ਉਹ ਪਿੰਡ ਜੋ ਸਦਾ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਰਿਹਾ

ਭਾਨੂ ਆਪਣੀ ਝੁੱਗੀ ਬਸਤੀ ਦੀਆਂ ਭੀੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੜ੍ਹਾਈ (ਪਹਾੜੀ) 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਕਿੱਲੋ ਚੌਲ਼ ਅਤੇ ਦਾਲ ਵਾਲ਼ਾ ਲਿਫ਼ਾਫਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਦਦ ਵਜੋਂ ਮਿਲ਼ਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਂਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਨੂ ਗਲ਼ੀ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਮਗਰ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਆ ਰਹੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਡਲ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਨੂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਤੇ ਦੋਬਾਰਾ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਤੱਕ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਇੱਕ ਤੰਗ ਮੂੰਹ-ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਗਟਰ ਨੂੰ ਟੱਪਦਾ ਹੈ। ਗਲ਼ੀ ਵਿੱਚ 10x10 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਈ ਕਮਰੇ ਬੰਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਜਿਹੇ ਬੂਹਿਆਂ ਮਗਰ ਚੁੰਬਵੀਂ ਜਿਹੀ ਚੁੱਪੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਲੜ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਹੱਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ਼ ਚੀਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉੱਚੀ ਚੁੱਕੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ। ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ ਮਹਿਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹੀ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਠੰਡੇ-ਠ੍ਹਾਰ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ।

ਭਾਨੂ ਦਾ ਕਮਰਾ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਟੀਸੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਰਿਤਾ ਗੈਸ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂਹਰੇ ਬੈਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਝਾਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਹੈ। ਨੌ ਸਾਲਾ ਰਾਹੁਲ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਲ਼ੀ ਛੋਟੀ ਕਾਰ ਨੂੰ ਗੋਲ਼-ਗੋਲ਼ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀਮੇਂਟ ਦੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲ਼ੋਂ ਖਾਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਮੰਗੀ ਜਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

“ਅੰਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਆ! ਮੈਂ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਤੂੰ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਮ ਵਾਲ਼ਾ ਬਿਸਕੁਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਅੰਮਾ...”

ਸਰਿਤਾ ਹਊਕੇ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ। “ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ,” ਉੱਥੋਂ ਉੱਠਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਦਿੰਨੀ ਆਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਆ। ਉਹ ਬੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ੀਆਂ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਖੇਡਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?”

''ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ,''ਰਾਹੁਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,''ਅੰਮਾ, ਵਿੱਕੀ ਤੇ ਬੰਟੀ ਕਿੱਧਰ ਚਲੇ ਗਏ?''

''ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵਾਂਗਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ।''

“ਨਹੀਂ, ਅੰਮਾ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੋਂ ਜਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੱਡੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ!”

“ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਡੀ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਗੈਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹੋਗੇ, ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ। ਤੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਬਣੇਗਾ!” ਸਰਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਗਰ ਤਿੰਨੋਂ ਸਲੈਬਾਂ ਨੂੰ ਟਟੋਲਦੀ ਹੋਈ ਲੰਘਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਲੈਬ 'ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ, ਇੱਕ ਕੜਾਹੀ, ਇੱਕ ਕੜਛੀ, ਚਮਚੇ, ਚਾਰ ਪਲੇਟਾਂਅਤੇ ਕੁਝ ਕੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਬੱਸ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੁੱਲ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਦੋ ਸਲੈਬਾਂ 'ਤੇ ਲੂਣ, ਦਾਲ਼, ਚੌਲ਼, ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਨਾਜ, ਮਸਾਲੇ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਤੇਲ ਦੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕੁ ਡੱਬੇ ਪਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਾਲੀ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਰਾਹੁਲ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਲੱਭਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਡੱਬੇ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀਮ ਬਿਸਕੁਟ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਰੈਪਰ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੁੱਠੀ ਵਿੱਚ ਰੈਪਰ ਨੂੰ ਮਰੋੜਦਿਆਂ, ਉਹ ਰਾਹੁਲ ਕੋਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਭਾਨੂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰੁਮਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਸਾਹ ਲੈ ਬਰੂਹਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੁਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਝੋਲ਼ਾ ਖੋਹਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।

''ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਆ ਗਏ? ਰਾਹੁਲ, ਪਾਪਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ, ਪਲੀਜ਼।''

ਭਾਨੂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

''ਪਾਪਾ, ਪਾਣੀ... ਪਾਪਾ... ਆ ਲਓ ਫੜ੍ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਬਿਸਕੁਟ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਮਿਲ਼ਿਆ?'' ਰਾਹੁਲ ਨੇ ਉਹਦਾ ਮੋਢਾ ਹਲੂਣਿਆ।

ਭਾਨੂ, ਰਾਹੁਲ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗਲਾਸ ਫੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

''ਠੇਕੇਦਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ।'' ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਢਿੱਡ ਦੇ ਉੱਭਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਫੇਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਪਲ਼ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅਰਾਮ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

''ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ,'' ਭਾਨੂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,''ਬਿਮਾਰੀ ਜੋ ਹੈ। ਕੰਮ ਦੋਬਾਰਾ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ।''

''ਬਿਨਾ ਪੈਸੇ ਦੇ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਦਾਲ਼ ਤੇ ਚੌਲ਼, ਕੁਝ ਨਾ ਬਚਿਆ... ਅਸੀਂ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮ 'ਤੇ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਾਂਗੇ?''

“ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ,” ਭਾਨੂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ। “ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ... ਲੋੜੀਂਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ ਇਓਂ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?”

ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਕੀ ਵਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਨੂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਡੰਗ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਉਹ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲੋਂ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਦਾਲ਼ ਤੇ ਚੌਲ਼ ਹੀ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਕਰਕੇ ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਖਰੀਦ ਸਕਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੇਬ, ਸੰਤਰੇ, ਅੰਗੂਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

ਸੂਰਯਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,''ਅੱਛਾ, ਸ਼ਰਾਬ? ਵਾਹ! ਲੋੜੀਂਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਭਰਾਵਾ।''

ਸਰਿਤਾ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਗਲਾਸ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ,''ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਾਹਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਭਾਈ?''

“ਨਹੀਂ ਭਾਬੀ, ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ,” ਅਭੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। “ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਧਰ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਓ, ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਸ ਸਟਾਪਾਂ 'ਤੇ ਗਏ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੇਲ ਜਾਂ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀ।”

''ਪਰ ਅਸੀਂ ਫ਼ਾਰਮ ਭਰੇ ਸਨ, ਟੈਸਟ ਵੀ ਕਰਾਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ?''

''ਮੋਬਾਇਲ 'ਤੇ ਚੈੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਏ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ,'' ਸੂਰਯਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

''ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਗੀਤਾ ਭਾਬੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੱਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 3,000-4,000 ਰੁਪਏ ਕਿਰਾਇਆ ਭਰਿਆ ਸੀ,'' ਸਰਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

''ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10,000 ਤੇ ਹੁਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਹ 500...,'' ਭਾਨੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ''ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਲੋਕ ਪੈਦਲ ਵੀ ਘਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ...''

ਸੂਰਯਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਾਨੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲ਼ੇ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਦੀ ਬਰੂਹ 'ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਮਾਲਕ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੁਗਤਾਨ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?” ਅਭੈ ਕੰਧ ਨਾਲ਼ ਢੋਅ ਲਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਿਤਾ ਭਾਨੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਭੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,“ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ... ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰ... ਮੈਂ ਕਰੀਬ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਘਰੇ ਇੱਕ ਵੀ ਰੁਪਇਆ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ। ਬਾਪੂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ...” ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਲੇਰੀਆ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ 10ਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਪਲਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਲੜਕੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਓਏ ਰਾਹੁਲ, ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

''ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਔਡੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾਂ, ਚਾਚਾ।''

ਸੂਰਯਾ ਹਾਸੇ-ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ,''ਔਡੀ... ਕੀ ਤੇਰੀ ਔਡੀ ਸਾਨੂੰ... ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਾ ਜਾਊਗੀ...?''

“ਹਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੂਮਸਸਰੂਮਸਸਸਰੂਮਸਸ ਰੂਮਸਸਰੂਮਸਸਸ…” ਉਹ ਬਰੂਹਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ਼ੂਮ ਅਤੇ ਸੀਟੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ਼ ਕਾਰ ਭੀੜੀ ਗਲ਼ੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਿਤਾ, ਭਾਨੂ, ਸੂਰਯਾ ਅਤੇ ਅਭੈ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਸੂਰਯਾ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਉੱਠਦਾ ਹੈ,''ਚਲੋ ਭਾਬੀ ਸਾਰੇ ਚੱਲੀਏ। ਚਲੋ ਘਰ ਚੱਲੀਏ।''

ਉਹ ਰਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਭਾਂਡੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪੈਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਸੂਰਜ ਉੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਸੜਕ ਵੱਲ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਵੇ।

ਪਿਠਯਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਹਾਈਵੇ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਘਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੌਂ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਹਨ। ਉਹ ਘਾਹ 'ਤੇ ਵਿਛਾਏ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਕੰਬਲ ਨੂੰ ਤਹਿ ਮਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਦਰੁਜ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਤੋਂ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਗਰਦੇਪਾੜਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਕੰਮ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਪਿਠਯਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜਵਾਰ ਦੇ ਆਟੇ ਅਤੇ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਬੋਰੀ ਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਫੜ੍ਹੀ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜ਼ੁਲਾ, ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਕੰਬਲਾਂ ਦੀ ਪੰਡ ਹੈ। ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਨੰਦੂ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਧੂੜ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਵਗੇ ਹੰਝੂ ਲੀਕ ਜਿਹੀ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ। 13 ਸਾਲਾ ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ, ਛੇ ਸਾਲਾ ਗੀਤਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਫ਼ਰਾਕ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਬਗ਼ੈਰ ਮਗਰ ਦੇਖਿਆਂ, ਜ਼ੂਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਕੁੜੀਓ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਤੁਰਿਓ।''

ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਪਿਠਯਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ,''ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰਨ ਦੇ। ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ। ਇਓਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਸਕਾਂਗੇ।''

ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਗੀਤਾ, ਪਿਠਯਾ ਅਤੇ ਜ਼ੂਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਸੂਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸ਼ ਮਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੱਡੀਆਂ ਘਸੀਆਂ ਚੱਪਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ੀਆਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੂਸਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ੂਲਾ ਦਾ ਦਿਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਧੜਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ ਲੱਗਾ ਹੈ।

''ਹਮ... ਹਮਮਮ... ਸੁਣੋ। ਰਤਾ ਕੁ ਰੁਕਦੇ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦੀ। ਬੜੀ ਤ੍ਰੇਹ ਲੱਗੀ ਆ।''

ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ — ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ ਨਾਲ਼ ਲਮਕਦੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਠਿਆ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਚੁਫੇਰੇ ਬਣੇ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੂਲਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਚਬੂਤਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠੰਡੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੂਲਰ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਛਾਂ ਅਰਾਮ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੂਲਾ ਉਸ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੰਦੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਲਈ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਨਾਲ਼ ਉਸਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਠਯਾ ਦਾ ਜਦੋਂ ਗਰਮ ਸਰੀਰ ਰਤਾ ਕੁ ਠੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੋਤਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ''ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕੋ। ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।''

ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਰਤਾ ਕੁ ਅੱਗੇ, ਉਹਨੂੰ ਕੰਢੇਦਾਰ ਝਾੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬੈਰੀਕੇਡ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਤੇ ਟੰਗੇ ਇੱਕ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਲੋਕ ਕਰੋਨਾ ਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

''ਬੰਦ ਹੈ? ਕਰੋਨਾ...'' ਪਿਠਯਾ ਮਸਾਂ ਸੁਣੀਂਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

''ਕੋਈ ਹੈ? ਭੈਣ... ਭਰਾ... ਕੋਈ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੈ ਉੱਥੇ?''

ਉਹ ਦੇਰ ਤੱਕ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਗਿਓਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਜ਼ੂਲਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

''ਪਾਣੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?''

''ਸੜਕ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਬੀਮਾਰੀ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ਼ੇਗਾ।''

ਜ਼ੂਲਾ ਨੇ ਆਸ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ''ਜੇ ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਲ਼ ਲਵਾਂਗੇ।''

ਗੀਤਾ ਰੋਂਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਬਾਬਾ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਹੈ।''

ਪਿਤਾ ਉਹਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,''ਗੀਤਾ, ਆ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਬਹਿ ਜਾ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ ਉੱਪਰੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।''

ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਗੀਤਾ ਉਹਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਪਿਠਯਾ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੌਲ਼ ਤੇ ਆਟੇ ਦੀ ਬੋਰੀ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਪੰਡ ਫੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। 2-3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੜਕ ਕੰਡੇ ਬਣੀ ਟੀਨ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜ਼ੂਲਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

''ਗੱਲ ਸੁਣੋ! ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।''

ਪਿਠਯਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦਾ ਹੈ: ''ਕੋਈ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਣਾ।''

''ਭੁੰਜੇ ਇਓਂ ਕੌਣ ਸੌਂਦਾ ਹੈ? ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।''

ਪਿਠਯਾ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪੰਡ ਨੂੰ ਭੁੰਜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਸੱਚਿਓ ਉੱਥੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਡਿੱਗੀ ਪਈ ਹੈ।

''ਇੱਧਰ ਆ, ਜ਼ੂਲੇ।''

ਜ਼ੂਲਾ ਛੋਹਲੇ ਪੈਰੀਂ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਉਹਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਭੱਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਔਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ੂਲਾ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਝੌਂਪੜੀ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਭੇਜਦੀ ਹੈ।

''ਮਾਤਾ ਜੀ,'' ਪਿਠਯਾ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਉਹਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੰਜੀ 'ਤੇ ਲਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੰਦੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘਾਹ 'ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਨਾ ਸਮਾਂ ਗੁਆਏ, ਜ਼ੂਲਾ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜਾਂ ਬਾਲ਼ ਕੇ ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਖਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਹੀ, ਉਹ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਿਠਯਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,''ਤੂੰ ਉੱਠ ਗਈ, ਮਾਤਾ? ਤੇਰੇ ਢਿੱਡ ਗੁੜਗੁੜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਕੁਝ ਖਾਧਾ-ਪੀਤਾ ਨਹੀਂ?''

''ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ! ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਇਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਵੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ?''

ਕਲਪਨਾ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿਲ ਦੀ ਚਟਨੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਭਾਖਰੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੁਸਰਾਉਂਦੀ ਹੈ,''ਇਹ ਲਓ ਦਾਦੀ, ਖਾਓ।''

ਗਰਮਾਗਰਮ ਭਾਖਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੀ, ਉਹਦਾ ਗੁੱਸਾ ਛੂਮੰਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਭਾਖਰੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ੂਲਾ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਖਰੀ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਉਹਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

''ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?''

''ਅਸੀਂ ਇੱਟ-ਭੱਠੇ ਨੂੰ ਗਏ ਸਾਂ। ਪਰ ਅੱਧਵਾਟਿਓਂ ਹੀ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ।''

“ਹੂੰ... ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ। ਮੈਂ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਭਾਖਰੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ੀ ਹੈ।” ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ੂਲਾ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਅੱਡ ਤੋਂ ਪੰਜ ਭਾਖਰੀਆਂ ਲਪੇਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਠਯਾ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੱਥ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ,“ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਜਾਇਓ, ਬੱਚਿਓ,” ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਕ ਹਊਕਾ ਭਰ ਕੇ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਟੀਨ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੀ ਹੈ। ਘੜੇ ਦੇ ਕੋਲ਼, ਉਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਥੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜਵਾਰ ਦਾ ਆਟਾ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੀ ਚਟਣੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ਼ ਬਾਹਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ!

ਲਗਭਗ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੜਕ 'ਤੇ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਬੈਂਗਣ ਅਤੇ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਟਮਾਟਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹਾਈਵੇ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। “ਉਹ ਉਂਝ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਜਾ ਪਾਉਂਗਾ? ਅਸੀਂ ਖਾ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਲਵਾਂਗੇ? ਸੁੱਟ ਦਿਓ,” ਪਿਠਯਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਵੇਲ਼ੇ ਪਏ ਬੇਮੌਸਮੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ਼ ਬਰਬਾਦ ਹੋਏ ਚੌਲ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

''ਜ਼ੂਲੇ, ਇਓਂ ਜਾਪਦਾ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਨੇ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬੀਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਮੀਂਹ ਪਵੇ,'' ਪਿਠਯਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਤੁਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਟੀਚੇ ਦੇ... ਬੱਸ ਜਲਦੀ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਭੀੜ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖਾਕੀ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲ਼ੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਪੀਲੇ ਬੈਰੀਕੇਡਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਪਿਛਾਂਹ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹਾੜੇ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਮਰਦ, ਹਰ ਕੋਈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਪਿਠਯਾ ਤੇ ਜ਼ੂਲਾ ਵੀ ਭੀੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

''ਓ ਸਾਹਬ, ਸਾਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਖਾਧਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ,'' ਸੂਰਯਾ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

''ਤਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੈਨੂੰ ਤੁਰਨ ਨੂੰ? ਉੱਪਰੋਂ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਿੱਛੇ ਹਟੋ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਾਪਸ ਜਾ, ਭਰਾਵਾ।''

''ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਸਾਹਬ? ਇਹ ਦੇਖਿਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਲੱਤ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸਪ੍ਰੇਅ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਓ। ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਹੋ ਰਹੀ ਆ।''

''ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ? ਚਲੋ ਜਾਓ ਇੱਥੋਂ। ਭੱਜੋ।'' ਪੁਲਿਸ ਵਾਲ਼ਾ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਯਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਿਆਂ ਮਗਰ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਨੂ, ਸਰਿਤਾ ਤੇ ਛੋਟਾ ਰਾਹੁਲ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤੇ ਅਭੈ ਉਹਦੀ ਟਾਹਣੀ ਨਾਲ਼ ਢੋਅ ਲਾਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

''ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਨਾ,'' ਅਭੈ ਸੂਰਯਾ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ। ''ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ! ਕੀ ਦੋਬਾਰਾ ਕੁੱਟ ਖਾਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏਂ?''

''ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਕੁਟਾਪਾ ਚੜ੍ਹੇ, ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਘਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।''

''ਘਰ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਬਣਾਏ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ? ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ?''

''ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਿੜਕੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਭਰਾਵਾ,'' ਸੂਰਯਾ ਕੌੜਾ-ਕੌੜਾ ਹੱਸਦਾ ਹੈ।

''ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਥਾਣੀਂ ਸੜਕ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।'' ਪਿਠਯਾ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਭਾਨੂ ਦੀ ਗੱਲ ਟੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ''ਭਰਾਵਾ। ਪੁਲਿਸ ਇੱਥੇ ਸੜਕ ਕਿਉਂ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?'' ਉਹ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੂਰਯਾ ਉਸ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ,''ਕੀ ਤੂੰ ਮਰਾਠੀ ਬੋਲਦਾ ਏਂ?''

ਪਿਠਯਾ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ,''ਭਰਾਵਾ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਟ-ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਰੁੱਕ ਗਿਆ। ਕੋਈ ਆਵਾਜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।''

ਸੂਰਯਾ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕੀਂ ਪਿਠਯਾ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਘੂਰਦੇ ਹਨ। ਅਭੈ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ,''ਮੈਂ 'ਸੜਕ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਹ ਸੜਕ ਬੰਦ ਹੈ।''

''ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਨੇ,'' ਕਲਪਨਾ ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਟੋਕਦੀ ਹੋਈ, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਹੈ। ''ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੁਲਿਸਕਰਮੀ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨੇ।''

ਸੂਰਯਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ,''ਵਾਹ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਤੋਂ ਅੱਡ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।''

ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਈ,''ਮਰਾਠੀ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ-ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।''

ਭਾਨੂ, ਜੋ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਠਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੂਰਯਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ ''ਕੀ ਤੂੰ ਹੁਣ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਜਮਾਤ ਲੈਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ?'' ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ''ਤੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਰਟ ਬੱਚੀ ਹੈਂ।''

ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

''ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਬੈਠੇ ਰਹਾਂਗੇ?'' ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ''ਚਲੋ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਥਾਣੀ ਰੇਲ ਪੱਟੜੀਆਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਟ੍ਰੇਨ ਨਹੀਂ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਚਲੋ, ਸਾਰੇ ਤੁਰੋ। ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ!''

ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਧੂੜ ਲੱਦੀ ਸੜਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਠਯਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਰ ਤੈਅ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਪੱਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੂਰਯਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਲੱਤ ਕਾਰਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਗੀਤਾ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਨੂ, ਪਿਠਯਾ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੂਰਯਾ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ। ''ਚਲੋ ਰੁਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੀਕਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।''

ਸਰਿਤਾ ਭਾਨੂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ''ਰਾਤ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਰਾਹੁਲ ਭੁੱਖਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।''

ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਦੋਂ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਪਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜ਼ੂਲਾ ਭਾਖਰੀ ਦੀ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਰਲ਼ ਕੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾ ਲਵਾਂਗੇ।''

ਅਭੈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ,''ਸਾਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਸੂਰਯਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਖਾਵਾਂਗੇ।''

ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੁਸਤਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਿਠਯਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਜਾਗਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਪਟੜੀਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਹੁਣ ਸੌਂ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਚੀਕਵੀਂ ਸੀਟੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੱਕੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਇੰਜਣ ਲਿਸ਼ਕ ਵੀ ਘਰ ਜਾਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਕਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਚਿਤਰਾਂਕਣ: ਅੰਤਰਾ ਰਮਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਬੰਗਲੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਜ਼ੁਅਲ ਕਮਿਊਨਿਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਪਾਸ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਤੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਕਲਾ ਤੇ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ