ಮೇಲ್ಘಾಟ್‌ನ ಹುಲಿ ದೈವ

ನಮ್ಮ ಕೊರ್ಕು ಬುಡಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಹುಲಿ ಬಂದಿತೆಂದರೆ, ಅದು ಶುಭದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅದರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು ರೈತನಿಗೆ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲದೆ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯು ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ.

ನನ್ನ ಹೆಸರು ರಾಮ್‌ಲಾಲ್‌. ನಾನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೇಲ್ಘಾಟ್‌ ಹುಲಿ ಮೀಸಲಿನ (MTR) ಬಫರ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪೇವಿಹಿರ್‌ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದೆ. ನಾನು ಮತ್ತು ವಸಂತ್‌, MTRನ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರವೆನಿಸಿದ ಬೊರ್ತಖೇಡ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇವೆ. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಕೊರ್ಕು ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರು. ನಮ್ಮ ಪರಿವಾರಗಳು ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ ಈ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಹಸು ಹಾಗೂ ಎತ್ತುಗಳ ಸಗಣಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯ ಉಗುರುಗಳ ಗುರುತುಗಳು ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ ಶುಭದ ಸಂಕೇತವೆಂಬ ಪಾರಂಪರಿಕ ಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ನಾನು ಬೆಳೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿರುವ ಸಗಣಿಯ ತುಂಡನ್ನು ಧಾನ್ಯದ ಗೋದಾಮಿನಲ್ಲಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಮನೆಗೆ ಧಾನ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾವು ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, ಜೋಳ, ಗೋಧಿ, ಭತ್ತ, ಸಿರಿಧಾನ್ಯಗಳು, ಸೋಯಾಬಿನ್‌, ನೆಲಗಡಲೆ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಎಳ್ಳು, ತೊಗರಿ, ಹೆಸರುಕಾಳು, ಕಡಲೆ ಮತ್ತಿತರ ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತೇವೆ. ಇವುಗಳ ಬಹುಪಾಲನ್ನು ನಾವು ಬಳಸಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾರುತ್ತೇವೆ. ನಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದ ಬಹುತೇಕ ರೈತರು ಅರಣ್ಯದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಅರಣ್ಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಮಳೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದರೂ, ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಹತ್ತಿರದ ಹೊಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾವಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದೇವೆ.

ಈ ಹುಲಿ ಮೀಸಲಿನ ಪ್ರದೇಶದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸಫಾರಿಗೆ ತೆರಳುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ರೋಮಾಂಚಿತಗೊಂಡು ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮನ್ನು ಸಹ ಹುಲಿಗಳೆಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ!

ಆದರೆ ಕೊರ್ಕು ಜನರಲ್ಲಿ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹುಲಿಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸುದ್ದಿಯಲ್ಲವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ: “ಹುಲಿ ಮಾಮಾ, ನೀನು, ನಮಗೆಂದಿಗೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಡ.” ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಹುಲಿಯನ್ನು ಕೊರ್ಕು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ʼಮಾಮʼ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೂಲಕ – ಜನ್ಮ ನೀಡುವ ತಾಯಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ, ನಮ್ಮ ಜಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯ ಅರಿವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತೇವಾದರೂ, ಹುಲಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.

MTRನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತು ಹುಲಿಗಳಿವೆಯೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ 2769 ಕಿ.ಮೀ.ಗಳಾದ್ಯಂತದ ಶುಷ್ಕ ಎಲೆ ಉದುರುವ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಸತ್ಪುಡ ಪರ್ವತರ್ಶ್ರೇಣಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.

[ಹುಲಿಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಚಿರತೆ, ಕಾಡು ನಾಯಿ, ಕತ್ತೆ ಕಿರುಬ, ತೋಳ, ನರಿ, ಕರಡಿ, ಸಾಂಬಾರ್‌ ಜಿಕೆ, ನೀಲ್‌ಗಾಯ್‌, ಕಾಡೆಮ್ಮೆ, ಪ್ಯಾಂಗೋಲಿನ್‌, ನಾಲ್ಕು ಕೊಂಬಿನ ಹುಲ್ಲೆ, ಕಾಡು ಹಂದಿ, ಚುಕ್ಕೆ ಜಿಂಕೆ, ನೀರುನಾಯಿ, ಕಪ್ಪು ಕರಡಿ, ಮಂಗ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ.]

ಜನರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಹುಲಿಗಳು, ನಾವು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಹುಲಿಗಳಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುತ್ತಿವೆ

ಹುಲಿಗಳ ದಾಳಿಗೀಡಾಗುವ ಬಹುತೇಕರು ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದು ವರ್ಷದ ಯುವಜನರು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ಬೆಳೆದ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕಾಡು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಇವರಿಗಿಲ್ಲ.

ಯುವಜನರಿಗೆ ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಂದಾಜಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಸುಳಿವಿಲ್ಲ. ಇವರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಾಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಹುಲಿ ಇರುವ ಅಂಶವನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವವರೂ ಇವರೇ. ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದ ಇವರು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲ್ಘಾಟ್‌ ಹುಲಿಯ ಅಭಯಾರಣ್ಯವಾದಾಗಿನಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಈ ಕಾಡುಗಳು ನಮಗೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಹೊರಗಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ. ಅವರು ಹೋದಾಗ, ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ.

[ಹುಲಿಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶದ ಒಳ ಹೊರಗೆ ವಾಸಿಸುವ ಜನರಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಯೋಜನೆಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಬದಲಿಸಿ, ಅವರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ತಂದಿವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಕಾಡುಗಳ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿಸುವಂತಾಗಿದೆ. ಇದು, ಮಾನವ-ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಹುಲಿಯ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಹೊಗರಿನ ಬಫರ್‌ ವಲಯಗಳು, ತೋಟಗಳು ಹಾಗೂ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಅವು ಹರಡುತ್ತಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ ಸ್ಟೇಟಸ್‌ ಆಫ್‌ ಟೈಗರ್ಸ್‌ 2022.

ನಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದವರು ಕಾಡಿನ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತರಲು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಸು ಹಾಗೂ ಎಮ್ಮೆಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ತೆರಳಿದಾಗ, ಅವರ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

[ಮೇಲ್ಘಾಟ್‌ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರು ಆರಾಧಿಸುವ ಅನೇಕ ದೈವಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯೂ ಒಂದು.]

ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯ ದಾಳಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆಯೆಂದು ನಮಗೆ ಅನಿಸಿದಲ್ಲಿ, ಪಂಚಾಯತಿಯು ಸುಮಾರು ಐವತ್ತರಿಂದ ನೂರು ರೂ.ಗಳ ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಹಣವನ್ನು ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಒಣ ಖರ್ಜೂರ, ನಿಂಬೆ, ಪತಾಕೆ ಗಿಡ, ಸಕ್ಕರೆ, ಅಗರಬತ್ತಿ, ರೆವೆ, ಖಾದ್ಯ ತೈಲ, ಮೇಕೆ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಜೀರಿಗೆ, ಅರಿಶಿನ, ಟೊಮ್ಯಾಟೋ, ಉಪ್ಪು, ಈರುಳ್ಳಿ, ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ, ಅಕ್ಕಿ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಳ್ಳಿಗರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ: “ನಾವು ನಿನಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ನಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತೆರಳು. ನಮ್ಮ ಜಾನುವಾರುಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು.”

ಪೂಜಾರಿಯು ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ ತರುವಾಯ, ಈ ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಹಳ್ಳಿಯ ಹಿರಿಯರು ಹಾಗೂ ಯುವಜನರು (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪುರುಷರು) ಪ್ರಸಾದವನ್ನು (ಪೂಜೆಯ ತಿನಿಸು) ತಯಾರಿಸಿ, ವಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಾರೆ. (ವಾಡಿ ಎಂದರೆ ತಿನ್ನಲು ಬಳಸುವ ಸಾಲ್‌ ಅಥವಾ ಪಲಾಶ್‌ ಮರದ ಎಲೆ).

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಭೋಜನಕ್ಕೆಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಊಟ ಮಾಡುವಾಗ ಯಾರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಬಾರದೆಂದು, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪೂಜೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಖರ್ಚನ್ನು ಭರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಂದು ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ! ಪೂಜೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಮಾತಾಡಿದಲ್ಲಿ, ಸಮಾರಂಭವು ರದ್ದುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಂಬ ನಮ್ಮಲ್ಲಿನ ನಂಬಿಕೆಯು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಊಟದ ನಂತರವೇ ಜನರು ಮಾತನಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಪೂಜೆಯು, ಹುಲಿಯು ನಮ್ಮ ದೈವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರು ಇದನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲ್ಘಾಟ್‌ನ ನಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಯಾದ ಗಿರ್ಗುಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದ ವತಿಯಿಂದ ಹುಲಿ ದೈವದ ಕಲ್ಲಿನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೊರ್ಕು ಸಮುದಾಯದ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು, ಚೈತ್ರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ (ಏಪ್ರಿಲ್‌) ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊರ್ಕು ಸಮುದಾಯವು ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಿದಾಗ, ನಾವು ʼಚಿವಿಚ್‌ʼ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪಕ್ಷಿಯು ಹುಲಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆಯೆಂದು ನಮ್ಮನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿಯ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಹುಲಿಯು ನೂರರಿಂದ ಇನ್ನೂರು ಮೀಟರುಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿದೆಯೇ ಎಂದು ನಾವು ಅಂದಾಜಿಸಬಹುದು. ಆಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಿಸಿ, ಬೇರೆಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತೇವೆ.

ಹೀಗೆ ನಾವು ಕಾಡುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಿಸುತ್ತೇವೆ.

​ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಲೇಖಕರು ಕೊರ್ಕು ಮತ್ತು ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆವರಣ ಚಿಹ್ನೆ ಮತ್ತು ಓರೆ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಭಾಗಗಳು ಪರಿ ಸಂಪಾದಕೀಯ ತಂಡದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಲೇಖಕರು TDU ಬೆಂಗಳೂರಿನ Coexistence Fellowship ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ 2023-2025ರ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು.

ಅನುವಾದ: ಶೈಲಜಾ ಜಿ ಪಿ