মেলঘাটৰ বাঘ দেৱতা

বাঘে যদি আমাৰ পথাৰত খোজ পেলায়, আমি কুৰ্কু জনজাতিৰ লোকসকলে ইয়াক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰোঁ৷ বাঘৰ পদচিহ্নই খেতিপথাৰ গৰাকীৰ জীৱনলৈ যশস্যা কঢ়িয়াই আনে৷ তেওঁলোকৰ সৰ্বাংগীন উন্নতি হয়৷

মোৰ নাম ৰামলাল আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ মেলঘাট ব্যাঘ্ৰ অভয়াৰণ্যৰ (এমটিআৰ) কাষত থকা পেইবিহিৰ গাঁৱত মোৰ জন্ম৷ আৰু মই বসন্ত, মই এমটিআৰৰ কেন্দ্ৰত থকা বৰাত্যাখেড়া গাঁৱত বাস কৰো৷ আমি দুয়ো কুৰ্কু জনজাতিৰ আৰু প্ৰজন্মধৰি আমাৰ পৰিয়ালৰ লোকসকলে এই অৰণ্যত বাস কৰি আহিছে৷

আমি সৰুৰে পৰাই দেখি আহিছো যে যদি গাই বা বলধৰ গোবৰত বাঘৰ ভৰিৰ চিন দেখা যায় তেন্তে সেয়া আমাৰ বাবে শুভ লক্ষণ হিচাপে গণ্য কৰা হয়৷ ভৰিৰ খোজৰ চিহ্নৰ সৈতে গোবৰৰ সেই অংশ ভঁৰালত থোৱা হয় যাতে ভঁৰালত কেতিয়াও শস্যৰ আকাল নহয়৷

আমি মাকৈ, জোৱাৰ, ধান, যৱধান, কণীধান, ছ’য়াবীন, মাটিমাহ, সূৰ্যমুখী, তিল, মটৰমাহ, মুগ, বুটকে বিভিন্ন মাহজাতীয় শস্যৰ খেতি কৰো৷ পৰিয়ালৰ কাৰণে কিছু শস্য ৰাখি বাকীখিনি আমি বিক্ৰী কৰোঁ৷ আমাৰ সম্প্ৰদায়টোৰ অধিকাংশ খেতিয়কৰে অৰণ্যৰ ভূমিত খেতি কৰাৰ বাবে কৃষি অধিকাৰ আছে৷ আমি প্ৰধানকৈ বৰষুণৰ পানীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰোঁ যদিও জলসিঞ্চনৰ বাবে নিকটৱৰ্তী জান-জুৰিৰ পানীও ব্যৱহাৰ কৰোঁ৷

এই ব্যাঘ্ৰ অভয়াৰণ্যলৈ জাংগল ছাফাৰীৰ বাবে অহা পৰ্যটকসকলে বাঘ দেখা পালেই শিহৰিত হৈ উঠে আৰু নিজেকেই পাৰিলে বাঘ বুলি ক’বলৈ ধৰে।

কিন্তু আমি কুৰ্কু জনজাতিৰ লোকসকলে সঘনে বাঘ দেখাটো শুভ লক্ষণ নহয় বুলি ভাবো৷ ‘‘কুলা মামা আম চোলাকা বাকী ডুগু (বাঘ মামা, তুমি কেতিয়াও দেখা নিদিবা)’’৷ কুৰ্কু ভাষাত বাঘক আমি ‘মামা’ বুলি সম্বোধন কৰো - কাৰণে মায়ে আমাক জন্ম দিয়ে আৰু মাকৰ ভাতৃ ‘মামা’ই আমাক সুৰক্ষা দিয়ে৷

সেয়ে আমাৰ পথাৰবোৰত বাঘৰ উপস্থিতিক স্বাগতম জনালেও আমি কিন্তু বাঘক চাবলৈ নিবিচাৰো৷

এমটিআৰত আনুমানিক ৩০-৩৯ টা বাঘ আছে৷ ই মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু মধ্য প্ৰদেশৰ সাতপুৰা পৰ্বতমালাৰ পাদদেশত অৱস্থিত৷ তদুপৰি ই মধ্য ভাৰতলৈ প্ৰায় ২,৭৬৯ বৰ্গ কিলোমিটাৰ জুৰি প্ৰসাৰিত হৈ আছে৷

[কেৱল বাঘেই নহয়, এই অৰণ্যখন লতামাকৰি বাঘ, বনৰীয়া কুকুৰ, হায়েনা, কুকুৰনেচীয়া বাঘ, শিয়াল, ভালুক, হৰিণা, নীলগাই, বনৰীয়া মহ, বনৰৌ, চাৰিশিঙীয়া হৰিণ, ফুটুকী হৰিণ, উড, শ্লথ, ভাৰতীয় গিজেল, বান্দৰৰ দৰে বিভিন্ন বনৰীয়া প্ৰাণীৰো আশ্ৰয়স্থল৷]

যিবোৰ বাঘে মানুহক আক্ৰমণ কৰে সেইবোৰ বাঘ আমি সৰুৰে পৰা দেখি অহা বাঘবোৰ নহয় বুলি বিশ্বাস কৰোঁ৷ আক্ৰমণকাৰী বাঘবোৰ বাহিৰৰ পৰা আহিছে৷

শেহতীয়াকৈ আমি দেখিবলৈ পাইছো যে বাঘৰ আক্ৰমণৰ বলি হোৱা অধিকাংশ লোকৰ বয়স ২০ৰ পৰা ৩৫ বছৰৰ ভিতৰত৷ অৰণ্যৰ অভিজ্ঞতাপুষ্ট বয়সস্থ লোকসকলৰ দৰে জ্ঞান তেওঁলোকৰ নাই৷

ডেকা লোকসকলে নাজানে কিদৰে বাঘৰ সৈতে কিদৰে আচৰণ কৰিব লাগে৷ বাঘ ওচৰে-পাজৰে আছে নে নাই সেই শুংসূত্ৰও তেওঁলোকে উলিয়াব নোৱাৰে৷ বাঘ কাষত থকা বুলি জানিও অৱজ্ঞা কৰা লোকসকলেই বাঘৰ আক্ৰমণৰ বলি হয়৷ কাৰণ তেওঁলোকে সৰুৰে পৰা অৰণ্যত বাস কৰা নাই৷

অৱশ্যে তেওঁলোকে এই বিষয়ে অজ্ঞ হোৱাৰ কাৰণো আছে৷ মেলঘাট ব্যাঘ্ৰ অভয়াৰণ্য ঘোষিত হোৱাৰে পৰা যোৱা ২৫ বছৰ ধৰি এই অৰণ্য আমাৰ বাবে বন্ধ হৈ আছে৷ নতুনচামে সেয়ে অৰণ্যৰ ভিতৰলৈ গ’লে একো ভূ-ভা নাপায়৷

[ব্যাঘ্ৰ অভয়াৰণ্যত আৰু ইয়াৰ চৌপাশে থকা লোকসকলৰ বাবে ক্ৰমবৰ্ধমান আন্তঃগাঁথনিমূলক প্ৰকল্পসমূহে স্থানীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটাইছে, ফলত তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ প্ৰতিও ভাবুকিৰ সৃষ্টি হৈছে৷ ফলত তেওঁলোকে বনজাত সামগ্ৰীৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ হ’বলগীয়া হোৱাত বন্যপ্ৰাণী আৰু মানৱৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হৈছে৷ আনহাতে মধ্য ভাৰতত বাঘৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত নিকটৱৰ্তী গাঁও, পথাৰসমূহত পশুবিধৰ বিচৰণ বৃদ্ধি পাইছে৷ ষ্টেটাচ অব্ টাইগাৰ্ছ ২০২২ত প্ৰকাশিত প্ৰতিবেদন অনুসৰি ভাৰতত ৩,৬৮২ টা বাঘৰ ১,৪৩৯ টাই আছে মধ্য ভাৰত, পূৰ্ব ঘাট আৰু টাড়োবা আন্ধেৰী ব্যাঘ্ৰ অভয়াৰণ্যত৷ প্ৰতিবেদনখনত বাঘৰ সংখ্যা দ্ৰুত গতিত বৃদ্ধি পোৱা পৰিলক্ষিত হৈছে৷]

আমাৰ সমাজৰ কোনো লোকে তেওঁলোকৰ পোহনীয়া জন্তু অৰণ্যৰ মাজলৈ চৰাবলৈ নিলে বা বনজাত সামগ্ৰী সংগ্ৰহৰ বাবে অৰণ্যলৈ গ’লে সমজুৱাকৈ নিজৰ তথা পোহনীয়া জন্তুৰ সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে৷

[মেলঘাটৰ জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে তেওঁলোকৰ পূজ্য দেৱ-দেৱীসকলৰ ভিতৰত বাঘকো পূজ্য বুলি গণ্য কৰে৷]

যদি আমি অনুভৱ কৰো যে গাঁৱত বাঘৰ উপদ্ৰৱ বৃদ্ধি পাইছে, তেতিয়া পঞ্চায়তে প্ৰায় ৫০-১০০ টকাৰ অনুদানৰ বাবে আহ্বান জনায়৷ সেই টকা নাৰিকল, শুকান খেজুৰ, নেমু, পতাকা, চেনী, ধূপ, আটাৰ ক্ৰীম, খোৱা তেল, ছাগলী, জলকীয়া, ধনীয়া, হালধী, বিলাহী, নিমখ, পিয়াঁজ, আদা, চাউল আদি ক্ৰয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷

ব্যাঘ্ৰ দেৱতাক সেন্দুৰেৰে লেপা ছাগলী, নাৰিকল অৰ্ঘ্য হিচাপে আগবঢ়াই পূজাৰী ভুমকাক দিয়া হয় যিয়ে এই পূজাৰ আয়োজন কৰে৷

‘‘আমি আপোনালৈ অৰ্ঘ্য আগবঢ়াইছো৷ আমাৰ গাঁওখন আৰু পোহনীয়া জন্তুবোৰক আপোনাৰ প্ৰকোপৰ পৰা ৰক্ষা কৰক’’, এইবুলি পূজাৰীজনে দুহাত জুৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে৷

পূজাৰীয়ে প্ৰাৰ্থনা আৰম্ভ কৰাৰ পিছত বলিৰ বাবে এই প্ৰসাদ গাঁৱৰ বুঢ়া-মেঠাসকলে প্ৰস্তুত কৰে ডেকাসকলে শাল বা পলাশ গছৰ পাত (ৱাড়ি) বিতৰণ কৰে৷

প্ৰত্যেকেই খাবলৈ বহে৷ জনজাতীয় মুৰব্বীজনে খোৱাৰ সময়ত কোনেও কাৰো সৈতে কথা নাপাতিবলৈ সকলোকে সকিয়াই দিয়ে৷ অন্যথা কথা পতা লোকজনে সমস্ত খৰচ বহন কৰিব লাগিব৷ ইয়াৰ অৱশ্যে এটা কাৰণো আছে৷ পূজাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিলে এই পূজা ব্যৰ্থ হয় বুলি আমি বিশ্বাস কৰোঁ৷

সেয়ে খোৱা-পৰ্ব শেষ হোৱাৰ পিছতহে মানুহে কথা পতা আৰম্ভ কৰে৷

এই পূজাৰ জৰিয়তে আগন্তুক প্ৰজন্মক এই বুলি বাৰ্তা দিয়া হয় যে বাঘ হ’ল আমাৰ পূজ্য দেৱতা আৰু আমি তেওঁৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা প্ৰদৰ্শন কৰা উচিত৷ আমাৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে এনেদৰেই এই নিয়ম পালন কৰি আহিছে৷

মেলঘাটৰ গিৰগুটিত আমাৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলে শিলৰ মূৰ্তি এটাক ব্যাঘ্ৰ দেৱতা হিচাপে পূজা-অৰ্চনা আগবঢ়ায়৷ কুৰ্কু সম্প্ৰদায়ৰ বাবে এয়া এক তীৰ্থস্থানৰ দৰে৷ চ’ত মাহত (ইংৰাজীৰ প্ৰায় এপ্ৰিল মাহত) ভক্তসকলে এই স্থানলৈ আহে৷

কুৰ্কু জনজাতিৰ লোকসকলে অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰাৰ সময়ত ‘ছিবিচ’ নামৰ এবিধ চৰায়ে বাঘ ওচৰে-পাজৰে থাকিলে মানুহখিনিক সজাগ কৰি দিয়ে৷ চৰাইৰ মাত অনুসৰণ কৰি আমি বাঘ যদি ১০০-২০০ মিটাৰৰ ভিতৰত আছে, সেয়া গম পাই যাওঁ আৰু সেই অনুসৰি আমাৰ দিশ পৰিৱৰ্তন কৰোঁ৷

এইদৰে আমি আমাৰ অৰণ্যখন সুৰক্ষিত কৰি ৰাখোঁ, আমাৰ পোহনীয়া জন্তু আৰু অধিবাসীসকলৰ জীৱনৰ নিৰাপত্তা লাভ কৰোঁ৷

এই প্ৰতিবেদন লিখকদ্বয়ে কৰ্কু আৰু মাৰাঠী ভাষাত বৰ্ণনা কৰিছিল। বন্ধনী আৰু ইটালিকচত থকাখিনি পাৰিৰ সম্পাদকীয় টিমে যোগ দিছে।

লেখকদ্বয় বেংগালুৰুৰ টিডিইউত ২০২৩-২৫ বৰ্ষৰ কোএগজিছটেঞ্চ ফেল’শ্বিপ প্ৰ’গ্ৰামৰ অংশগ্ৰহণকাৰী আছিল৷

অনুবাদ: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ