যুদ্ধ আৰু ধাৰত পোত যোৱা পালামুৰ শ্ৰমিক

“২০২০ৰ লকডাউনৰ সময়ত বিশাখাপট্টনমৰ পৰা ঘৰলৈ যাবলৈ আমি একেৰাহে ১২ দিন খোজ কাঢ়িছিলো,” ৪৫ বছৰ বয়সীয়া কায়িল ভূঞাই ২০২০ৰ ক’ভিড-১৯ৰ সেই ভয়াৱহ দিনবোৰৰ অভিজ্ঞতা মনত পেলাই কয়। সেই সময়ত তেওঁ অগনমপুডিস্থিত লাৰ্ছেন এণঅড টাৰ্ব’ৰ ছাইট এটাত দিনহাজিৰা কৰি আছিল।

তেওঁলোকৰ গোটটোত ৮০ জন মানুহ আছিল। তাৰে ১০ গৰাকী মহিলা আৰু চাৰিটি শিশু। তেওঁলোকে ঝাৰখণ্ড অভিমুখে প্ৰায় ১,০০০ কিলোমিটাৰ খোজ কাঢ়িছিল। “আমি দিনে-নিশাই খোজ কাঢ়িছিলো। ভাগৰ লাগিলে এঘণ্টামান শুই লৈ আকৌ খোজ দিছিলো। ঝাৰখণ্ডৰ পালামু জিলাৰ ৰাবদা গাঁৱৰ নিজ ঘৰলৈ এই দীঘলীয়া যাত্ৰাপথ তেওঁলোকে এনেদৰেই অতিক্ৰম কৰিছিল।

প্ৰায় ছবছৰ পিছত কায়িলে অনুৰূপ এক যাত্ৰা কৰিবলগীয়া হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলৰ পৰা ৰেলগাড়ীৰে। আন এক ভয়ংকৰ বাস্তৱলৈ তেওঁ উভতিছে।

ধাৰত তেওঁ গললৈকে পোত গৈ আছে।

ইৰাণৰ ওপৰত আমেৰিকা-ইজৰাইলৰ যুদ্ধৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তৰলীকৃত পেট্ৰ’লিয়াম গেছৰ (এল পি জি) চিলিণ্ডাৰৰ তীব্ৰ নাটনিৰ ফলত প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকসকল আটাইতকৈ বেছি বিপদত পৰিছে।

মাৰ্চৰ আৰম্ভণিৰ ভাগত “সকলোৱে ক’বলৈ ধৰিছিল যে আন এক লকডাউন আহি আছে,” তেওঁ মনত পেলায়। তেওঁ নয়ডাস্থিত এল.এন.টি.ৰ নিৰ্মাণ ছাইট এটাত মিস্ত্ৰী হিচাপে দিনে ৫০০ টকা হাজিৰাত কাম কৰি আছিল।

তাৰ পাছতে চিলিণ্ডাৰৰ দাম তিনিগুণ বাঢ়ি প্ৰতি কেজিত ৯০ টকাৰ পৰা ৩০০ টকা হ’লগৈ। “আমি (গেছৰ ঠাইত) চাটাৰিঙৰ সামগ্ৰী আৰু প্লাইউড ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল’লো,” তেওঁ কয়। “কোনোমতেহে চলিছিলো।” তেনেকৈ ১০ দিনহে চলিব পৰা গ’ল।

মানুহবোৰ উভতি যাবলৈ ধৰিছিল। “মই ঠিকাদাৰজনক মোৰ হিচাপখিনি কৰি দিব দিলো। মোৰ ছোৱালীজনীৰ বিয়া আহি আছে। এনেকৈ লকডাউনত আবদ্ধ হৈ পৰিব নিবিচাৰো,” কায়িলে কয়। কিন্তু ঠিকাদাৰে পইচা নিদিলে। কায়িলেও প্ৰাপ্য ৪০,০০০ টকা নোলোৱাকৈয়ে গুচি আহিল।

তেওঁ আৰু আন দহজনে নতুন দিল্লী ৰেল ষ্টেচনত এটা জেনেৰেল দবাত হেঁচা-ঠেলা কৰি সোমাল। “ভৰি থ’বলৈও তাত ঠাই নাছিল। আমাৰ ভৰিবোৰ ফুলি গৈছিল। আমি দেহৰিলৈকে ১৪ ঘণ্টা থিয় হৈ ভ্ৰমণ কৰিলোঁ। তাৰপিছত বাছেৰে ঘৰলৈ আহিলোঁ।”

তেওঁৰ দুজনী ছোৱালী আৰু এজন ল’ৰা আছে। লগতে আছে এক লাখ টকাৰ ঋণ। ছোৱালীৰ বিয়া চমু চাপি অহাত “মই এজন মহাজনৰ পৰা মাহে শতকৰা ৫ টকা সুতত আৰু ডেৰ লাখ টকা ধাৰ ল’লোঁ। আনফালে আকৌ এজন ঠিকাদাৰৰ পৰা কামৰ বাবে ৫০,০০০ টকাৰ আগধন ল’লো।” তেওঁ মাহে প্ৰায় ১০,০০০ টকা কেৱল সুতেই দিব লাগে। “উপায়ো নাই। বিয়াখন আহি আছে। সন্মানৰ কথা আছে।”

আগৰবাৰৰ লকডাউনৰ দৰে কায়িলে এইবাৰ পুনৰ চহৰলৈ কামৰ বাবে প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ ১৮ মাহ অপেক্ষা নকৰে। ১৫ মে’ত বিয়াখন হৈ যোৱাৰ পিছত বাপেক-পুতেকে আকৌ কাম বিচাৰি চেন্নাইলৈ যাব।

দুটা চিফ্ট কাম কৰি তেওঁ খুব বেছি ১১০০ টকা পাব পাৰে। কিন্তু তেওঁ সদায় সেয়া কৰিব পাৰিব জানো? “কৰিবই লাগিব। ধাৰে লোৱা টকাখিনি পৰিশোধ কৰিবই লাগিব।”

কেৱল কায়িলেই নহয়। “প্ৰায় ২০ জন শ্ৰমিক এই তোলা (বস্তি)টোলৈ উভতি আহিছে,” তেওঁ কয়।

মীনা দেৱীৰো একেই অৱস্থা।

যোৱা জুন মাহত ৩৮ বছৰ বয়সীয়া মীনাই বন্ধু সৰিতা দেৱী (৩৪) আৰু মুন্নি দেৱী (৪৫)ৰ লগত চেন্নাইলৈ পেৰুম্বুদুৰৰ জেকে টায়াৰ ফেক্টৰিটোত কাম কৰিবলৈ গৈছিল। ভুঞা দলিত সম্প্ৰদায়ৰ তিনিওগৰাকীয়ে “আঠ ঘণ্টা কামৰ বাবদ ৬০০ টকাকৈ পাইছিল।” মীনাই কয়, “ভাল পইচাই পাইছিলো।”

তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে কামৰ সন্ধানত বাহিৰলৈ ওলাই গৈছিল ২০২৩ চনত, ডাঙৰজনী জীয়েকৰ বিয়াৰ বাবে। বিয়া বুলি তেওঁ শতকৰা দহ টকা সুতত ২৫ হাজাৰ টকা পৰিশোধ কৰিবলগীয়া আছিল। দুটা বছৰত সেই ধন সুতে-মূলে মিলি ৮০ হাজাৰ টকা হৈ পৰিল। সেই ধাৰ পৰিশোধৰ বাবে তেওঁ ক্ষুদ্ৰ সঞ্চয় গোটৰ পৰা ৬০ হাজাৰ টকা ল’লে। কিন্তু ঋণ শুজিব নোৱাৰাত আন এটা এঠাইৰ পৰা ৭৫ হাজাৰ টকা ল’লে। এতিয়া তেওঁ প্ৰতিমাহে ৭২০০ টকা সুত দিয়ে।

তেওঁৰ গিৰীয়েক জোখান ভুঞা (৪৫) আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান নৰেশে (১৭) দিনহাজিৰা কৰি দুপইচা উপাৰ্জন কৰে যদিও “সেইখিনি পৰ্য্যাপ্ত নহয়।”

মীনা, সৰিতা আৰু মুন্নিৰ দৰে মহিলাসকলে এলপিজি পুনৰাই উপলব্ধ হোৱালৈ ৰৈ থাকিব নোৱাৰে। প্ৰতিদিনে পুৱা তেওঁলোকে ২০ কিলোমিটাৰ বাট বাই দৌলতগঞ্জৰ মজদুৰ মাণ্ডি (শ্ৰমিকৰ বজাৰ)লৈ যাবই লাগিব। “পুৱা ৮ বাজে মানে ৮-৯ খন টেম্পোত উঠি শ্ৰমিকবোৰ তালৈ যায়,” মীনাই কয়। “কেতিয়াবা তাৰে আধামান মহিলা শ্ৰমিকে থাকে।” তেওঁলোকে কাম পালে দিনটোত ৪৫০ টকা উপাৰ্জন কৰিব পাৰে। নাপালে শুদাহাতে উভতিব লাগে।

যি দুপইচা মীনাই ঘৰখনলৈ আনে, তাৰে বেছিভাগ গিৰীয়েকে মদতে উৰুৱাই দিয়ে। নিদিলে আকৌ মীনাক মাৰ-ধৰ কৰে। মীনাই এতিয়া অহাবছৰলৈ দ্বিতীয়জনী জীয়েকক বিয়া দিব লাগিব। “বিয়াখন আহি আছে, এতিয়া ধাৰবোৰ কেনেকৈ পৰিশোধ কৰিম?”

“আমি চাগে মৰিম, কিন্তু ধাৰবোৰ নমৰে।”