पुराचा प्रयोग आणि चिकाटीचा धडा

तुमच्यासमोर एक अंधारा मंच आहे. आणि तिथे एका चौथऱ्यावर स्त्रिया आणि पुरुषांच्या काही आकृती दिसतायत. “प्रत्येक आणि प्रत्येक वर्षी वरून डोंगरातून आलेली माती इथे वाहत येते आणि या बॅकवॉटर्समध्ये समुद्रकिनाऱ्याला समांतर साचत राहते.” केरळच्या एर्णाकुलम जिल्ह्यातल्या समुद्रकिनाऱ्यावरच्या गावांचा आणि या भूमीचा इतिहास हा आवाज आपल्याला सांगायला लागतो. या माणसांच्या आकृत्यांमागे एका पडद्यावर वेगवेगळी चित्रं सरकत राहतात. १३४१ सालापासून. तेव्हा मुझिरिस बंदराचा भाग होता हा सगळा प्रदेश.

हळूहळू समोरचा रंगमंच उजळू लागतो. आणि मग घरासमोरच्या पुराच्या गुडघाभर पाण्यातून वाट काढत चाललेली दहा माणसं आपल्याला दिसतात. थकलेली, पाण्यात भिजलेली त्यांची पावलं पाणी कापत प्रेक्षकांच्या दिशेने यायला लागतात. मागे एखाद्या भोंग्यासारखा सुरू असलेला आवाज मोठा होत जातो.

सैलजा के एस रंगमंचावरच्या या दहा जणांपैकी एक. या प्रयोगाचं नाव आहे चेवित्तोरमा. हा कॅथोलिक पंथाच्या लोकांमधला एका रिवाज आहे. शेवटचे श्वास मोजणाऱ्या माणसाच्या कानात अगदी हलक्या आवाजात प्रार्थना म्हटली जाते. त्याच्या जिवाला बरं वाटावं म्हणून. या रिवाजाचं नाव म्हणजे चेवित्तोरमा. सैलजांना अभिनय करण्याचा कोणताही अनुभव नाही. खरं तर समुदाय नाटक या प्रकारात वास्तव कुठे संपतं आणि कल्पना कुठे सुरू होते हेच कळत नाही असं त्यांना वाटतं.

“माझी आई मला सारखी म्हणायची की लहानपणी मी फार खट्याळ होते. आणि फक्त खट्याळ नाही नुसता धिंगाणा घालायचे म्हणे. त्या काळात ती मला जेवू घालण्यासाठी म्हणून गोष्टी सांगायची. ऊन ऊन भात, त्यावर खोबरेल तेलाची धार आणि मीठ...आज ते वास आठवूनही मला तोंडाला पाणी सुटतं. पुढे मी १२-१३ वर्षांची झाल्यावर एक हस्तरेषा पाहून भविष्य सांगणारा आमच्या घरी आला होता. त्याने माझा हात पाहिला आणि म्हणाला, “ती हे घर पार फुकून टाकणार आहे. मीठाचा कणसुद्धा राहणार नाही!’ मला हे ऐकून कसं तरीच झालं. मी असं काही कसं करेन? पण सगळे जण भरपूर हसले.”

“काही वर्षं गेली. २०१८ साली माझी आई माझ्या सोबत होती. खरं तर बिचारी काही दिवसांसाठीच माझ्याकडे रहायला आली होती.” आणि मग पुरानंतर लगेचच आपली आई वारल्याची गोष्ट सैलजा सांगतात. हातात मिठाची बरणी.

“नाटकाचा हा सगळा गट म्हणजे एक कुटुंबच आहे. माझ्या मनाला उभारी घ्यायला मला यांची मदत झाली. आणि मला हे समजलं की माझ्यामध्ये सुद्धा काही तरी करण्याची आणि समाजाचं ऋण फेडण्याची क्षमता आहे,” ५७ वर्षीय सैलजा सांगतात. आवाजात अभिमान. त्या स्वतःला ‘होम मेकर’ म्हणतात. खरं तर घरी तयार केलेली लोणची विकण्याचा त्यांचा व्यवसाय आहे. आणि अलिकडेच त्यांनी एका दागिन्यांच्या दुकानात विक्रेती म्हणून काम सुरू केलंय. “२०१८ मध्ये जे झालं त्यातून बाहेर पडायला मला या कम्युनिटी थिएटरचा उपयोग झाला. माझे स्वतःचे अनुभव मला दुसऱ्यांना सांगता आहे. खास करून आम्ही अशा पुरांचा मुकाबला कसा करतो याची काहीही कल्पना नसलेल्यांना.”

सैलजांचा मुलगा अभिमन्यू पी जे, वय ३२ सांगतो, “गावात पूर येणं आमच्यासाठी सवयीचं आहे.” पुदेनवेळिक्कर गाव पेरियार आणि चलकुडी या महानद्यांच्या बरोबर मधे आहे. भूभागात घुसलेलं पाणी आणि समुद्राच्या भरतीतून तयार झालेल्या तळ्यांनी वेढलेलं आहे. “दर वर्षी डिसेंबर महिन्यात पाणी घरात शिरतं किंवा रस्त्यात साचतं. समुद्र उफाणलेला असतो आणि पावसाळ्यात तर इथे प्रचंड पाऊस कोसळतो. पण काय होणार हे आम्हाला माहितीये. पाणी येताना आम्ही पाहतो. मग हळूहळू पाण्याची पातळी वाढते. हे सगळं आमच्या सवयीचं आहे. २०१८ साली मात्र विपरित काही तरी घडलं.”

१०० वर्षांमध्ये आला नाही असा पूर २०१८ साली केरळमध्ये आला. पुतेनवेळिक्करा हे गाव सर्वाधिक बाधिक गावांपैकी एक होतं. डॉ. मधुसूदन सीजी आणि डॉ. श्रीजा केजी यांनी २०२० साली तयार केलेल्या अहवालात २०१८ साली आलेल्या पुराची अनेक कारणं नमूद केली आहेत. जलव्यवस्थापनाच्या पायाभूत यंत्रणांपासून ते पाणथळ जागा आणि भाताच्या खाचरांमध्ये झालेल्या मोठ्या बदलांचाही त्यामध्ये समावेश आहे. हे दोघे सध्या सध्या इक्विनॉक्ट या संस्थेसोबत वातावरण बदलासंबंधी काम करतात. २०१८ चा पूर अत्यंत वेगात आला आणि भयंकर होता. ४०० लोकांचा जीव गेला आणि लाखो लोकं विस्थापित झाले. पशुधन आणि शेती, मत्स्य व्यवसायाचं मोठ्या प्रमाणात नुकसान झालं. घरं, रस्ते, पूल आणि शाळा कोलमडून पडल्या. राज्याचं तब्बल १०,००० कोटींचं नुकसान झालं.

सैलजा आणि अभिमन्यूच्या दुमजली घराचीसुद्धा पुरात पडझड झाली. त्यांच्या वस्तीत अनेक घरं पडली. २०१० साली आपल्याच जमिनीत बांधलेल्या घराचं कर्जसुद्धा फिटलेलं नव्हतं. पूर आला तेव्हा तळमजल्यावर पाणी आत शिरलं आणि घरात ६ ते ८ फूट पाणी भरलं. दिव्या पंख्याच्या बटणांपर्यंत.

“पोलिस येऊन आम्हाला सांगून गेले होते की तुम्ही इथून सुरक्षित स्थळी जा म्हणून. पण आम्हाला इतका धोकादायक पूर येईल असं काही वाटलं नाही. क्षणात इतकं जास्त पाणी भरेल याची आम्ही कल्पनासुद्धा केली नव्हती. त्याच पुरात आमच्या कुटुंबाची ताटातूट झाली.” सैलजा, त्यांची आई आणि मुलीला सैन्यदलाने शिबिरात हलवलं. अभिमन्यू, त्याचा एक मित्र आणि सैलजांचा भाऊ घराच्या छतावरच दोन दिवस अडकून पडले होते. त्यानंतर त्यांना एका मॉलला हलवण्यात आलं.

“माझा २४ वा वाढदिवस मी एका शॉपिंग कॉम्प्लेक्समधल्या निवारा शिबिरात साजरा केला. आमची सुटका करून इथे आणलं त्याआधी दोन दिवस आम्ही माझ्या मामाच्या घराच्या छतावर अडकून पडलो होतो. सलग ४८ तास आम्ही फक्त नुसता पांढरा भात खाऊन काढले. एक दुकान उघडं होतं, तिथली थोडी मिठाई खाल्ली,” आठ वर्षं झाली तरी तेव्हा घडलेल्या सगळ्या गोष्टी अभिमन्यूला जशाच्या तशा आठवतात. “त्यानंतरचा एकही वाढदिवस असा जात नाही की पुराचा तो काळ आठवत नाही. आता माझ्या वाढदिवस वेगळाच वाटायला लागलाय.”

“जवळपास तीन दिवस फोन वगैरे सगळं बंद होतं,” सैलजा सांगतात. “आम्हाला एकमेकाची काहीच खबरबात नव्हती. कोण वाटलं, कोण नाही, काहीही कळायला मार्ग नव्हता. मनात आशा धरणार तरी कशी असं सगळं वातावरण होतं.” सैलजांचे पती बांधकामावर काम करतात आणि जवळच्या जिल्ह्यांमध्ये कामासाठी जात असतात. ते तेव्हा गावी नव्हते. पूर आल्यानंतर तीन दिवस त्यांच्याशी कसलाच संपर्क होत नव्हता त्यामुळे त्या प्रचंड चिंतेत होत्या. अखेर ते काम करत होते त्या कंत्राटदाराशी संपर्क झाला.

आठ वर्षं उलटल्यानंतरही पाऊस सुरू झाला की सैलजाच्या मनात चिंता थैमान घालते. “पुरात घरातली सगळी उपकरणं आणि लाकडी सामान खराब झालं. काही दुरुस्त केलं, काही बदललंय. भिंतीवर पाण्याच्या खुणा अजूनही तशाच आहेत,” ती म्हणते. इतरही लोक तेच सांगतात. “आम्ही परत घरी आलो त्यानंतर काही काळ आई घराच्या बाहेरच गेली नव्हती. त्या सगळ्याबद्दल बोलायला तिला आवडत नाही. आमची सगळ्यांची ताटातूट झाली त्याचा तिला फार त्रास झाला होता. आजही पाऊस पडायला लागला की तिला काळजी वाटायला लागते. तेव्हाची भीती अजूनही कुठे तरी पुरून उरलीये,” अभिमन्यू सांगतो.

“मानसिक आरोग्य अनेक घटकांमुळे चांगलं राहतं. आज वातावरण बदलामुळे त्यातल्या काहींवर विपरित परिणाम होऊ लागला आहे. उदा. पोटापाण्यासाठी काम. आपत्ती आणि लहरी हवामानाची त्यात भर पडते. २०१८ साली आलेल्या पुरामुळे लोकांच्या मनावर प्रचंड आघात झाला आहे. त्यातून चिंता, नैराश्य आणि असुरक्षिततेच्या भावना वाढतात. भरतीच्या वेळी शिरणारं पाणी, सततचा एक ताण आणि मानसिक उद्वेग यातूनच पुढे मानसिक आरोग्याच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात,” मेंटल हेल्थ ॲक्शन ट्रस्ट, कोळिकोडे या संस्थेचे संस्थापक मनोजकुमार सांगतात.

तेव्हाचे दिवस आठवताना आजही सैलजांच्या शरीराला कंप सुटतो. “समुद्राचं पाणी शिरायचं, त्याची आम्हाला सवय होती. पण २०१८ चा पूर फारच अचानक आला. आणि फार मोठा फटका बसला आम्हाला,” त्या म्हणतात. “आता दोन दिवस जरी पावसाची झड लागली तर मला काळजी वाटायला लागते. आम्ही आमची सगळी महत्त्वाची कागदपत्रं, विजेवर चालणाऱ्या वस्तू वरच्या मजल्यावर सुरक्षित ठिकाणी ठेवून देतो. असं पूर्वी काही आम्ही करायचो नाही.” पूर ओसरल्यावर दोन महिने उलटले तरी सैलजांच्या पतीला नीटसं काम मिळालेलं नव्हतं. त्यासुद्धा खूप दिवसांनी कामावर परत गेल्या. “तेव्हा कर्ज फिटायचं होतं. मला सारखा त्याचाच घोर असायचा,” त्या म्हणतात. “काही महिने उलटले आणि हळूहळू काम सुरू झालं, तेव्हा कुठे जरा जिवात जीव आला.” पण मन काही इतक्या लवकर थाऱ्यावर आलं नव्हतं.

“प्रत्येकासाठी चिकाटी किंवा तगून राहण्याची ताकद वेगवेगळी असते,” एम. पी. शाजान म्हणतात. ते पुतेनवेळिक्करामध्ये एक कम्युनिटी रिसोर्स सेंटर चालवतात. “आमचा व्हॉट्सॲप ग्रुप आहे. स्व मदत गट आहेत आणि आता हा नाटकाचा गट. अनेकांचं या पुराच सगळंच वाहून गेलं. लोकांच्या उपजीविका आणि सुरक्षित असल्याची भावना या पुराने उद्ध्वस्त केलीय माझी पत्नी एका प्राथमिक आरोग्य केंद्रात नर्स म्हणून काम करते. अनेक जण तब्येतीच्या तक्रारींसाठी तिथे येतात. पण आपल्या मानसिक त्रासासाठी सुद्धा इथे उपचार मिळू शकतात हे त्यांच्या लक्षात येत नाही.”

एल्डहोस सकारिया एमएचएटीमधले वरिष्ठ डॉक्टर आहेत. आजही मानसिक त्रासासाठी मदत घेण्याबद्दल लोकांच्या मनात एक अढी आहे, असा त्रास अजूनही कलंक मानला जातो त्यामुळेच लोक पुढे येत नाहीत असं त्यांचं म्हणणं आहे. खेदाची बाब म्हणजे संपूर्ण देशात पहिला जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रम केरळमध्ये, १९९९ साली सुरू झाला. प्रत्येक जिल्ह्यात मनोविकार तज्ज्ञ आणि मानसशास्त्रज्ञ असलेली केंद्रं सुरू करण्यात आली.

“आज, या घडीला आम्ही ५७ व्यक्तींना आणि त्यांच्या कुटुंबांना मानसिक आरोग्याच्या सेवा देतोय. त्यांना चिंतारोग आणि नैराश्याचा त्रास होतोय. आपलं मानसिक आरोग्य आपल्या सभोवतालच्या वातावरणावर अवलंबून असतं. आपल्या हाताचं कामच गेलं, किंवा संसाधनांचा तुटवडा असला तर सगळ्याचा एकमेकांशी संबंध असतो. जिल्हा मानसिक आरोग्य कार्यक्रमामधून औषधं मिळतात, हे चांगलं आहे. पण ते पूर्ण काम नाही,” सकारिया सांगतात.

सैलजा आणि इतरांना आपल्या चिंता आणि भीतीतून बाहेर येण्यासाठी, मनावर फुंकर घालण्यासाठी कम्युनिटी सेंटरने मदत केली. आणि हे सगळं खरं तर अपघातानेच घडलं. २०२२ साली सैलजा देवळातून बाहेर येत होत्या तेव्हा त्यांची शेजारीण विलासिनी टी.पी. शी त्यांची अचानक गाठ पडली. त्यांनीच सैलजाला असं काही शिबिर होणार असल्याचं सांगितलं.

आणि हे शिबिर म्हणजे सैलजांसाठी आपल्या आतल्या सगळ्या भावनांच्या कल्लोळातून वाचवणारं जीवरक्षक जॅकेट असल्यासारखं झालं.

“नाटकामुळे मी जरा माझ्या चुलीपेक्षा वेगळं काही तरी करायला लागले. माझ्या स्वतःसाठी, माझ्या भोवतीच्या लोकांना वाचवण्यासाठी आणि बाहेरच्या जगाला, सरकारला आमचे प्रश्न समजावेत यासाठी मी हे काम करत आहे. मी या नाटकामध्ये कुटुंबातल्या एका माणसाची भूमिका करते. संगीत सुरू झालं की जणू काही आत आत्म्यामध्ये ढोलाचे ठोके पडू लागतात.”

विलासिनीसुद्धा बॅकवॉटरच्या काठावर राहतात. सैलजाच्या घरापासून त्यांचं घर १० मिनिटांच्या अंतरावर आहे. त्यांनाही २०१८ च्या पुराचा फटका बसलाच. त्यांचा नवरा कॉयर फॅक्टरीत कामाला होता. एकदा काम करत असताना तिथल्या क्रशिंग मशीनमध्ये त्याचा हात अडकला आणि तेव्हापासून त्याचं काम गेलं. विलासिनी मनरेगातून येणाऱ्या मजुरीतून सगळं भागवत होत्या. तेव्हाच पूर आला. त्यांची दोन्ही मुलं रिक्षा चालवतात. पण पुरानंतर किती तरी महिने त्यांना कामच नव्हतं.

त्यांचं घर पूर्णच पुराच्या पाण्यात होतं. खूप पडझड झाली. त्या आणि त्यांचे पती अनेक दिवस निवारा शिबिरात राहत होते आणि मुलं नातेवाइकांपाशी. किती तरी आठवडे दुरुस्ती केल्यानंतर त्यांचं घर मूळ पदाला आलं. “पाणी ओसरल्यानंतर रोज आम्ही येऊन घर साफ करायचो. त्या शिबिरातून इथे घरी येताना काळजाला असल्या यातना व्हायच्या. रस्ते निर्जन आणि अंधारलेले. कसला आवाज नाही. वीज नाही,” त्या सांगतात.

“लोकांनी किती तरी वस्तू, गोष्टी चक्क फेकून दिल्या. पण आम्हाला तसं करून चालणार नव्हतं. मुलांच्या हाताला काम नव्हतं आणि भविष्यातही फार काही होईल असं चित्र नाही.” त्यांनी काही म्हणजे काहीही टाकून दिलं नाही. खराब झालेल्या खुर्च्या टेबलं सुद्धा नाहीत. “मी सगळं काही नीट साफ केलं. बुरशी लागू दिली नाही. २०१८ चा पूर म्हणजे आमच्यासाठी मैलाचा दगड मानायला पाहिजे,” त्या म्हणतात. दर वर्षी समुद्र उफाणला की भरतीचं पाणी आत शिरतं आणि पूर येतो. त्याचीसुद्धा आता त्यांना जास्त भीती वाटू लागली आहे.

“भरतीचा पूर ही फारशी दिसून येणारी आपत्ती नाहीये. पण हळूहळू तो रोजचं आयुष्य व्यापून टाकतो,” श्रीजा सांगतात. इक्विनॉक्टमध्ये त्या संशोधन विभाग प्रमुख आहेत. “सतत सतत पाणी घरांमध्ये शिरतं. वस्तू खराब होतात, विहिरींचं पाणी दूषित होतं, सांडपाण्याचा निचरा होत नाही, रोजचा दिनक्रमच बिघडून जातो आणि हळूहळू उपजीविकांचा ऱ्हास व्हायला लागतो. किती तरी बाया सांगतात की भरतीच्या अवतीभोवती राहणं म्हणजे मनात सतत शंका - पुढच्या भरतीचं पाणी आपल्या घरात शिरेल का, मौल्यवान वस्तू कुठे ठेवायच्या ते ठरवत बसायचं किंवा घराची डागडुजी करून पैसा घालवायला का नाही.”

गेल्या दहा वर्षांत जागतिक तापमानात वाढ झाली आहे. वर्षागणिक समुद्राची पातळी वाढतीये. त्यामुळे समुद्राचं पाणी नदीच्या मुखातून भूभागामध्ये आत शिरतंय. छोटे जलाशय, ओढे, प्रवाहांमधून आत यायला लागलंय. २०११ पासून या घटनांमध्ये वाढ झाल्याचं दिसतं. याशिवाय इतरही काही कारणं आहेत. वाल्लारपाडोम कंटेनर टर्मिनल प्रोजेक्ट आणि कोची बंदरांच्या जहाज मार्गाचं खोलीकरण यामुळेही परिस्थिती अधिक बिकट झाली आहे. जिल्ह्याच्या काही सखल भागात तर आता कायमच पाणी भरलेलं असतं. वातावरण बदलाचा अगदी थेट आणि डोळ्याला दिसेल असा परिणाम आहे हा. २०२६ साली राज्य शासनाने काढलेल्या सूचनेमध्ये भरतीचा पूर ही या राज्याची विशेष आपत्ती असल्याचं जाहीरही केलं आहे.

“२०१८ चा पूर आणि भरतीचा पूर या दोन्हींसाठी कारणीभूत आहे लोकांचं आणि पाण्याचं बदललेलं नातं. केरळची संस्कृती, उपजीविका आणि जगण्याच्या केंद्रस्थानी असलेलं पाणी आता अपरिचित असल्यासारखं भासू लागलं आहे. ते अनावर, अनिश्चित आणि अस्वच्छ झालंय. ज्या पाण्याने घरं, शेती आणि लोकांचं जगणं फुलवलंय तेच आता त्यांच्यावर चाल करून यायला लागलंय. माझ्या मते जेव्हा इतक्या परिचयाची गोष्टच लोकांसाठी भीतीदायक होणं ही मानसशास्त्रीय दृष्ट्या लक्षणीय बाब आहे. आपलं पर्यावरण, घर आणि सुरक्षित असण्याची भावनाच या भीतीमुळे बदलून जाते,” श्रीजा सांगतात.

आपत्ती आघात करते. एका रात्रीत घर दार, भांडी-कुंडी, पोटापाण्याचं काम, सगळ्या आठवणी वाहून जातात. आणि सैलजांच्या बाबत घडलं तसं जिवलगही. कोणत्याही नैसर्गिक संकटादरम्यान आणि नंतरही कुटुंब बांधून ठेवण्याचे अदृष्य भावनिक श्रम महिलाच उचलत असतात. त्याचं ओझं वागवत असतात.

२०१८ च्या पुरादरम्यान आपल्या मनावर किती मोठं ओझं होतं त्याबद्दल विलासिनी सांगते. “त्या निवारा शिबिरात सगळेच जण फार ताणाखाली होते. माझ्या मनात काय सुरू आहे हे मी कुणालाही सांगितलं नाही. मला नव्हतंच सांगायचं. जेव्हा लोक आपल्यावर विसंबून असतात तेव्हा मनातल्या गोष्टी मनातच ठेवणं सोपं असतं. पण केवळ माझ्या चेहऱ्यावर हसू आहे म्हणजे माझ्या आतमध्ये काही सुरू नाहीये असा त्याचा अर्थ होत नाही ना. घर साफ करायला माझी दोन्ही मुलं मदतीला होती हे माझं नशीब. किती तरी लोकांचं कुणीच नव्हतं. भविष्याकडे बघत असताना मनात भीती ठेवून उपयोग नसतो. आम्ही सतत एका अनिश्चित परिस्थितीत राहतोय. वायनाडमध्ये एका रात्रीत काय घडून गेलं तेही आम्ही पाहिलंय,” २०२३ साली वायनाड मध्ये झालेल्या भूस्खलनाविषयी ती म्हणते. “आता अनुभवण्यासारखं काहीही राहिलेलं नाही. सगळं पाहिलंय या डोळ्यांनी...”

सगळं काही स्वतः सहन केलेले विलासिनीसारखे अनेक जण या नाटकाच्या प्रयोगात सहभागी झाले. टीआयएसएस मुंबईच्या डॉ. मंजुला भारती यांच्या कल्पनेतून साकार झालेला हा फुलब्राइट माजी विद्यार्थी प्रकल्प होता. इक्विनॉक्ट नाट्य शिबिराच्या डॉ. जयरामन चिलयिल यांच्या नेतृत्वात तो सुरू करण्यात आला होता. सर्व काही उद्ध्वस्त करणाऱ्या पुराचा अनुभव नाटकाच्या माध्यमातून मांडावा अशी कल्पना होती. त्रिसूरच्या स्कूल ऑफ ड्रामामधील शिक्षक श्रीजीत रमणन हे दिग्दर्शक होते.

“२०१८ च्या पुरामुळे झालेला आघात तीव्र स्वरुपाचा होता. आणि भरतीच्या पुरामुळे येणारा ताण हा चिवट, जुनाट स्वरुपाचा ताण असतो. एक अचानक येऊन सगळं उद्ध्वस्त करून जातो आणि दुसरा हळूहळू आपल्या मनातली सुरक्षित असण्याची भावना खात राहतो. पण दोन्ही प्रकारच्या पुरामध्ये केवळ वित्तहानी होत नसते. आपल्याच परिसराबद्दल असलेला आपला विश्वास ढासळत असतो. जिवाभावाचं असलेलं पाणी आता एखाद्या लहरी नातेवाइकासारखं आपल्याला व्यापून राहतं. आणि मग जगणंच बदलून जातं. रोजचं आणि मनातलं, भावनांचं सुद्धा,” श्रीजा सांगतात.

खरे अनुभव घेतलेली खरी माणसं आणि सभोवतालचा परिसर बदलत असतानाचे त्यांचे खरे अनुभव आणि कहाण्या एकत्र करण्याचा प्रयोग म्हणजे चेवित्तोरमा. प्रयोगाचं पहिलं वाक्यच हे सांगतं – हे नाटक नाही. या भूमीतल्या जगण्याची ही एक झलक आहे. वातावरणातील बदलांमुळे भरतीच्या पुरांमध्ये झालेली वाढ, त्याचे एखाद्या समुदायाच्या जगण्यावर होणारे भयंकर परिणाम काय असतात हे प्रेक्षकांना दाखवत असतानाच कुठे तरी त्यांच्या दुःखावर, आघातावर फुंकर घालत उमेद जागवण्याचं कामही हा प्रयोग करतो. यातल्या दहा कलाकारांना अभिनयाचा कसलाही अनुभव नव्हता पण त्यांनी भीषण पूर अनुभवलेला होता. “आम्हाला काय असणार आहे, काहीही माहीत नव्हतं. पण शाजान सरांनी बोलावलं म्हणून आम्ही गेलो,” विलासिनी सांगते.

“पहिल्या दिवशी मी शिबिराला गेले आणि मग घरी थांबलेच नाही,” सैलजा सांगतात. “कारण आयुष्यात पहिल्यांदाच असं वाटलं की माझं कुटुंब सोडून दुसऱ्या कुणाशी तरी काही तरी ऋणानुबंध जुळतायत. मी नेहमी एकटी असायचे. आता आम्ही सगळे इतके जवळ आलोय, की मला काहीही लागलं तरी ते माझ्यासाठी हजर असतात. या कामामुळे मला स्वतःपलिकडे आयुष्याचा अर्थ सापडलाय. आमच्या कहाण्या आम्ही किती तरी जास्त लोकांपुढे मांडू शकलो.”

आज हा प्रयोग देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोचलाय. केरळच्या समुद्रकिनाऱ्यावर राहणाऱ्या गावातल्या लोकांच्या कहाण्या इतरांसमोर मांडल्या जातायत. “मी रंगमंचावर असते तेव्हा मला एकटं असल्यासारखं वाटतच नाही. नाटकामुळे मला स्वतःला माझ्या भावना व्यक्त करता आल्या. इतरांसोबत दुवा जोडता आला आणि माझी कहाणी सांगता आली,” विलासिनी सांगते.

“पाणी भरणं, साचून राहणं या सगळ्याबद्दलची सततची एक अनिश्चितता असते. चेवित्तोरमा म्हणजे हेच आहे. प्रयोगामध्ये शेवटी, लोक त्यांची जमीन, गावं सोडून जातात. प्रत्यक्षात आम्ही देखील तेच पाहतोय. आम्हाला काय वाटतंय हे लोक स्वतः अनुभवतायत. आमच्या गटाचा म्हणूनच मला फार अभिमान वाटतो. प्रयोगानंतर किती तरी लोक रडताना आम्ही पाहिलेत. लोकांना आता समजायला लागलंय की आमच्या जमिनी आता आम्हाला पोसू शकत नाहीत,” विलासिनी सांगते.

हे सगळं तर आहेच. पण त्या पलिकडे जाऊन हे कम्युनिटी थिएटर त्यांच्यासाठी ग्रुप थेरपीचं काम करतंय. २०१८ च्या आणि भरतीच्या वाढत्या पुराचा आघात सहन करण्यासाठी बळ देणारी समूहाची साथ मिळवून देतंय.

‘पारी’ची देशव्यापी हवामान बदल व मानसिक आरोग्य ही वृत्तांत मालिका मरिवाला हेल्थ इनिशिएटिव्हच्या सहयोगाने राबवली जातेय. ही मालिका तापमान वाढीचा मानसिक व सर्वसाधारण आरोग्यावरील परिणाम, तसंच या समस्येचा ग्रामीणांच्या उपजिविकेवरील दुष्परिणाम त्याचप्रमाणे या समस्येच्या प्रभावाने नागरी भागात विस्थापित झालेल्या ग्रामीणांचे जीवन याचा वेध घेते.