বানৰ ধল আৰু স্মৃতি কঢ়িওৱা এটা নাট্যদল

এখন আন্ধাৰ মঞ্চই দৰ্শকক আদৰে। ছাঁয়াচিত্ৰৰ দৰে কেইগৰাকীমান পুৰুষ-মহিলা তাত থিয় হৈ আছে। “বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা পলস সাগৰৰ পাৰত সমান্তৰালভাৱে জমা হোৱা জলডোঙা (বেকৱাটাৰ)ৰ কাষে কাষে দ্বীপৰ সৃষ্টি কৰিছিল।” নেপথ্যৰ এক কণ্ঠই কেৰালাৰ এৰ্নাকুলামৰ উপকূলীয় গাঁওবোৰৰ ভূমি আৰু ইতিহাসৰ পৰিচয় দাঙি ধৰে। ছাঁয়াচিত্ৰৰ আঁৰত প্ৰক্ষেপিত চিত্ৰসমূহে ১৩৪১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা এই ঠাইখনৰ সেই সময়ৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে যেতিয়া চহৰখন ঐতিহাসিক বন্দৰ চহৰ মুঝিৰিছৰ অংশ আছিল।

মঞ্চখন লাহে লাহে পোহৰ হৈ আহে। সন্মুখত দেখা যায় দহটা চৰিত্ৰক ঘৰৰ সমুখভাগত বানৰ পানীয়ে বুৰোৱা ৰাস্তা এটাত আঁঠুৰ সমান পানী ফালি গৈ থকা দেখা যায়। লেহেম গতিৰে পানীৰ মাজেৰে চপ চপ শব্দ কৰি তেওঁলোক দৰ্শকৰ ফালে আগবাঢ়িছে। তেনেতে নেপথ্যত বাজি থকা ছাইৰেনৰ দৰে সংগীত তীব্ৰ হৈ পৰিছে।

শৈলজা কে. এছ. মঞ্চৰ এই দহগৰাকী মাজৰ এগৰাকী। নাটকখনৰ নাম হৈছে চেভিত্তোৰ্মা - এয়া এটা স্থানীয় কেথলিক আচাৰৰ নাম য’ত এজন মৃত্যুমুখী লোকক জীৱনৰ অন্তিম ক্ষণকেইটাত শান্তি প্ৰদানৰ বাবে কাণত ফুচফুচাই প্ৰাৰ্থনা গীত গোৱা হয়। এই নাটখনত অভিনয় কৰা আন সকলোৰে দৰে শৈলজাৰো অভিনয়ৰ কোনো পূৰ্ব অভিজ্ঞতা নাই। দৰাচলতে এই সামূহিক নাট্যমঞ্চখন তেওঁৰ বাবে বাস্তৱ আৰু কল্পকাহিনীৰ মাজৰ পাৰ্থক্য নোহোৱা কৰা এখন ঠাই।

“মায়ে প্ৰায়ে কোৱা শুনিছিলোঁ যে সৰুতে মই একেবাৰে অঘাইটং আছিলো। নাই, কেৱল দুষ্টই নহয়, সৰু-সুৰা এজাক ধুমুহাই আছিলো। তেতিয়াৰ দিনবোৰত আইতাই মোক সাধু শুনাই ভাত খুৱাইছিল। অকণমান গৰম ভাতত নাৰিকল তেল আৰু নিমখ। সেই সুগন্ধ আৰু জুতি এতিয়াও জিভাত লাগি আছে...! তাৰ পিছত ১২ কি ১৩ বছৰ বয়সত হাত চোৱা মানুহ এজন আহি ঘৰত ক’লে, ‘তাই এদিন এই ঘৰখন উদং কৰিব। আনকি শেষকণ নিমখো লৈ যাব!’ এই কথাষাৰে মোক বৰ আমনি কৰিছিল। মই কেতিয়াবা তেনে কিবা কৰিম নেকি? কিন্তু সকলোৱে হাঁহিছিল।

“বহু বছৰ বাগৰিল। ২০১৮ চনত মা মোৰ লগত আছিল। মায়ে মাত্ৰ কেইদিনমানৰ বাবেহে থাকিবলৈ আহিছিল।” হাতত নিমখৰ টেমাটো লৈ শৈলজাই বানপানীৰ বাবে মাকক হেৰুওৱাৰ কাহিনীটো কৈ গ’ল আৰু দৰ্শকে মন্ত্ৰমুগ্ধ হৈ শুনি গ’ল।

“নাট্যগোষ্ঠীটো এটা পৰিয়ালৰ দৰে। ই মোৰ মানসিক স্বাস্থ্য ঘূৰাই অনাত সহায় কৰিছে। ইয়াতেই মই বুজিলো যে কিবা এটা কৰিবলৈ আৰু সমাজক কিবা এটা ঘূৰাই দিবলৈ ময়ো সক্ষম,” ৫৭ বছৰীয়া স্ব-নিয়োজিত শৈলজাই গৌৰৱেৰে কয়। তেওঁ নিজকে এগৰাকী গৃহিণী বুলি কয় যদিও তেওঁ এগৰাকী উদ্যোগীও। তেওঁ ঘৰত বনোৱা আচাৰ বিক্ৰী কৰে। অলপতে তেওঁ এখন গহণাৰ দোকানতো ছেলছৰ কাম লৈছে। “সামূহিক নাট্যমঞ্চই মোক ২০১৮ চনত ঘটা ঘটনাবোৰ মানি লোৱাত আৰু মোৰ নিজৰ অভিজ্ঞতাবোৰ ইয়াৰে আন লোকসকলৰ লগত ভগাই লোৱাত সহায় কৰিছে আৰু বিশেষকৈ সেইসকলৰ সৈতে, যাৰ জোৱাৰৰ পৰা হোৱা বানৰ কেনেকৈ মোকাবিলা কৰিব লাগে, তাৰ কোনো ধাৰণা নাই।”

শৈলজাৰ ৩২ বছৰীয়া পুত্ৰ অভিমন্যু পি. জে.য়ে কয়, “গাঁৱত বানপানী দেখি দেখি অভ্যস্ত।” পুথেনভেলিক্কাৰা আছে বিশাল পেৰিয়াৰ আৰু চালাকুড়ি নদীৰ ঠিক মাজত, জোৱাৰৰ পৰা সৃষ্ট বিল আৰু জলডোঙাৰে আবেষ্টিত। “প্ৰতি বছৰে ডিচেম্বৰ মাহৰ আশে-পাশে জোৱাৰৰ ফলত ঘৰলৈ পানী আহে বা ৰাস্তাত পানী জমা হয় আৰু বাৰিষাৰ বতৰত ধাৰাসাৰ বৰষুণ হয়। কিন্তু আমি জানো কি হ’ব পাৰে। আমি পানী অহা দেখিবলৈ পাওঁ। পানী লাহে লাহে বাঢ়ে আৰু অনুমান কৰিব পৰা যায়। আমি সেইখিনিৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পাৰো, কিন্তু ২০১৮ৰ বান আছিল বেলেগ ধৰণৰ।”

আগতে কোনোৱে তেনে প্ৰলয়ংকাৰী বান কেৰালাত দেখা নাছিল। ২০১৮ চনৰ বানপানী কেৰালাৰ বাবে আছিল যোৱা ১০০ বছৰৰ ভিতৰত দেখা আটাইতকৈ ভয়াৱহ বান। পুথেনভেলিক্কাৰা আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত গাঁওসমূহৰ ভিতৰত এখন আছিল। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত কাম কৰা সংস্থা ইকুইনক্টৰ ড. মধুসূদনন চি.জি. আৰু ড. শ্ৰীজা কে.জি.ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত ২০২০ চনৰ এক প্ৰতিবেদনত ২০১৮ চনৰ অভূতপূৰ্ব বানপানীৰ একাধিক কাৰণ উল্লেখ কৰা হৈছে: পানীৰ আন্তঃগাঁথনি পৰিচালনাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি জলাহভূমি আৰু ধাননি পথাৰৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনলৈকে তাত কাৰণ হিচাপে নিৰ্ণয় কৰা হৈছে। বানৰ পানী ক্ষীপ্ৰতাৰে আহিছিল আৰু ভয়ংকৰ ধলত ৪০০তকৈও অধিক লোকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু লাখ লাখ লোক স্থানচ্যুত হৈছিল। এই দুৰ্যোগৰ ফলত পশুধন আৰু কৃষি, মীনপালনৰ ক্ষতি হয়, ঘৰ আৰু শস্যৰ ক্ষতি হয়, ৰাস্তা-ঘাট, দলং আৰু স্কুল আদি ধ্বংস হয়। ৰাজ্যখনে ১০,০০০ কোটি টকাৰো অধিক লোকচানৰ সন্মুখীন হৈছিল।

তেওঁলোকৰ ওচৰ-চুবুৰীয়া বহুতো লোকৰ দৰে শৈলজা আৰু অভিমন্যুৰ নিজৰ দুমহলীয়া ঘৰটো বানপানীত বেয়াকৈ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ২০১০ চনত নিজৰ পৰিয়ালৰ মাটিত নিৰ্মাণ কৰা ঘৰটোৰ ঋণ তেতিয়াও পৰিশোধ কৰিবলৈ বাকী আছিল। ইফালে পানী তলৰ মহলাত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰায় ৬-৮ ফুট ওপৰলৈকে উঠি বৈদ্যুতিক ছুইচ ব'ৰ্ড পৰ্যন্ত পাইছিলগৈ।

“আৰক্ষীয়ে আমাক সতৰ্ক কৰি দিছিল। ওলাই যাবলৈ কৈছিল। কিন্তু আমি ভবা নাছিলো যে এয়া ইমান বিপজ্জনক হৈ পৰিব। পানী কিমান সোনকালে বাঢ়িব বা কিমান বাঢ়িব সেই বিষয়ে আমাৰ কোনো ধাৰণা নাছিল। আমি আগতে কেতিয়াও তেনে দুৰ্যোগ দেখা নাছিলো। বানপানীৰ সময়ত আমাৰ পৰিয়াল বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছিল।” সেনাই শৈলজাক তেওঁৰ মাক আৰু জীয়েকৰ সৈতে সাহায্য শিবিৰলৈ লৈ গৈছিল। অভিমন্যু, তেওঁৰ বন্ধু আৰু শৈলজাৰ ককায়েক তেওঁলোকৰ ঘৰৰ ছাদত দুদিন আৱদ্ধ হৈ আছিল, তাৰ পিছতহে তেওঁলোকক এটা মললৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।

“মই মোৰ ২৪ সংখ্যক জন্মদিন এটা শ্বপিং কমপ্লেক্সত পতা সাহায্য শিবিৰত উদযাপন কৰিছিলো। কৰ্তৃপক্ষই আমাক উদ্ধাৰ কৰি শিবিৰলৈ অনাৰ আগতে আমি আমাৰ মোমাইদেউৰ ঘৰৰ ছাদত আৱদ্ধ হৈ আছিলো। ৪৮ ঘণ্টা ধৰি কেৱল ভাত খাই আছিলো। আমি এখন দোকানৰ পৰা কিছু মিঠাই আনি খাইছিলো,” অভিমন্যুৱে ৮ বছৰৰ পিছতো আজিও সেই দিনবোৰ স্পষ্টকৈ মনত পেলায়। “তেতিয়াৰ পৰা এনে এটা বছৰ যোৱা নাই যে আমি সেই বিধ্বংসী বানৰ কথা মনত পেলোৱা নাই। মোৰ জন্মদিনৰ অৰ্থ এতিয়া বেলেগ হৈ পৰিছে।”

“প্ৰায় তিনিদিন ধৰি ফোনত নেটৱৰ্ক নাছিল,” শৈলজাই কয়। “আমি ইজনে সিজনৰ খবৰ ল’ব পৰা নাছিলো। কোন বাচি আছে, কোন নাই আমি নাজানিছিলো। এনে লাগিছিল যেন ক্ষীণ আশাকণো নাই।” কামৰ সন্ধানত চুবুৰীয়া জিলালৈ যোৱা শৈলজাৰ স্বামী সেই সময়ত তাত নাছিল। নিৰ্মাণ শ্ৰমিক স্বামীৰ সৈতে তেওঁ পৰৱৰ্তী তিনিদিন যোগাযোগ কৰিব পৰা নাছিল। ঠিকাদাৰৰ সৈতে যোগাযোগ স্থাপন নোহোৱালৈকে তেওঁ তীব্ৰ দুশ্চিন্তাত ভুগিছিল।

আঠ বছৰ পাৰ হৈ গ’ল, কিন্তু শৈলজাই আজিও বৰষুণ দিলে উদ্বিগ্ন হৈ পৰে। “বানপানীৰ সময়ত ঘৰৰ সকলো আচবাব আৰু সঁজুলি নষ্ট হৈ গৈছিল। আমি কিছুমান বস্তু মেৰামতি কৰিলো, আন কিছুমান সলালো। বেৰবোৰত আজিও পানীৰ দাগ আছে,” তেওঁ কয়। আৰু মানুহৰ মনতো সেই দাগ থাকি গৈছে। “আমি ঘূৰি অহাৰ পিছত কিছুদিনলৈ মা ঘৰৰ পৰা ওলোৱা নাছিল আৰু সেই সময়ৰ কথা বিশেষ পাতিবলৈ বিচৰা নাছিল। আমি সকলোৱে বিচ্ছিন্ন হৈ থকাটো তেওঁৰ বাবে সঁচাকৈয়ে কষ্টকৰ আছিল। বৰষুণ দিলে তেওঁ এতিয়াও চিন্তিত হৈ পৰে, সেই ভয় মনত থাকি গৈছে,” অভিমন্যুৱে কয়।

“মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্রত বহু সামাজিক নিৰ্ধাৰক থাকে আৰু এতিয়া জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে তাৰে কিছুমানৰ অৱনতি ঘটাইছে – যেনে ধৰক জীৱিকাৰ সুবিধা। দুৰ্যোগ আৰু অনাকাংক্ষিত বতৰে ইয়াত আৰু অৰিহণা যোগাইছে। ২০১৮ চনৰ বানপানীৰ দৰে তীব্ৰ মানসিক আঘাতে উদ্বেগ, হতাশা, বা নিৰাপত্তাহীনতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। জোৱাৰৰ পৰা সৃষ্ট বানৰ দৰে দীৰ্ঘম্যাদী সমস্যাৰ ফলত অহৰহ মানসিক চাপ আৰু যন্ত্ৰণাই মানসিক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে,” মেণ্টেল হেল্থ্ এক্সন ট্ৰাষ্টৰ প্ৰতিষ্ঠাপক মনোজকুমাৰে কয়।

বানৰ সেই ভয়াৱহ দিনকেইটাৰ কথা মনত পেলালে এতিয়াও শৈলজাৰ বুকু কঁপি উঠে। “জোৱাৰৰ বান আগে-পিছে দেখি আহিছো। ক’ব গ’লে অভ্যস্তই। কিন্তু ২০১৮ চনৰ বানপানীয়ে আমাক সকলোকে হতভম্ব কৰি তুলিছিল। আমাৰ ৰাজহাড় ভাঙি থৈ গৈছিল,” তেওঁ কয়। “এতিয়া একেৰাহে দুদিন একেলেথাৰিয়ে বৰষুণ দিলে মই চিন্তিত হৈ পৰোঁ আৰু আমি আমাৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ নথিপত্ৰ আৰু ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী গোটাবলৈ আৰম্ভ কৰো। সামগ্ৰীবোৰ ঘৰৰ একেবাৰে ওপৰৰ মহলাত ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰোঁ। আগতে কেতিয়াও তেনে কৰা নাছিলো।” বানপানীৰ পিছত কাম পাবলৈ শৈলজাৰ স্বামীৰ প্ৰায় দুমাহ সময় লাগিছিল। তেওঁৰ নিজৰো কামলৈ ঘূৰি যাবলৈ আৰু বেছি সময় লাগিছিল। “তেতিয়া মই বাকী থকা ঋণৰ কিস্তিৰ কথা ভাবি খুবেই চিন্তিত হৈ থাকিছিলো,” তেওঁ কয়। “যেতিয়া আমি কেইমাহমানৰ পিছত লাহে লাহে পুনৰ কাম পাবলৈ ধৰিলো, মনত অলপ সকাহ পাইছিলো।” কিন্তু মনৰ শান্তি ঘূৰি আহিবলৈ তেতিয়াও বহুদূৰ বাকী আছিল।

পুথেনভেলিক্কাৰাত সামূহিক সমল কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰা এম. পি. চাজানে বুজাই কয়, “পূৰ্বৰ অৱস্থালৈ ঘূৰি অহাৰ যি ক্ষমতা, সেয়া সকলোৰে বাবে ভিন্ন। আমাৰ এতিয়া হোৱাটছএপ গোট, আত্মসহায়ক গোট আৰু এটা নাট্যগোষ্ঠী আছে। বহুতে বানপানীৰ বাবে সকলো হেৰুৱাইছিল। মানুহখিনিৰ জীৱন-জীৱিকা আৰু সুৰক্ষাবোধৰ ওপৰত সঁচাকৈয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছিল। মোৰ পত্নী এগৰাকী নাৰ্ছ। তেওঁ প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰ এটাত কাম কৰে। বহু মানুহ তেওঁলোকৰ শাৰীৰিক বিষ-বেজাৰ লৈ আহে যদিও সৰহসংখ্যকেই নাজানেই যে তেওঁলোকে নিজৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবেও যতন ল’ব পাৰে।”

এম.এইচ.এ.টি.-ৰ এগৰাকী জ্যেষ্ঠ চিকিৎসক এলদোজ ছাকাৰিয়াই আজিও মানসিক স্বাস্থ্যৰ সহায় লোৱাৰ লগত জড়িত কলংকক ইয়াৰ বাবে জগৰীয়া কৰে। ১৯৯৯ চনত কেৰালাই দেশৰ ভিতৰতে প্ৰথম জিলা মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচী চমুকৈ ডিএমএইছপি মুকলি কৰিছিল যদিও এতিয়াও মানসিক স্বাস্থ্যৰ লগত জৰিত কলংক আঁতৰা নাই। প্ৰতিখন জিলাতে মনোৰোগ বিশেষজ্ঞ আৰু মনোবিজ্ঞানীৰ সুবিধা থকা একো-একোটা কাৰ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল।

“আমি বৰ্তমান ৫৭ জন লোকক তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্যসেৱা আগবঢ়াই আহিছো। তেওঁলোক বৰ্ধিত উদ্বেগ আৰু হতাশাৰ সন্মুখীন হৈছে। হোৱাৰ কাৰণো আছে, কিয়নো মানসিক স্বাস্থ্য আমাৰ চাৰিওফালৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। জীৱিকাৰ ক্ষতি, সম্পদৰ অভাৱ - সকলোবোৰ ইটোৰ লগত সিটো জড়িত। আৰু যদিও ডিএমএইছপি-য়ে ঔষধ দিব পাৰে, কিন্তু ইয়েই শেষ কথা নহয়,” ছাকাৰিয়াই কয়।

শৈলজা আৰু আন বহুতকে যি মানসিক নিৰাময়ৰ প্ৰয়োজন আছিল, সেয়া আহিছিল সামূহিক নাট্যমঞ্চৰ পৰা। নাট্যমঞ্চখনো হৈছিল আকস্মিকভাৱে। ২০২২ চনত তাৰেই মন্দিৰ এটাৰ পৰা ওলাই আহোঁতে তেওঁ নিজৰ চুবুৰীয়া ৬৩ বছৰীয়া বিলাসিনী টি. পি.ক লগ পাইছিল, যিয়ে শৈলজাক অনুষ্ঠিত হ’বলগীয়া নাট্য শিবিৰটোৰ বিষয়ে কৈছিল।

এই শিবিৰটোৱেই শৈলজাক তেওঁৰ মনৰ মাজৰ ধুমুহাৰ পৰা উলিয়াই অনাৰ কাম কৰিছিল। ঠিক যেন অথাই সাগৰত এটা লাইফ জেকেট হাতত তুলি দিছিল এই নাট্যমঞ্চই।

“নাটকৰ বাবেই মই পাকঘৰতে সীমাবদ্ধ হৈ নাথাকি তাৰ পৰা ওলাই আহিব পাৰিলো। মই নিজকে আৰু মোৰ চৌপাশৰ মানুহখিনিক ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু বাহিৰৰ পৃথিৱী তথা চৰকাৰৰ আগত সমস্যাবোৰ তুলি ধৰিবলৈ নাটকত ধৰিলো। মই নাটকখনত পৰিয়ালৰ এজন সদস্যৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰো আৰু যেতিয়া মই সেই সংগীত শুনো, অন্তৰাত্মাত এক শিহৰণ অনুভৱ কৰোঁ,” শৈলজাই কয়।

শৈলজাৰ ঘৰৰ পৰা প্ৰায় তামোল এখনৰ বাটতে বিলাসিনীৰ ঘৰ। জলডোঙাৰ কাষতে। ২০১৮ চনৰ বানপানীৰ কবলত তেওঁৰ পৰিয়ালটোও পৰিছিল। তেওঁৰ স্বামীয়ে ইতিমধ্যে তেওঁ কাম কৰা নাৰিকলৰ ৰছীৰ কাৰখানাটোৰ এটা ক্ৰাছিং মেচিনত হাতখন সোমাই পৰাৰ পিছত চাকৰি হেৰুৱাইছিল। বানপানীৰ সময়ত বিলাসিনীয়ে মনৰেগাৰ পৰা পোৱা উপাৰ্জনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দুজন ল’ৰা অটো-চালক, কিন্তু ২০১৮ চনৰ পিছত কেইবামাহো তেওঁলোকৰ অটো বন্ধই আছিল।

তেওঁলোকৰ ঘৰটো চালিখনলৈকে পানীত ডুবি গৈছিল। বস্তু-বাহিনীৰ ক্ষতি হৈছিল। ল’ৰাকেইজন আত্মীয়ৰ ঘৰত থকাৰ সময়ত তেওঁ আৰু তেওঁৰ স্বামীয়ে কেইবাদিনো সাহায্য শিবিৰত থাকিবলগীয়া হৈছিল। ঘৰটো মেৰামতিৰ বাবেও তেওঁলোকক কেবাসপ্তাহো সময় লাগিছিল। “পানী কমাৰ পিছত কেবাসপ্তাহ ধৰি আমি প্ৰতিদিনে ঘৰ চাফা কৰিবলৈ আহিছিলো। শিবিৰৰ পৰা ঘৰলৈ কৰা যাত্ৰাই মোৰ বুকুখন মুছৰি পেলাইছিল। ৰাস্তাবোৰ আন্ধাৰ আৰু নিৰ্জন আছিল, কোনো শব্দ নাছিল, বিদ্যুত নাছিল,” তেওঁ কয়।

“বহুতেই বস্তুবোৰ পেলাই দিছিল। কিন্তু আমি তেনে কৰিব নোৱাৰিলোঁ। মোৰ ল’ৰাকেইটা উপাৰ্জনহীন হৈ পৰিছিল। ভৱিষ্যত খুবেই অনিশ্চিত হৈ পৰিছিল।” তেওঁ কোনো বস্তু পেলাই দিয়া নাছিল, আনকি বেয়া হৈ যোৱা আচবাববোৰো পেলোৱা নাছিল। “মই সকলো বস্তু সাৱধানে চাফা কৰিছিলো যাতে ভেঁকুৰ লাগি নাথাকে। ২০১৮ চনৰ বানপানীয়ে জীৱন ওলট-পালট কৰি পেলাইছিল,” তেওঁ কয়। সেই দুৰ্যোগটোৰ পিছৰে পৰা জোৱাৰৰ পৰা হোৱা বানক লৈ তেওঁ প্ৰতিবছৰে শংকিত হ’বলৈ ধৰে।

“জোৱাৰৰ বানে প্ৰতিবাৰেই দুৰ্যোগ হিচাপে স্বীকৃতি পাবলৈ ইমান বেছি নাটকীয় ৰূপ লয় বুলি ক’ব নোৱাৰি, কিন্তু ই লাহে লাহে দৈনন্দিন জীৱনক গ্ৰাস কৰে। ঘৰৰ ভিতৰত প্ৰতিবাৰে পানী সোমায়, বস্তু-বাহানি নষ্ট হয় আৰু কুঁৱাৰ পানী প্ৰদূষিত হয়। অনাময় ব্যৱস্থাকো ই প্ৰভাৱিত কৰে, দৈনন্দিন কাম-কাজ ব্যাহত হয় আৰু ক্ৰমান্বয়ে জীৱিকা ধ্বংস কৰে। বহু মহিলাই জোৱাৰৰ আশে-পাশে থকা জীৱনটোক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰে যে পৰৱৰ্তীবাৰ ডাঙৰ জোৱাৰ আহিলে ঘৰতে সোমাব নেকি বুলি অহৰহ অহৰহ ভাবি থকা, মূল্যৱান বস্তুবোৰ ক’ত ৰাখিব সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লোৱা বা ঘৰ এটা মেৰামতি কৰাটো লাভজনক হ’ব নে নহয় সেই বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰা। এনে সমস্যাবোৰৰ মাজতেই বহু মহিলাৰ জীৱনবোৰ ওলমি ৰয়,” ইকুইনক্টৰ গৱেষণা সঞ্চালক কে. জি. শ্ৰীজাই কয়।

বিগত দশকবোৰত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু সাগৰপৃষ্ঠৰ বছৰি বাঢ়ি অহা উচ্চতাই ২০১১ চনৰ পৰাই নৈৰ মুখ, সৰু সৰু জলাশয় আৰু সৰু জুৰিৰ জৰিয়তে সঘনাই সাগৰৰ পানী ভূ-ভাগলৈ সোমাই অহাত অৰিহণা যোগাইছে। বল্লৰপাদম কণ্টেইনাৰ টাৰ্মিনেল প্ৰকল্প আৰু কোচি বন্দৰৰ শ্বিপিং চেনেল গভীৰ কৰাৰ দৰে স্থানীয় কাৰকবোৰেও পৰিস্থিতি অধিক ভয়াৱহ কৰি তুলিছে, যাৰ ফলত প্ৰায়ে জিলাখনৰ দ অঞ্চলবোৰত এক স্থায়ী বানপানীসদৃশ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াক জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ এক প্ৰত্যক্ষ আৰু দৃশ্যমান প্ৰভাৱ হিচাপে দেখা গৈছে। তাৰোপৰি ২০২৬ চনৰ ৰাজ্য চৰকাৰৰ এক নিৰ্দেশনাত আনকি জোৱাৰৰ বানক এক ৰাজ্য-বিশেষ দুৰ্যোগ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে।

শ্ৰীজাই কয়, “ঘনাই হোৱা জোৱাৰৰ বান আৰু ২০১৮ৰ বানপানীৰ মাজত মূলতঃ সম্পৰ্ক আছে পানীৰ লগত মানুহৰ সম্পৰ্কৰ এক আমূল পৰিৱৰ্তন। কেৰালাত পানীয়েই সদায়েই জীৱন, জীৱিকা আৰু সংস্কৃতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। আকৌ হঠাতে ই এক অচিনাকী ৰূপ লৈছে। পানী হৈ পৰিছে অবাধ্য, অপ্ৰত্যাশিত। লগতে অপৰিষ্কাৰ। যি পানীৰ পৰশত ঘৰ-মাটি, খেতিপথাৰ আৰু সমাজখন জীপাল হৈ থাকিছিল, সেই পানীয়েই এতিয়া আগ্ৰাসী ৰূপ ধৰিছে। মই ভাবো যে এই যি পৰিৱৰ্তন, যাৰ ফলত চিনাকি বস্তু এটাই ইমান ভয়ংকৰ ৰূপ লৈ পেলায়, সেয়া মনস্তাত্বিকভাৱে অতি তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। পৰিৱেশ, ঘৰ আনকি তেওঁলোকৰ নিৰাপত্তাবোধৰ লগত মানুহৰ সম্পৰ্ক, সেয়া ইয়েই নিৰ্ধাৰণ কৰে,” শ্ৰীজাই কয়।

ৰাতিটোৰ ভিতৰতে মানুহৰ নিজৰ ঘৰ-বাৰী, বস্তু-বাহিনী, জীৱিকা, স্মৃতি সকলো মোহাৰি নিয়ে, আনকি আপোনজনো হেৰাই যায়। শৈলজাৰ দৰে। দুৰ্যোগৰ সময়ত আৰু তাৰ পিছত পৰিয়ালটোক একলগ কৰি ৰখাৰ অদৃশ্য আৱেগিক বোজা মহিলাসকলে বহন কৰে।

২০১৮ চনৰ বানপানীৰ সময়ত শৈলজাৰ মনত যি বোজাই ঠাই ল’লে, সেইবিষয়ে তেওঁ কোৱাৰ চেষ্টা কৰে। “সাহায্য শিবিৰত সকলোৰে বহুত কষ্ট হৈছিল। মোৰ মনত বহু কথাই চলি আছিল, কিন্তু সকলো কথা মই শ্বেয়াৰ কৰিব পৰা নাছিলো। আচলতে মই বিচৰাই নাছিলো। মানুহে যেতিয়া আপোনাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, তেতিয়া কথাবোৰ নিজৰ ভিতৰতে ৰখাটো সহজ। কিন্তু মই হাঁহি থাকিছিলো বুলি এনে নাছিল যে মোৰ মনত একো চলি থকা নাছিল। মোৰ ভাগ্য ভাল আছিল যে মোৰ ল’ৰা দুটাই মোক ঘৰ চাফা কৰাত মোক সহায় কৰিছিল, কিমানৰে যে সিমানখিনিও নাছিল। ভৱিষ্যতক শংকা আৰু উদ্বিগ্নতাৰে চাই থাকি একো লাভ নাই। আমি নিৰন্তৰ অনিশ্চয়তাত জীয়াই আছো। ৱায়ানাডত ৰাতিটোৰ ভিতৰতে কি হ’ল সেয়া আমি দেখিলোঁ,” তেওঁ ২০২৩ চনৰ ভূমিস্খলনৰ প্ৰসংগ উত্থাপন কৰি কয়। “জীৱনত আৰু একো নালাগে, সকলো দেখিলো।”

আৰু ইমান ওচৰৰ পৰা সেয়া দেখা মানুহ হিচাপে বিলাসিনীৰ দৰে লোকসকল ড. জয়ৰামন চিল্লায়িল (ইকুইনক্ট)ৰ নেতৃত্বত চলা ফুলব্ৰাইট এলমনাই প্ৰজেক্টৰ অংশ হিচাপে টিআইএছএছ মুম্বাইৰ ড. মঞ্জুলা ভাৰতীয়ে পৰিকল্পনা কৰা থিয়েটাৰ প্ৰজেক্টটোৰ লগত জড়িত হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল স্কুল অৱ ড্ৰামা, ত্ৰিশূৰৰ অধ্যাপক শ্ৰীজিত ৰমণনৰ পৰিচালনাত এখন নাটকৰ জৰিয়তে বানপানীৰ ভয়াৱহ প্ৰভাৱৰ সম্পৰ্কে সমাজৰ অভিজ্ঞতাক মঞ্চৰূপ দিয়া।

কে. শ্ৰীজাই কয়, “২০১৮ৰ বানপানীয়ে তীব্ৰ মানসিক আঘাত দিছিল যদিও জোৱাৰৰ বানে দীৰ্ঘম্যাদী জলবায়ুজনিত চাপৰ সৃষ্টি কৰে। তাৰে এটা হৈছে স্বাভাৱিক জীৱন যাত্ৰাত ব্যাঘাত। আনটো হৈছে মানুহৰ নিৰাপত্তাবোধৰ এক লেহেমীয়া, নেৰানেপেৰা অৱনতি। দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে কেৱল সম্পত্তি বা উপাৰ্জনৰ লোকচান নহয়। ভূ-প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি থকা বিশ্বাসো হেৰাই যায়। যেতিয়া পানী বন্ধু হৈ নাথাকি এক অপ্ৰত্যাশিত ৰূপ লয়, তেতিয়া ই ব্যৱহাৰিক আৰু গভীৰ আৱেগিক দুয়োটা দিশতে দৈনন্দিন জীৱনক নকৈ ঢালে।”

চেভিত্তোৰ্মাৰ উদ্দেশ্য আছিল সলনি হৈ অহা পৰিৱেশৰ অভিজ্ঞতা থকা আচল মানুহখিনিক তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত কাহিনীৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা। নাটকখনৰ আৰম্ভণিৰ শাৰীটোত কোৱাৰ দৰে: এইখন কোনো নাটক নহয়। এয়া এই মাটিৰ জীৱনৰ এক আভাস। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হোৱা জোৱাৰৰ বানৰ ভয়াৱহ প্ৰভাৱ আৰু ই সমাজ জীৱনত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ বিষয়ে দৰ্শকক অৱগত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ লগতে ই মানসিক প্ৰশান্তি আৰু আশাও প্ৰদান কৰিছিল। অভিনয় কৰিবলৈ অহা প্ৰায় ১০ জন লোকৰ কাৰো থিয়েটাৰৰ কোনো অভিজ্ঞতা নাছিল, কিন্তু তেওঁলোকে বানপানীৰ প্ৰলয়ংকাৰী ভয়ংকৰ ৰূপ দেখিছিল। বিলাসিনীয়ে কয়, “কি কৰিব লাগিব, কি হ’ব একো আইডিয়া নাছিল। কিন্তু ছাজান ছাৰে আমাক মাতিছিল বাবেই আমি গৈছিলো।”

“শিবিৰলৈ যোৱা দিন ধৰি মই আৰু কেতিয়াও উভতি চোৱা নাই,” শৈলজাই বুজাই কয়। “জীৱনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এনে লাগিছিল যেন মই মোৰ নিজৰ পৰিয়ালৰ বাহিৰতো ভাল সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছো। মই সদায় অকলশৰীয়া আছিলো। আমি আটায়ে এতিয়া ইমান ঘনিষ্ঠ, যিকোনো কথাতে তেওঁলোক মোৰ লগত থাকে। এই কামটোৱে মোক এক মহান উদ্দেশ্যৰ অনুভৱ দিয়ে। আমি আমাৰ কাহিনীবোৰ আৰু অধিক মানুহৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ সক্ষম হৈছোঁ।”

তেতিয়াৰ পৰাই নাটকখন সমগ্ৰ দেশৰ বিভিন্ন ঠাইত প্ৰদৰ্শিত হৈছে, কেৰালাৰ উপকূলীয় গাঁৱৰ মানুহৰ বাস্তৱতাক তুলি ধৰিছে। “নাটক কৰি থকা সময়ত মই অকলশৰীয়া অনুভৱ নকৰোঁ। নাটকে মোক নিজকে ব্যক্ত কৰাত সহায় কৰিলে। মানুহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হোৱাৰ লগতে মোৰ কাহিনী আনৰ লগত ভগাই লোৱাত ই মোক সহায় কৰিলে,” বিলাসিনীয়ে কয়।

“চেভিত্তোৰ্মা হৈছে জলমগ্ন হৈ থকাৰ সময়ত আমি যি নিৰন্তৰ অনিশ্চয়তাৰ সন্মুখীন হওঁ, তাৰ মঞ্চস্থ ৰূপ। নাটকখনৰ শেষত মানুহে নিজৰ মাটি এৰি যায় আৰু বাস্তৱ জীৱনতো আমি সেয়াই দেখিছোঁ। মই আমাৰ গোটটোক লৈ খুবেই গৌৰৱান্বিত। কিয়নো মানুহক আমি যিহৰ মাজেৰে গৈ আছোঁ সেয়া অনুভৱ কৰাওঁ। দৰ্শনীৰ পিছত মানুহে চকুপানী টোকা আমি দেখিছোঁ। এতিয়া অধিক মানুহে জানে যে আমাৰ মাটি এতিয়া বাসোপযোগী হৈ থকা নাই,” বিলাসিনীয়ে কয়।

আন সকলোতকৈ ওপৰত সামূহিক নাট্যগোষ্ঠীটো তেওঁলোকৰ গ্ৰুপ থেৰাপী (সামূহিক চিকিৎসা) হৈ ৰৈছে, ২০১৮ চনৰ বানপানী আৰু ক্ৰমৱৰ্ধমান জোৱাৰৰ বানৰ ফলত হোৱা তেওঁলোকৰ সামূহিক মানসিক আঘাতৰ পৰা উপশম পোৱাৰ এক উপায়।

সমগ্ৰ দেশজুৰি জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত আধাৰিত পাৰিৰ এই ধাৰাবাহিক প্ৰতিবেদন মাৰিৱালা হেলথ্ ইন্নিচিয়েটিভৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত। এই ধাৰাবাহিকত জলবায়ু সংকটে কেনেকৈ মানসিক আৰু সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰিছে, লগতে গ্ৰামাঞ্চল আৰু ভাৰতৰ চহৰাঞ্চলত বাস কৰা গ্ৰামীণ প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ জীৱন-জীৱিকা কেনেকৈ বিঘ্নিত হৈছে, তাৰ ওপৰত অনুসন্ধান চলাব।