সুন্দৰবনত বাঘ খেদা অতিমানৱ

“ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ গাঁৱত সোমালে হুলস্থুলীয়া পৰিৱেশ এটাৰ সৃষ্টি হয়,” লুটফৰ মোল্লাহে কয়।

গাঁৱত বাঘ সোমোৱা বুলি বাতৰি ওলালেই লুটফৰে তেওঁৰ গেংটো লৈ বাঘটো খেদিবলৈ সুসজ্জিত হৈ উপস্থিত হয়হি। যোৱা পাঁচটা বছৰ লুটফৰ ৰাজ্য চৰকাৰৰ বনবিভাগৰ দুটা ‘তাৎক্ষণিক সঁহাৰি গোট’ৰ দায়িত্বত আছে যিয়ে সুন্দৰবনৰ কুলতলি ব্লকৰ গাওঁবোৰ সামৰি লয়।

বাঘ খেদা দলৰ এইজন দলপতিৰ বিষয়ে জানিব পৰাত এই প্ৰতিবেদক মইপিত ক’ষ্টেল আৰক্ষী থানাৰ অন্তৰ্গত তেওঁৰ গাওঁ পুৰ্ব গুৰগুৰিয়ালৈ ওলালো।

এছফাল্ট নথকা ওখোৰা-মোখোৰা ৰাস্তাটোৰে গৈ গৈ এটা কেঁচা ৰাস্তাত আমি উঠিলো। একা-বেকা ৰাস্তাটোৰ কাষেৰে বৈ গৈছে মাতলা নদীখন। আমাৰ আধাঘণ্টাৰ বাটত আমি এখনো নাও নেদেখিলো। নদীখনৰ আনটো পাৰত ঘন বিশাল অৰণ্য।

পুৰ্ব গুৰগুৰিয়াত প্ৰায় ৫,৬০০ লোকৰ বসতি আছে (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী)। তাৰে প্ৰায়ভাগ হিন্দু যদিও মুছলমান লোকো ভালেখিনি আছে। মাছ ধৰা আৰু খেতি কৰা – ভুবনেশ্বৰী পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত এইখন গাঁৱৰ জীৱিকাৰ এই দুটা প্ৰধান উৎস।

লুটফৰ থকা বত তলা বোলা ঠাইখনত আমি তেওঁৰ ঘৰটো বিচাৰিলো। বত তলাৰ কাষতে থকা কালি মন্দিৰৰ চৌহদত বেগভৰ্তি কেঁকোৰা লৈ থকা কৈশোৰ পাৰ কৰা ল’ৰা এজন পালো। আমাক দেখি তেওঁ সুধিলে, “কলকাতাৰ পৰা আহিছে চাগে? মই লুটফৰ মোল্লাৰ ডাঙৰজন ল’ৰা। আপোনালোকৰ কাৰণেই মই ৰৈ আছো।”

লুটফৰৰ ঘৰ কাষতে। ১,০০০ বৰ্গফুট মাটিত প্ৰধানমন্ত্ৰী আবাস যোজনাৰ অধীনত বনোৱা ঘৰটোত ইটাৰে বন্ধা তিনিটা মজলীয়া কোঠা, এখন কংক্ৰীটৰ চালি আৰু এখন বাৰান্দা আছে। ডাঙৰ কোঠাটোত সোমাই মই বৰ ক্ষীণ আৰু দুৰ্বল মাত এটা শুনিলো: “কিনো ক’ম? এই জ্বৰত মোৰ গা একেবাৰে দুৰ্বল হৈ পৰিল।” এইজনেই নেকি লুটফৰ মোল্লা? এই নিশকতীয়া মানুহজন!”

দুকুৰি বছৰ বয়সৰ লুটফৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী ছালেয়াৰ দুই পুত্ৰ আছে। ডাঙৰজন চেলিম (১৭) মৃগীৰোগত আক্ৰান্ত আৰু নৱম শ্ৰেণীৰ পিছত বিদ্যালয় এৰিছে। সৰু পুত্ৰ চালাউদ্দিন (১২) ৰাইদীঘিৰ এখন মাদ্ৰাছাৰ ছাত্ৰ আৰু হোষ্টেলত থাকে। ৩৩ বছৰীয়া চেলায়াই ঘৰখন চলাই আছে। দম্পতীহালৰ নিজা কোনো শিক্ষা নাছিল যদিও সন্তানৰ বাবে সেয়া নিশ্চিত কৰিছিল। লুটফৰে কয়, “মই বা মোৰ কোনো এটা ভাই-ভনীয়ে কেতিয়াও স্কুললৈ যোৱাৰ সুযোগ নাপালোঁ। বাতৰি কাকত বা কিতাপ একোৱে মই পঢ়িব নাজানো।” অৱশ্যে তেওঁ আমি জনাটো বিচাৰিছিল যে তেওঁ লিখিবলৈ শিকিছে আৰু নিজৰ নামত চহী কৰিব পৰা হৈছে।

“চালাউদ্দিনে পঢ়ক আৰু বাহিৰলৈ যাওক, মই সদায় এই সপোন দেখিছিলো...” চালেয়াই কয়।

আমি আশা কৰিলো যে তেওঁ এতিয়া বাঘৰ কাহিনীলৈ আগবাঢ়িব। কিন্তু তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ কাহিনী কোৱাতহে লাগিল। মাছমৰীয়া পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰা এইজন ব্যক্তিয়ে জীৱনত সাংঘাতিক অভাৱ দেখিছে, সেয়ে ঢেঁকীয়াপতীয়া বাঘ (Panthera tigris tigris) এটা দেখাটো তেওঁৰ বাবে কোনো বৰ এটা আগ্ৰহেৰে ক’বলগীয়া কথা নহয়। লুটফৰৰ বাবে বাঘ দেখাটো দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা অংশ। আৰু সেয়ে তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাহিনীবোৰ এই প্ৰতিবেদকৰ আগত ক’ব লৈছে।

"মোৰ মা-দেউতা বৰ দুখীয়া আছিল। দুয়োজনেই লগ লাগি ঘৰখন চলোৱাৰ চেষ্টা কৰিছিল যদিও বৰ কষ্টেৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিল। তেওঁলোকে খাল-বিলত মাছ-কেঁকোৰা আদি ধৰিছিল। আমি তিনিজন ভাই, তিনিজনী ভনী, আৰু আমাৰ মা-দেউতাৰ সৈতে এটা খেৰীঘৰত বছৰৰ পিছত বছৰ এনেকৈ কষ্টত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিছিলো। হাড় ভঙা শ্ৰমৰ ফলত তেওঁলোক সোনকালেই বেমাৰী হৈ পৰিল। মই মোৰ মা-বাবাৰ চিকিৎসা কৰাব নোৱাৰিলো। সিহঁতে মোৰ চকুৰ সন্মুখতে কষ্ট খাই মৰিল।

“মোৰ সংগ্ৰামভৰা জীৱন আৰম্ভ হৈছিল মাত্ৰ ১৪ বছৰ বয়সত। মই নদীত মিন (টাইগাৰ মিছামাছৰ পোনা) আৰু বাগড়া (টাইগাৰ প্ৰন) ধৰিছিলো। ডাঙৰ হৈ অহাত মই আন মানুহৰ নাৱত উঠি গৈ মাছ ধৰি আনিছিলো আৰু প্ৰত্যেক সাত দিনৰ মুৰে মুৰে ঘৰলৈ উভতিছিলো।”

নৰিয়া দেহাটো অকণমান জোকাৰি লুটফৰ তেওঁৰ শোৱাপাটীৰ পৰা উঠিল আৰু নদীৰ পাৰলৈ আহিল। তাত তেওঁ গোৰোহাৰ ওপৰত ভৰ দি বহি পাৰতে থোৱা নাও এখন মেৰামতি কৰিবলৈ ল’লে। তাৰ সমানে সমানে আমাৰ লগত কথাও পাতি থাকিল। “বাঘৰ ভয় গোটেই বছৰটো থাকে। শীতকালত সিহঁতৰ প্ৰজননৰ সময়ত সিহঁত প্ৰায়ে গাঁৱলৈ আহে। দুটা মতা বাঘ যেতিয়া একেটা অঞ্চলতে থাকে, তেতিয়া ক্ষেত্ৰাধিকাৰক লৈ যুঁজ লগাত সিহঁত কেতিয়াবা আশে-পাশে থকা গাওঁ পায়হি।”

লুটফৰৰ অৰ্জন কৰা বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ বলত তেওঁ মানুহৰ বসতিস্থলৰ আশে-পাশে বাঘৰ বিচৰণৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞানেৰে সমৃদ্ধ। “অৰণ্যত চিকাৰৰ নাটনি ঘটাটোও এটা কাৰণ,” তেওঁ কয়।

সুন্দৰবন বদ্বীপত পৰিৱৰ্তিত জলবায়ুৰ ফলত মানুহ আৰু বাঘ দুয়োটাৰে সংগ্ৰামৰ বিষয়ে তেওঁ কয়। যোৱা কেইবছৰমানত তেওঁলোকৰ জীৱন কেনেদৰে অধিক কঠিন হৈ পৰিছে, সেই বিষয়ে তেওঁ কৈ যায়। সেইখিনিক তেওঁ অৱশ্যে “সুন্দৰবনৰ দৈনন্দিন সমস্যা বুলি” অভিহিত কৰে। সাগৰপৃষ্ঠৰ বৰ্দ্ধিত উচ্চতা, নদীৰ খহনীয়াত পৰা বদ্বীপ আৰু জলমুখ আৰু সংকুচিত হৈ অহা মেংগ্ৰোভ হাবি। ফলত “বাঘে নিজৰ বসতিস্থল হেৰুৱাইছে আৰু খাদ্যৰ সন্ধানত গাঁৱলৈ আহিবলৈ লৈছে,” এনেকৈয়ে বাঘ-মানুহৰ সংঘাতে দেখা দিছে। পঢ়ক: বাঘৰ ভয়কো নেওচি গভীৰ অৰণ্যত কেঁকোৰা চিকাৰ

“বাঘ খেদা কামটোত বিভিন্ন কৌশল জৰিত হৈ থাকে,” লুটফৰে সেইবোৰ এটা এটাকৈ কৈ যায়। “নদী পাৰ হৈ বাঘটো গাঁৱত সোমোৱাৰ লগে লগে আমি বন বিভাগে দিয়া লাঠি আৰু চকলেট বোমা (বন বিভাগে দিয়া ফটকা) লৈ সাজু হওঁ।”

বাঘ খেদিবলৈ গোলা-বাৰুদ নালাগে বুজিব পাৰি, কিন্তু তেওঁলোকে লাঠি আৰু চকলেট বোমাৰে বাঘ খেদে – এই কথাই আমাক চিন্তাত নেপেলোৱা নহয়। লুটফৰ কিন্তু আত্মবিশ্বাসত গদগদ। “আমি এখন জাল লৈ যাও আৰু এলেকাটো ঘেৰি লও। তাৰপিছত চকলেট বোমা ফুটাও আৰু টেটু ফালি চিঞৰো। ভয় খাই মামা (ইয়াত বাঘত মামা বুলিয়ে কোৱা হয়) হাবিলৈ পলাই যায়।” তেওঁৰ সেই নিচেই সাধাৰণ সা-সৰঞ্জামেৰে বাঘ খেদাৰ ফলপ্ৰসূতাৰ ওপৰত খুবেই বিশ্বাসী লুটফৰে কয়, “এতিয়ালৈ বাঘ খেদোতে কেতিয়াও একো বিপদত পৰা নাই।”

মই বুজিলো যে লুটফৰ মোল্লা আৰু তেওঁৰ দলটোৱে বাঘ আৰু মানুহ- দুয়োটাৰে জীৱন ৰক্ষা কৰে।

চাৰিঠেঙীয়া জীৱটোক হাবিলৈ পঠিয়াই দি তেওঁলোকে এইটো নিশ্চিত কৰে যাতে সেই বিপন্ন প্ৰাণীটোক মানুহে মাৰি নেপেলায়। সেই বিপদসংকুল কামটো কৰা মানুহখিনি হিন্দু আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ সাধাৰণ মানুহ যিয়ে জীৱিকাৰ বাবে সুন্দৰবনৰ নদী আৰু হাবিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। লুটফৰে কয় যে তেওঁলোকে ভয় কৰি থাকিলে কাম নিসিজে। কুলতলিত এনে দুটা ১২-১৩ জনীয়া সদস্যৰে তাৎক্ষণিক সঁহাৰি দল আছে। তথাপি তেওঁলোকক কোনো ধৰণৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া নাই। তেওঁলোকৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বন বিভাগেও কোনো ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা নাই।

“বাঘ খেদাৰ বাবে আমি গাইপতি ১,০০০ টকা পাওঁ। বছৰত এনে ঘটনা তিনি-চাৰিবাৰ ঘটে। কিন্তু কেৱল বাঘ খেদা কামটোৰে আমাৰ পেট নভৰে,” লুটফৰে নিৰুদ্বেগচিত্তে কয়। তাৰমানে বছৰত তেওঁলোকে গাইপতি ৪,০০০ৰ পৰা ৫,০০০ টকা পায়। নিশ্চয়কৈ সেই পইচাৰে চলিবলৈ নোজোৰে। সেয়ে তেওঁ নদী আৰু জলমুখত মাছ আৰু কেঁকোৰা ধৰাৰ উপৰিও বছৰটোৰ বিভিন্ন সময়ত আন কাম কৰে।

“চৈত্ৰ, বৈশাখ আৰু জৈষ্ঠ (চ’ত, ব’হাগ আৰু জেঠ) মাহত নদীত মাছে পোনা এৰে। সেইখিনি সময়ত আমি নদীত নানামো। মই হাবিলৈ গৈ মৌ সংগ্ৰহ কৰোঁ। বছৰটোৰ আন সময়ত মই মাছ বিক্ৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰোঁ আৰু কোনোমতে চলো।” লুটফৰে এই আটাইবোৰ কাম কৰি মাহটোৰ গঢ়ে ৮ৰ পৰা ১০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে।

ভালেকেইবছৰ কাম কৰি লুটফৰে তিনিখন নাও কৰিছে আৰু তেওঁৰ সেই নাওকেইখনে “অতিকমেও ২০ গৰাকী মাছমৰীয়াক, য’ত দম্পতিও থাকে, বছৰটোৰ নটা মাহৰ বাবে জীৱিকাৰ বাট প্ৰশস্ত কৰে। তেওঁলোকে একেলগে মাছ আৰু কেঁকোৰা ধৰিবলৈ যায়।” লগে-ভাগে যায়, কিয়নো এইবোৰ কাম অকলে কৰা কাম নহয়। এনেকৈ মাছ ধৰিবলৈ গ’লে তেওঁলোক একেলেথাৰিয়ে ৮-৯ দিন ঘৰৰ পৰা আঁতৰত থাকে আৰু তেওঁলোকৰ নাও সেইছোৱা সময়ত নদীতেই থাকে। নানা বিপদৰ মাজত তেওঁলোকে দিনটোত ১৮ ঘণ্টা কাম কৰে। জিৰণি ল’বলে সময় অলপো নাথাকে। গাঁৱলৈ উভতি আহি তেওঁলোকে পাঁচৰ পৰা ছয় দিন জিৰণি লয় আৰু তাৰপিচত আকৌ নৈৰ অস্থায়ী বসতিৰ বাবে ওলাই যায়। চালেয়াৰ কথা আৰু শংকাই আমাকো চুই যায়: “এইখিনি সময়ত মোৰ বৰ ভয় লাগে (নদীত মাছ মাৰিবলৈ যোৱা সময়খিনি)। তেওঁলোক নিৰাপদে উভতি আহক আৰু একো বেমাৰ-আজাৰ নহওঁক, তাৰ বাবে নিতৌ দোৱা কৰোঁ। আল্লাহেই একমাত্ৰ আশা...”

এছ’চিয়েচন ফৰ প্ৰটেক্সন অৱ ডেমক্ৰেটিক ৰাইটচ্ নামে সংস্থাটোৰ এগৰাকী কৰ্মী কুলতলিৰ বাসিন্দা মিথুন মণ্ডলে বুজাই কয় কিয় বদ্বীপ অঞ্চলটোত মাছ ধৰিবলৈ যোৱাটোৰে পৰিয়ালবোৰ চলিব নোৱাৰা হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষৰ তথ্য অনুযায়ী ২,৫৮৪ বৰ্গকিলোমিটাৰ জোৰা সুন্দৰবন ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলত প্ৰায় ৮৮ৰ পৰা ১০০ টা বাঘ আছে। মিঠুনে কয়, “বন বিভাগে পদ্ধতিগতভাৱে অৰণ্যৰ বাফাৰ জ’ন নতুনকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিছে আৰু বেছি এলেকা ক’ৰ এৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। টাইগাৰ জ’ন (বাঘৰ অতিশয় স্পৰ্শকাতৰ বসতিস্থল) যোৱা কেইটামান বছৰত বাঢ়িছে। ক’ৰ এলেকা বাঘৰ বিচৰণৰ বাবে মুক্ত। এই অঞ্চলটোত মৌ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ দিয়া হয় যদিও মাছ বা কেঁকোৰা সংগ্ৰহ কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ। মাছ ধৰাৰ কেৱল বাফাৰ এলেকাতে অনুমতি আছে। বিড়ম্বনাৰ কথাটো হৈছে বাফাৰ এলেকা কমি অহাত লুটফৰৰ দৰে মাছমৰীয়াই জীৱিকাৰ তাড়নাত ক’ৰ এলেকাত সোমাবলৈ বাধ্য হৈ পৰিছে।”

বাঘক কিন্তু ক’তো সোমাবলৈ কাৰো অনুমতি নালাগে। গাঁৱত বাঘ আহি ওলালে বাঘটোক সঠিক বাট দেখুৱাবলৈ লুটফৰ আৰু তেওঁৰ দলটোক মাতি অনা হয়। তেওঁলোকৰ সাহসিকতাৰ ফলত কিমান মানুহ বাচিল, কিমান বাঘ বাচিল, তাৰ কোনো চৰকাৰী তথ্য নাই বা কোনো পৰিসাংখ্যিকীয় স্বীকৃতি নাই। তেওঁলোকৰ নামো ক’তো নাই। “প্ৰায়ে (বন বিভাগে) প্ৰমাণৰ অভাৱত বাঘৰ আক্ৰমণৰ ফলত হোৱা মৃত্যুক ‘অবৈধ’ বুলি ঘোষণা কৰে।” ক’ৰ এলেকাত বাঘৰ আক্ৰমণত মৃত্যু হোৱা লোক কোনোধৰণৰ ক্ষতিপূৰণৰ বাবে যোগ্য বুলি বিবেচিত নহয়।

লুটফৰ আৰু তেওঁৰ সহযোগীসকলে মানুহ আৰু বাঘ দুয়োটাৰে জীৱন ৰক্ষা কৰি আহিছে যদিও নিজে পেটে-ভাতে খাই জীয়াই থাকিবলগীয়া হৈছে। তাৰ লগত আকৌ বাঘৰ আক্ৰমণৰ নিৰন্তৰ ভয় আছেই।

পূৰ্ব গুৰগুৰিয়া গাঁৱৰ নদীৰ পাৰত লুটফৰে এতিয়াও নাওখন মেৰামতিৰ কামত ব্যস্ত। “আমাৰ জীৱিকা এই কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। হাত সাবতি বহি থকা জীৱন এটা মই কল্পনা কৰিব নোৱাৰো।” তেওঁৰ কণ্ঠৰ কোনোবাখিনিত জীৱন আৰু জীৱিকাৰ অনিশ্চয়তাৰ সুৰ এটা লাগি আছে।

তেওঁ সেমেকা হাঁহি এটাৰে আমাক বিদায় জনালে। “আল্লাই বিচাৰিলে আমি আকৌ লগ পাম।”

কলকাতা অভিমুখী ৰেলখন নাপাম বুলি মই খৰখেদাকৈ খোজ দিলো। পিছলৈ ঘূৰি চালো। নাও মেৰামতি কৰি থকা কামটোত নিমগ্ন সুন্দৰবনৰ এই অতিমানৱজনৰ ছায়াচিত্ৰ ধীৰে ধীৰে ক্ষীণ হৈ আহিল।

পুনশ্চ: পৰিৱেশ, অৰণ্য আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয়ৰ বন্যপ্ৰাণীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ব’ৰ্ড (এনবিডব্লিউএল)য়ে ২০২৫ৰ আগষ্টত সুন্দৰবন ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলত ২৪-পৰগনা (দক্ষিণ) মণ্ডলৰ বাঘৰ বসতি থকা আন অঞ্চলবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ সীমা পুনৰ নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰস্তাৱক অনুমতি প্ৰদান কৰে। নতুন সুন্দৰবন ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চলে এতিয়া ৩,৬২৯.৫৭ বৰ্গকিলোমিটাৰ অঞ্চল সামৰি দেশৰ ভিতৰতে দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল হৈ পৰিব। এই অঞ্চলৰ বাসিন্দাসকল ক’ৰ এলেকাত সোমাই পৰিব। এই লৈ বিশেষকৈ মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকল শংকিত আৰু সন্দেহান্বিত হৈ পৰিছে। তেওঁলোকে বুজিছে যে জীয়াই থাকিবলৈ অৰণ্যৰ ভিতৰে-বাহিৰে তেওঁলোকৰ চলাচলত এই নতুন আইন আৰু নিষেধাজ্ঞাসমূহে সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব।

মূল প্ৰতিবেদন বাংলা ভাষাত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি