સુંદરવનના વાઘોને ખદેડતા સુપરમેન

લુત્ફોર મુલ્લા કહે છે, “જ્યારે રોયલ બેંગાલ ટાઇગર કોઈ ગામમાં ઘૂસી આવે છે, ત્યારે ભારે અફરાતફરી મચી જાય છે.”

ગામમાં વાઘના આગમનના સમાચાર ફેલાતાની સાથે જ, લુત્ફોર પોતાના સાથીઓ સાથે તેને ભગાડવા માટે ત્યાં પહોંચી જાય છે. છેલ્લાં ચાર-પાંચ વર્ષથી, લુત્ફોર રાજ્યના વન વિભાગ દ્વારા બનાવવામાં આવેલી બે ‘ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ’માંથી એકની જવાબદારી સંભાળી રહ્યા છે, જે સુંદરવનના કુલતોલી બ્લોકનાં ગામોમાં કાર્યરત છે.

વાઘને ભગાડનારી આ ટુકડીના આગેવાન વિશે જાણ્યા પછી, અમે મોઈપિત કોસ્ટલ પોલીસ સ્ટેશન હેઠળ આવતા તેમના ગામ, પૂર્વ ગુળગુળિયા જવા નીકળી પડ્યા.

ડામર વગરનો ઉબડખાબડ રસ્તો આગળ જતાં એક ધૂળિયા અને ખાડાટેકરાવાળા કાચા રસ્તામાં ફેરવાઈ જાય છે. આ વાંકાચૂંકા રસ્તાની બાજુમાં માતલા નદીનું ઊંડું, ઘેરું પાણી વહે છે. અમે અડધો કલાક ચાલ્યાં ત્યાં સુધીમાં અમને માતલામાં એક પણ હોડી નજરે ન પડી. નદીની બીજી બાજુ એક વિશાળ, ગાઢ જંગલ આવેલું છે.

પૂર્વ ગુળગુળિયા લગભગ 5,600 લોકોનું ઘર છે (વસ્તી ગણતરી 2011) − અહીં મોટાભાગે હિન્દુ વસ્તી છે, પરંતુ મુસ્લિમ રહેવાસીઓની પણ સારી એવી સંખ્યા છે. ભુવનેશ્વરી પંચાયત હેઠળના આ ગામમાં માછીમારી અને ખેતી આજીવિકાના બે મુખ્ય સ્રોત છે.

જ્યાં લુત્ફોર રહે છે તે બોટ ટોલા વિસ્તારમાં પહોંચીને, અમે તેમના ઘર વિશે પૂછપરછ કરી. બોટ ટોલા પાસે આવેલા કાલી મંદિરના ચોગાનમાં સત્તર-અઢાર વર્ષનો એક છોકરો કરચલાથી ભરેલી થેલી પકડીને રાહ જોઈ રહ્યો હતો. અમને જોઈને તેણે પૂછ્યું: “કોલકાતાથી આવો છો ને? હું લુત્ફોર મુલ્લાનો મોટો દીકરો છું. હું તમારી જ રાહ જોતો હતો.”

લુત્ફોરનું ઘર નજીકમાં જ છે. લગભગ 1,000 ચોરસ ફૂટ જમીન પર પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ બનેલું, આ એક માળના મકાનમાં ઈંટોથી બનેલા ત્રણ સાદા ઓરડા, પાકું ધાબું અને એક ઓસરી છે. સૌથી મોટા ઓરડામાં પગ મૂકતાં જ, મને પલંગ પર સૂતેલી એક વ્યક્તિનો નબળો અવાજ સંભળાયો: “શું કહું? થોડા દિવસથી આ તાવે મને જકડી લીધો છે.” આ લુત્ફોર મુલ્લા છે? આ દુબળો-પાતળો માણસ!

40 વર્ષીય લુત્ફોર અને તેમનાં પત્ની સલેયાને બે દીકરા છે. મોટો, 17 વર્ષીય સેલીમ, વાઈની બીમારીથી પીડાય છે અને તેણે ધોરણ 9 પછી શાળા છોડી દીધી હતી. નાનો દીકરો, 12 વર્ષીય સલાઉદ્દીન, રાયદીઘીના એક મદ્રેસામાં ભણે છે અને હોસ્ટેલમાં રહે છે. 33 વર્ષીય સલેયા ઘર ચલાવે છે. પતિ-પત્ની પોતે તો ભણ્યાં નથી, પણ પોતાનાં બાળકોને તેમણે ભણાવ્યાં છે. લુત્ફોર કહે છે: “હું કે મારાં ભાઈ-બહેનોમાંથી કોઈને શાળાએ જવાનો મોકો મળ્યો ન હતો. છાપું હોય કે ચોપડી – હું કંઈ વાંચી શકતો નથી.” જોકે, તેઓ અમને એ જણાવવા માંગતા હતા કે તેઓ પોતાની જાતે જ પોતાનું નામ લખતા અને સહી કરતા શીખ્યા છે.

સલેયા કહે છે, “મારું સપનું છે કે સલાઉદ્દીનને ખૂબ ભણાવીને મોટો માણસ બનાવું...”

અમે આશા રાખતાં હતાં કે લુત્ફોર હવે વાઘની વાતો શરૂ કરશે, પરંતુ તેઓ પોતાની જિંદગીની કહાણી પર પાછા ફરે છે. એક માછીમારના દીકરા, જેઓ ખૂબ જ ગરીબી અને તંગીમાં ઉછર્યા છે, તેમના માટે બંગાળના વાઘ (પેન્થેરા ટાઇગ્રિસ ટાઇગ્રિસ) ક્યારેય રહસ્ય અને રોમાંચનો વિષય ન બની શક્યા, જેવો તે અમારા જેવા દૂરથી આવતા મુલાકાતીઓ માટે છે. લુત્ફોર માટે, તે રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ છે. અને તેથી તેઓ પોતાની બીજી વાતો કહેવાનું ચાલુ રાખે છે જે તેમના માટે એટલી જ મહત્ત્વની છે.

“મારાં માતા-પિતા ખૂબ જ ગરીબ હતાં. બંને કામ કરતાં હતાં, છતાં માંડ માંડ ગુજરાન ચાલતું હતું. તેઓ નદીઓ અને ખાડીઓમાં માછલી અને કરચલા પકડતાં હતાં. અમે — ત્રણ ભાઈઓ, ત્રણ બહેનો અને અમારાં માતા-પિતા — વર્ષો સુધી ઘાસ-માટીના બનેલા કાચા મકાનમાં આવી મુશ્કેલીઓ સાથે રહ્યાં... તનતોડ મહેનતે મારાં મા-બાપના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર કરી અને તેઓ બંને બીમાર પડ્યાં. હું મારાં માતા-પિતાની બીમારીનો ઈલાજ કરાવી શક્યો નહીં, અને તેઓ મારી નજર સામે જ પીડાઈને મૃત્યુ પામ્યાં.”

“14 વર્ષની ઉંમરે મારો જીવનનો સંઘર્ષ શરૂ થયો. હું નદીમાં ‘મીન’ [ટાઇગર ઝિંગાનાં બચ્ચાં] અને ‘બગદા’ [ટાઇગર ઝિંગા] પકડતો હતો. જ્યારે હું થોડો મોટો થયો, ત્યારે હું માછલી પકડવા માટે બીજા લોકોની હોડીઓમાં સફર કરવા લાગ્યો અને દર સાત દિવસે ઘરે પાછો આવતો.”

તાવની સુસ્તીને ખંખેરીને, લુત્ફોર હવે તેમના પલંગ પરથી ઊભા થઈને નદી કિનારે પહોંચે છે. નજીકમાં એક હોડી લંગારેલી છે, જેને તેઓ કાદવવાળા કિનારા પર ઉભડક બેસીને સમારકામ કરવાનું શરૂ કરે છે, અને સાથે સાથે વાત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. “વાઘનો ડર તો બારેમાસ રહે છે. શિયાળામાં તેમની પ્રજનનની ઋતુ દરમિયાન, તેઓ ઘણી વાર ગામોમાં આવી જાય છે. વળી, જ્યારે બે નર વાઘ એક જ વિસ્તારમાં હોય, ત્યારે વિસ્તાર માટેની લડાઈ પણ ક્યારેક એ જ સમયે તેમને નજીકનાં ગામોમાં લાવી મૂકે છે.”

પોતાના અનુભવોથી લુત્ફોરને માનવ વસાહતોમાં અને તેની આસપાસ વાઘની હિલચાલ વિશે સ્પષ્ટ સમજ મળી છે. તેઓ કહે છે, “તેમના જંગલમાં શિકારની અછત પણ એક કારણ છે.”

તેઓ સુંદરવનના મુખત્રિકોણ પ્રદેશના લોકો — અને ત્યાંના વાઘ — ના સંઘર્ષની વાત કરે છે, જે બદલાતા વાતાવરણને કારણે છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં વધુ મુશ્કેલ બન્યો છે. લુત્ફોર “સુંદરવનની રોજિંદી સમસ્યાઓ”નો સારાંશ આપતાં કહે છે: સમુદ્રમાં પાણીનું સ્તર વધી રહ્યું છે, નદીઓના ધોવાણને કારણે ટાપુઓ ડૂબી રહ્યા છે, ખેતરોમાં નદીઓ અને ખાડીઓનું ખારું પાણી વહી રહ્યું છે, અને મેંગ્રૂવનાં જંગલો સંકોચાઈ રહ્યાં છે. પરિણામે, “વાઘ તેમનાં ઘર [રહેઠાણ] ગુમાવી રહ્યા છે અને ખોરાકની શોધમાં ગામોમાં આવી રહ્યા છે,” જે અનિવાર્યપણે માનવ-વાઘ સંઘર્ષ તરફ દોરી જાય છે. વાંચો: બંગાળ વાઘના ડરના ઓછાયામાં કરચલાનો શિકાર

લુત્ફોર કહે છે, “વાઘને ભગાડવા માટે ઘણી યુક્તિઓ અજમાવવી પડે છે,” અને પછી તેઓ તે યુક્તિઓ જણાવે છે. “જેવું કોઈ જાનવર નદી તરીને ગામમાં ઘૂસે છે, કે તરત જ અમે વન વિભાગ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી લાકડીઓ અને ‘ચોકલેટ બોમ્બ’ [ગનપાઉડરથી ભરેલા સ્થાનિક રીતે બનાવેલા ફટાકડા] લઈને તૈયાર થઈ જઈએ છીએ.”

એ વાત સાચી કે, વાઘને ભગાડવા માટે કંઈ તોપગોળાની જરૂર નથી, પણ તેમનાં નબળાં હથિયારો અમને ચિંતામાં મૂકી દે છે. જોકે, લુત્ફોર આત્મવિશ્વાસથી છલકી રહ્યા છે, “અમે અમારી સાથે એક જાળ લઈએ છીએ અને તેનાથી આખા વિસ્તારને ઘેરી લઈએ છીએ અને નજીકના ઝાડ પર જોરજોરથી લાકડીઓ મારીએ છીએ, ચોકલેટ બોમ્બ ફોડીએ છીએ, અને એકસાથે મોટેથી બૂમો પાડીએ છીએ. થોડી જ વારમાં ડરી ગયેલો ‘મામા’ [અહીં વાઘને ઘણી વાર ‘મામા’ કહીને બોલાવવામાં આવે છે] જંગલમાં ભાગી જાય છે.” લુત્ફોર પોતાનાં સાદાં હથિયારોની અસરકારકતા ગર્વથી જાહેર કરે છે. “એ નોંધ લેજો કે, અત્યાર સુધી વાઘ ભગાડતી વખતે કોઈ ખતરો મારી નજીક આવવાની હિંમત કરી શક્યો નથી.”

મને સમજાય છે કે લુત્ફોર મુલ્લા અને તેમની ટુકડી ખરેખર માણસો અને વાઘ બંનેના જીવ બચાવે છે.

આ ચાર પગવાળા મહેમાનોને ડરાવીને અને ભગાડીને પાછા જંગલમાં મોકલીને, તેઓ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ગામલોકો આ લુપ્તપ્રાય જીવોને મારી ન નાખે. અને આ જોખમી અને હિંમતભર્યું કામ કરનારા લોકો મુસ્લિમ અને હિન્દુ બંને સમુદાયના સામાન્ય ગ્રામજનો છે, જેઓ બધા પોતાની આજીવિકા માટે સુંદરવનનાં જંગલો અને નદીઓ પર નિર્ભર છે. લુત્ફોર કહે છે કે આ ભયાનક શિકારીઓથી ડરવું તેમને પોસાય તેમ નથી. કુલતોલીમાં સક્રિય બે ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમોમાં દરેક ટુકડીમાં 12 કે 13 લોકો હોય છે. છતાં, આ ટીમોને કોઈ તાલીમ મળતી નથી. કે ન તો વન વિભાગ દ્વારા તેમની સુરક્ષા માટે કોઈ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

“વાઘ ભગાડવા માટે અમને દરેકને 1,000 રૂપિયા મળે છે. આવી ઘટનાઓ વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી ત્રણ કે ચાર વાર બને છે. પણ, વાઘ ભગાડવાથી પેટ નથી ભરાતું,” લુત્ફોર સહજતાથી કહે છે. મતલબ કે તેઓ દરેક જણ વર્ષમાં વધુમાં વધુ 4,000-5,000 રૂપિયા જ કમાઈ શકે છે. દેખીતી રીતે, આટલી રકમ પર તેઓ જીવી શકે નહીં. તેથી લુત્ફોર બીજાં કામો પણ કરે છે, જેમાં વર્ષના નવ મહિના નદીઓ અને ખાડીઓમાં માછલી અને કરચલા પકડવાનો સમાવેશ થાય છે.

“ચૈત્ર, વૈશાખ અને જેઠ [માર્ચના મધ્યથી મેના મધ્ય સુધીના] મહિનાઓ દરમિયાન નદીમાં માછલીનાં ઈંડાંમાંથી બચ્ચાં બહાર આવે છે. એ સમયે અમે નદીમાં જતા નથી. હું મધ એકઠું કરવા જંગલમાં જાઉં છું. વર્ષના બાકીના સમયમાં, હું માછીમારી પર નિર્ભર રહું છું અને ગમે તેમ કરીને ગુજારો કરી લઉં છું.” આ બધી પ્રવૃત્તિઓમાંથી લુત્ફોરની કુલ કમાણી સરેરાશ મહિને 8,000-10,000 રૂપિયા છે.

આ વર્ષોમાં, લુત્ફોરે ત્રણ હોડીઓ બનાવી છે અને તેના માલિક પણ છે, જે તેમના કહેવા મુજબ, “વર્ષના નવ મહિના ઓછામાં ઓછા 20 માછીમારોને આવક પૂરી પાડવામાં મદદ કરે છે, જેમાં કેટલાક પરિવારોનાં પતિ-પત્ની બંનેનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ સાથે મળીને માછલી અને કરચલા પકડવા જાય છે.” તેઓ સ્થાનિક લોકો છે જેઓ તેમની સાથે જાય છે, કારણ કે આ એવી મુસાફરી નથી જે કોઈ એકલું કરી શકે. તેઓ સમજાવે છે કે માછીમારીની આ સફર દરમિયાન, તેઓ એક સાથે લગભગ 8-9 દિવસ ઘરથી દૂર રહે છે અને તેમની હોડીઓ મોટાભાગનો સમય નદી પર જ હોય છે. તેઓ દિવસમાં 18 કલાક સુધી કામ કરે છે અને દરેક પ્રકારના જોખમનો સામનો કરે છે. આરામ કરવાનો ભાગ્યે જ સમય મળે છે. ગામે પાછા ફર્યા પછી, તેઓ પાંચ-છ દિવસનો વિરામ લે છે અને પછી ફરીથી તેમની નદીની મુસાફરી શરૂ કરે છે. મને સલેયાના શબ્દો અને તેમનો ડર યાદ આવે છે: “આ સમય [નદીઓમાં માછીમારીની સફર] દરમિયાન હું ખૂબ ડરી જાઉં છું અને તેમના નદીમાંથી સહીસલામત પાછા ફરવા માટે અને તેઓ બીમારીઓથી દૂર રહે તે માટે સતત પ્રાર્થના કરું છું. અલ્લાહ જ એકમાત્ર સહારો છે...”

કુલતોલીના રહેવાસી અને એસોસિએશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ ડેમોક્રેટિક રાઇટ્સના કાર્યકર મિથુન મોંડોલ સમજાવે છે કે શા માટે આ મુખત્રિકોણ પ્રદેશમાં માછીમારીની સફર ટકાવી રાખવી મુશ્કેલ બની રહી છે. નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટીના અંદાજ મુજબ, 2,584 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલા સુંદરવન ટાઇગર રિઝર્વમાં 88થી 100 વાઘ છે. મિથુન કહે છે, “વન વિભાગ પદ્ધતિસર રીતે જંગલના બફર ઝોનને ફરીથી આંકી રહ્યું છે અને તેના વધુ ભાગને મુખ્ય વિસ્તારમાં સમાવી રહ્યું છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં ‘ટાઇગર ઝોન’ [ક્રિટીકલ ટાઇગર હેબિટેટ]નો ફેલાવો થયો છે. મુખ્ય વિસ્તાર વાઘના મુક્તપણે ફરવા માટે આરક્ષિત છે. આ વિસ્તારમાં મધ એકત્રિત કરવાની મંજૂરી છે, પરંતુ માછલી અને કરચલા પકડવાની સખત મનાઈ છે. માછીમારી ફક્ત બફર ઝોનમાં જ માન્ય છે. વિડંબણા એ છે કે, જેમ જેમ બફર ઝોન ઘટી રહ્યો છે, તેમ તેમ લુત્ફોર જેવા માછીમારોને પેટ ભરવા માટે મુખ્ય વિસ્તારમાં પ્રવેશવાની ફરજ પડે છે.”

જોકે, વાઘને પ્રવેશવા માટે કોઈ પરવાનગીની જરૂર નથી. જ્યારે કોઈ વાઘ ગામમાં આવે છે, ત્યારે લુત્ફોર અને તેમની ટીમને તેને કાબૂમાં લેવા બોલાવવામાં આવે છે. તેમ છતાં, સરકારી રેકોર્ડમાં બચાવેલા જીવની સંખ્યા કે પછી જે લોકોની બહાદુરીએ આ જીવો બચાવ્યા હોય તેમના નામોની કોઈ આંકડાકીય નોંધ મળવી મુશ્કેલ છે. મિથુન મોંડોલ કહે છે, “ આ મોટી આશાઓ છે! ઘણી વાર, [અધિકારીઓ] પુરાવાના અભાવે વાઘના હુમલાથી થતા મૃત્યુને ‘ગેરકાયદેસર’ ગણાવે છે.” મુખ્ય વિસ્તારમાં વાઘના હુમલામાં મૃત્યુ પામનારાઓના પરિવારો પણ કોઈ પણ વળતર માટે પાત્ર નથી.

લુત્ફોર અને તેમના સાથીઓ વાઘ અને માણસોને એકબીજાથી બચાવે છે, પરંતુ તેઓ પોતે ભૂખ અને શિકારીઓથી પોતાના જીવ અને અંગોના સતત જોખમ સાથે જીવવાનું ચાલુ રાખે છે.

પૂર્વ ગુળગુળિયામાં નદી કિનારે પાછા ફરતાં, લુત્ફોર હજી પણ હોડીનું સમારકામ કરી રહ્યા છે. “અમારું જીવન આ સખત મહેનત પર જ નિર્ભર છે. હું હાથ પર હાથ ધરીને આરામની જિંદગીનો વિચાર પણ કરી શકતો નથી.” તેમના અવાજમાં અનિશ્ચિતતા સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.

તેઓ આછી સ્મિત સાથે વિદાય લે છે, “અલ્લાહની મરજી હશે તો આપણે ફરી મળીશું.”

હું કોલકાતાની ટ્રેન ન ચૂકી જવાય તે માટે ઉતાવળે ચાલવા લાગું છું. હું પાછું વળીને જોઉં છું. પોતાની હોડીના સમારકામમાં મગ્ન સુંદરવનના આ સુપરમેનની છબી આથમતા અજવાળામાં ધીમે ધીમે ઝાંખી થતી જાય છે.

તા.ક.: 19 ઑગસ્ટ, 2025ના રોજ, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જળવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) હેઠળના રાષ્ટ્રીય વન્યજીવ બોર્ડ (NBWL) દ્વારા પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના એક પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપવામાં આવી. આ પ્રસ્તાવ મુજબ, સુંદરવન વાઘ અભયારણ્ય (STR)ની સીમાઓ ફરીથી નિર્ધારિત કરવામાં આવશે અને તેમાં 24 પરગણા (દક્ષિણ) વિભાગના વાઘની વસ્તી ધરાવતા અન્ય વિસ્તારોને પણ ભેળવી દેવામાં આવશે. હવે આ વિસ્તૃત સુંદરવન વાઘ અભયારણ્ય કુલ 3,629.57 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું હશે, અને આ સાથે જ તે દેશનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું વાઘ અભયારણ્ય બની જશે. આ નિર્ણયને કારણે જે સ્થાનિક લોકો હવે અભયારણ્યની નવી સીમાની અંદર આવી ગયા છે, ખાસ કરીને જેઓનું ગુજરાન માછીમારી પર નભે છે, તેઓના મનમાં ચિંતા અને શંકાનાં વાદળો ઘેરાયાં છે. તેઓને ડર છે કે નવા કાયદા-કાનૂન અને પાબંદીઓને લીધે તેમના પેટનો ખાડો પૂરવા માટેની રોજબરોજની તેમની હેરફેર અને ગતિવિધિઓ પર ગંભીર અસર પડશે.

આ વાર્તા મૂળ બંગાળીમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ