકરો - અને 1 લાખ રુપિયાનું દેવું છે. દીકરીના લગ્ન નજીક આવતા હોઈ, "મેં એક શાહુકાર પાસેથી દર મહિને 100 રુપિયે 5 રુપિયાના વ્યાજના દરે બીજા 1.5 લાખ લીધા અને એક ઠેકેદાર પાસેથી એડવાન્સ તરીકે બીજા 50,000 લીધા." તેમણે તેમની લોન પર દર મહિને લગભગ 10,000 રુપિયા વ્યાજ ચૂકવવું પડશે. "શું કરું, લગ્ન છે, અમારે અમારી આબરૂ તો રાખવી રહી."

ગયા લોકડાઉનની જેમ ફરીથી સ્થળાંતર કરવા માટે કયિલ 18 મહિના રાહ નહીં જુએ. 15 મી મેના રોજ (દીકરીના) લગ્ન થઈ જાય એના બે દિવસ પછી બાપ-દીકરો કામ શોધવા ચેન્નાઈ જવા નીકળી જશે.

ડબલ શિફ્ટમાં - 16 કલાક - કામ કરીને કયિલ રોજના 1,100 રુપિયા કમાઈ શકે છે. શું તેઓ રોજેરોજ આવું કરી શકશે? "કરવું જ પડશે. છૂટકો નથી. અમે (ઉછીના) લીધેલા પૈસા પાછા તો આપવા પડશે ને."

(આ પરિસ્થિતમાં મૂકાયા હોય એવા) કયિલ એકલા નથી. તેઓ કહે છે, "આ ટોલા [વસાહત] માં ઓછામાં ઓછા 20 લોકો પાછા ફર્યા છે."

મીના દેવી તેમાંના એક છે.

ગયા જૂનમાં ભુઇયાં દલિત સમુદાયના 38 વર્ષના મહિલા મીના દેવી તેમની સખીઓ 34 વર્ષના સરિતા દેવી અને 45 વર્ષના મુન્ની દેવી સાથે પેરુમ્બુદુરમાં જેકે ટાયર ફેક્ટરીમાં સફાઈ કામદાર તરીકે કામ કરવા માટે ચેન્નાઈ ગયા હતા. મીના કહે છે, "અમને સારા પૈસા મળતા હતા, આઠ કલાકના 600 રુપિયા."

2023 માં પોતાની મોટી દીકરીના લગ્ન પછી તેમણે પહેલી વખત સ્થળાંતર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, એ માટે તેમણે દસ રુપિયા સૈંકડા (મહિને 10 ટકા) લેખે 25,000 રુપિયાની લોન લીધી હતી. માત્ર બે વર્ષમાં તેમણે ચૂકવવાની રકમ વધીને 80,000 થઈ ગઈ છે. એ ચૂકવવા માટે તેમણે એક માઇક્રોફાઇનાન્સ ગ્રુપ પાસેથી 60,000 રુપિયા લીધા હતા, પણ તેઓ લોન ચૂકવી શક્યા નહોતા, પછીથી બીજા ગ્રુપ પાસેથી તેમણે 75,000 રુપિયા લીધા હતા. હવે તેઓ દર મહિને 7,200 રુપિયા વ્યાજ પેટે ચૂકવે છે.

તેમના પતિ, 45 વર્ષના જોખાન ભુઇયાં અને તેમનો દીકરો 17 વર્ષનો નરેશ પણ દાડિયા મજૂર તરીકે કામ કરી થોડુંઘણું કમાય છે. "છતાં એ પૂરતું નથી."

મીના, સરિતા અને મુન્ની જેવી મહિલાઓને એલપીજીનો પુરવઠો ફરી શરૂ થાય તેની રાહ જોઈને બેસી રહેવું ન પરવડે. તેઓ રોજ સવારે 20 કિમીની મુસાફરી કરીને ડાલ્ટનગંજની મજદૂર મંડી (મજૂર બજાર) જાય છે. મીના કહે છે, "સવારે 8 વાગ્યા સુધીમાં શ્રમિકોથી ભરેલા 8-9 ટેમ્પો નીકળે છે. કેટલીકવાર તેમાં અડધા ભાગની મહિલાઓ હોય છે." કામ મળે તો તેઓ દિવસના 450 રુપિયા કમાય છે. ન મળે તો તેઓ ખાલી હાથે પાછા ફરે છે."

મીનાએ કમાઈને ઘેર લાવેલા પૈસા ઘણીવાર તેમના પતિની દારૂની લત પાછળ વેડફાઈ જાય છે - મીના પ્રતિકાર કરે છે ત્યારે પતિ તેમને માર મારે છે. મીનાને આવતા વર્ષે બીજી દીકરીને પરણાવવાની છે. તેઓ જાણે છે કે બીજી લોન લીધા વિના છૂટકો નથી અને એટલે તેઓ પૂછે છે, "મને ખબર નથી અમે આ લોન ક્યારે ને કેવી રીતે ચૂકવી શકીશું?"

"અમારી જિંદગી પૂરી થઇ જશે, તોય આ લોન પૂરી નહીં થાય."

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા