મેલઘાટના વાઘદેવ

અમારા કોરકુ સમાજમાં માન્યતા છે કે ખેતરમાં વાઘનું આવવું શુકનિયાળ ગણાય. તેના પગનાં નિશાન ખેડૂત માટે ધન-દોલતનો સંકેત છે. તેનાથી ચારેકોર સુખ-સમૃદ્ધિ આવે છે.

મારું નામ રામલાલ છે અને મારો જન્મ મહારાષ્ટ્રના મેલઘાટ વાઘ અભયારણ્ય (MTR)ના બફર વિસ્તારમાં આવેલા પાયવિહીર ગામમાં થયો હતો. અને હું, વસંત, MTRના મુખ્ય વિસ્તારમાં આવેલા બોરાત્યાખેડા ગામમાં રહું છું. અમે બંને કોરકુ આદિવાસી છીએ અને અમે પેઢીઓથી આ જંગલોમાં રહેતા આવ્યા છીએ.

અમે એ સમજણ સાથે મોટા થયા છીએ કે ગાય કે બળદના છાણ પર વાઘના પંજાના નિશાન મળવા એ ખૂબ જ શુભ સંકેત છે. આવા નિશાનવાળા છાણને અનાજના કોઠારમાં સાચવીને રાખવામાં આવતું, એવી શ્રદ્ધા સાથે કે તેનાથી ઘરમાં ક્યારેય અનાજની અછત નહીં સર્જાય.

અમે મકાઈ, જુવાર, ડાંગર, ઘઉં, બાજરી, સોયાબીન, મગફળી, સૂર્યમુખી, તલ, તુવેર, મગ, ચણા અને અન્ય કઠોળ પકવીએ છીએ. આમાંથી મોટાભાગનું અનાજ અમે વાપરવા માટે રાખીએ છીએ અને થોડો ભાગ વેચીએ છીએ. અમારા સમાજના મોટાભાગના ખેડૂતો પાસે જંગલની જમીન ખેડવા માટેના વ્યક્તિગત વન અધિકારો છે. અમે ખેતી માટે વરસાદ પર આધાર રાખીએ છીએ, પણ સિંચાઈ માટે નજીકનાં ઝરણાં અને કુવાઓના પાણીનો પણ ઉપયોગ કરીએ છીએ.

આ વાઘ અભયારણ્યમાં જંગલ સફારી પર આવતા પ્રવાસીઓ વાઘ જોઈને રોમાંચિત થઈ જાય છે અને ગર્વ અનુભવે છે, અને તેઓ પોતાને પણ વાઘ માનવા લાગે છે!

પરંતુ અમે કોરકુ લોકો માનીએ છીએ કે વાઘનું વારંવાર દેખાવું એ સારા સમાચાર નથી: “કુલા મામા આમ ચોલાકા બાકી ડુગુ [વાઘ મામા, અમને ક્યારેય તમારું મોઢું ન બતાવતા].” કોરકુ ભાષામાં અમે વાઘને ‘મામા’ કહીને સંબોધીએ છીએ – જેમ જન્મ આપનારી માતાનું સન્માન કરીએ છીએ, તેમ રક્ષણ કરનાર વાઘને ‘મામા’ કહીને અમે આદર આપીએ છીએ.

અમને અમારાં ખેતરમાં તેની હાજરી ગમે છે અને અમે તેને આવકારીએ છીએ, પણ અમે વાઘને નજરોનજર જોવા નથી માંગતા.

અંદાજે 30-39 વાઘ MTRમાં વસવાટ કરે છે. આ અભયારણ્ય મહારાષ્ટ્ર અને મધ્ય પ્રદેશમાં સાતપુડા પર્વતમાળાની તળેટીમાં આવેલું છે, જે મધ્ય ભારતના 2,769 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા સૂકા પાનખર જંગલોને આવરી લે છે.

[આ જંગલ માત્ર વાઘ જ નહીં, પરંતુ દીપડા, જંગલી કુતરા, પટ્ટાવાળાં જરખ, વરુ, શિયાળ, લોંકડી, રીંછ, સાબર, નીલગાય, જંગલી ભેંસ, કીડીખાઉ, ચોસિંગા, જંગલી ડુક્કર, ચિત્તલ, જળબિલાડી, સ્લોથ બેર, ચિંકારા, વાંદરા અને અન્ય ઘણા પ્રાણીઓથી ભરેલું છે.]

અમે કોરકુ લોકો માનીએ છીએ કે જે વાઘ માણસો પર હુમલા કરી રહ્યા છે તે એ નથી જેની સાથે અમે જંગલોમાં મોટા થયા છીએ. તે બહારથી આવેલા છે.

છેલ્લાં વર્ષોમાં અમે જોયું છે કે વાઘના હુમલાનો ભોગ બનેલા મોટાભાગના લોકો 20-35 વર્ષના યુવાનો છે. જંગલમાં ઉછરેલા વડીલો જેવી જંગલ અને પ્રાણીઓ વિશેની સમજણ આ યુવાનોમાં નથી.

યુવાનોને ખબર નથી કે વાઘ સાથે કેવી રીતે વર્તવું, અથવા આસપાસ વાઘ છે કે નહીં તે કેવી રીતે પારખવું, તેમને આ વિશે કશી ગતાગમ નથી હોતી. મુખ્યત્વે તેઓ જ હુમલાનો શિકાર બને છે કારણ કે તેઓ એ હકીકતને અવગણે છે કે આસપાસ વાઘ છે. તેઓ બાળપણમાં જંગલમાં ગયા જ નથી.

તેઓ નથી જાણતા કારણ કે છેલ્લાં 25 વર્ષોથી આ જંગલો અમારા માટે બંધ કરી દેવામાં આવ્યાં છે – જ્યારથી મેલઘાટ વાઘ અભયારણ્ય બન્યું છે. તેમને બહાર રાખવામાં આવ્યા છે, તેથી જ્યારે તેઓ જંગલમાં જાય છે, ત્યારે તેમને ખબર નથી હોતી કે ત્યાં કેવી રીતે રહેવું.

[વાઘ અભયારણ્યની આસપાસ રહેતા લોકો માટે, વધતા જતા બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સે સ્થાનિક પર્યાવરણને બદલી નાખ્યું છે, જેના કારણે આજીવિકાનું સંકટ ઊભું થયું છે. આનાથી સ્થાનિક સમુદાયો જંગલની પેદાશો પર વધુ નિર્ભર બન્યા છે, પરિણામે માનવ-વન્યજીવન સંઘર્ષની શક્યતાઓ વધી છે. બીજી બાજુ, મધ્ય ભારતમાં વાઘની વસ્તી વધી રહી છે, જે વાઘ અભયારણ્યમાંથી બહાર નીકળીને બફર ઝોન, ખેતરો અને ગામડાઓમાં ફેલાઈ રહી છે. ભારતના 3,682 વાઘમાંથી 1,439 વાઘ મધ્ય ભારત અને પૂર્વીય ઘાટમાં રહે છે, અને ‘સ્ટેટસ ઓફ ટાઇગર્સ 2022’ મુજબ તાડોબા-અંધારી વાઘ અભયારણ્યમાં વાઘની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે.]

જ્યારે પણ અમારા સમાજની કોઈ વ્યક્તિ ગાયો અને ભેંસો ચરાવવા કે જંગલની નાની-મોટી પેદાશો લાવવા જંગલમાં જાય છે, ત્યારે આખું ગામ તેમની અને અમારા પશુઓની સલામતી માટે સામૂહિક પૂજા કરે છે.

[મેલઘાટના આદિવાસીઓ દ્વારા પૂજવામાં આવતા અનેક દેવતાઓમાં વાઘ એક પ્રમુખ દેવતા છે.]

જો અમને લાગે કે ગામમાં વાઘના હુમલા વધી ગયા છે, તો પંચાયત ફાળો ઉઘરાવે છે, લગભગ 50-100 રૂપિયા જેટલો. આ પૈસાનો ઉપયોગ શ્રીફળ, ખારેક, લીંબુ, ધજા, ખાંડ, અગરબત્તી, રવો, તેલ, બોકડ (બકરો), મરચું, જીરું, હળદર, ટામેટાં, મીઠું, ડુંગળી, લસણ, ચોખા વગેરે ખરીદવા માટે થાય છે.

વાઘ દેવતાને બકરાની બલિ ચડાવવામાં આવે છે, અને સિંદૂર લગાવેલું શ્રીફળ ભૂમકા (પૂજારી વિધિ કરનાર)ને આપવામાં આવે છે.

તેઓ પ્રાર્થના કરે છે: “અમે તમને નૈવેદ્ય ધરીએ છીએ. કૃપા કરીને અમારા ગામનો વિસ્તાર છોડી દો અને અમારા પશુઓને નુકસાન પહોંચાડવાનું બંધ કરો.”

પૂજારીની પ્રાર્થના બાદ, વિધિ માટે એકઠા થયેલા ગામના વડીલો અને યુવાનો — સામાન્ય રીતે પુરુષો — પ્રસાદ રાંધે છે અને તેને ‘વાડી’માં વહેંચે છે. [વાડી એટલે સાગ અથવા ખાખરા (પલાશ)નાં પાન, જેનો ઉપયોગ થાળી તરીકે જમવા માટે થાય છે].

બધા જમવા બેસે છે. ત્યારે આદિવાસી મુખી જાહેરાત કરે છે કે જમતી વખતે કોઈ એકબીજા સાથે વાત નહીં કરે, અને જો કોઈ વાત કરશે તો તેણે પૂજાનો તમામ ખર્ચ ભોગવવો પડશે! આનું એક કારણ છે. અમે માનીએ છીએ કે જો કોઈ પૂજા વિશે વાત કરે, તો વિધિનું પુણ્ય નાશ પામે છે. આ અમારી શ્રદ્ધા છે.

એટલે જમ્યા પછી જ લોકો વાતચીત શરૂ કરે છે.

આ પૂજા આવનારી પેઢીને સંદેશ આપે છે કે વાઘ આપણા દેવતાઓ માંહેનો એક છે, અને આપણે તેનું સન્માન કરવું જોઈએ. આપણા પૂર્વજો પણ તેની પૂજા કરતા હતા.

અમારા સમાજે મેલઘાટના ગીરગુટી ગામમાં વાઘ દેવની પથ્થરની મૂર્તિ સ્થાપિત કરી છે. કોરકુ સમાજ માટે આ એક તીર્થસ્થાન છે, જ્યાં ચૈત્ર મહિનામાં [આશરે એપ્રિલ મહિનામાં] લોકો દર્શન માટે આવે છે.

જ્યારે કોરકુ આદિવાસીઓ જંગલમાં જાય છે, ત્યારે ‘ચીવીચ’ નામનું એક પક્ષી અવાજ કરીને અમને ચેતવે છે કે વાઘ નજીકમાં છે. પક્ષીના અવાજ પરથી અમે અંદાજ લગાવી શકીએ છીએ કે વાઘ 100-200 મીટર દૂર છે. પછી અમે અમારી દિશા બદલી નાખીએ છીએ અને બીજી તરફ જતા રહીએ છીએ.

આ રીતે અમે અમારાં જંગલોનું રક્ષણ કરીએ છીએ, અમારા પશુઓને સુરક્ષિત રાખીએ છીએ અને અમારો સમાજ પણ સુરક્ષિત રહે છે.

આ લેખ પહેલાં કોરકુ અને મરાઠીમાં કહેવામાં આવેલો. એટલે કૌંસ અને ત્રાંસા અક્ષરોમાં ચિહ્નિત કરાયેલા લેખના ભાગ PARI ની સંપાદકીય ટીમ દ્વારા કરવામાં આવેલ ઉમેરણને દર્શાવે છે.

લેખકો TDU બેંગ્લોર ખાતે કોએક્ઝિસ્ટન્સ ફેલોશિપ પ્રોગ્રામ 2023-2025નો ભાગ હતા.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ