विद्यार्थ्यांसाठी मोठी स्वप्न बघणारी शिक्षिका...

माझं नाव ‘संध्या’ असं ठेवलं गेलं. ही एक अशी वेळ असते जेव्हा सगळीकडे अंधार दाटून येत असतो. कदाचित माझ्या काळ्या रंगामुळे माझ्या कुटुंबाला वाटलं की हे नाव मला अगदी शोभून दिसतं.

कदाचित काळ्या त्वचेमुळे असेल, कुटुंबाकडून माझ्या वाट्याला प्रेम, कौतुक किंवा लाड करणं असं फारसं काही आलंच नाही. हाच माझा लहानपणीच अनुभव आहे आणि त्यामुळे मला वर्णद्वेष म्हणजे काय हे फार लवकर समजलं आणि मग ते मनात खोलवर रुतून बसलं.

माझा जन्म १९९६ मध्ये झारखंडमधील संघरी गावात मुंडा आदिवासी कुटुंबात झाला. माझी आई निर्मला केरकेट्टा आणि वडील सुमन लकडा. आमचं घर जंगल, नद्या, ओढे यांनी वेढलेलं आणि झारखंड-बिहारच्या सीमेवर वसलेल्या चतरा जिल्ह्यात आहे.

माझे आई-वडील शेतकरी आहेत. आमच्याकडे दोन एकर शेती आहे जिथे हवामानानुसार आम्ही भेंडी, शेंगा, बटाटे, फुलकोबी, गाजर यांसारख्या भाज्या उगवतो. भातशेतीही करतो. पण त्यातून फार काही उत्पन्न मिळत नाही. वडील मजुरीवर करत असलेली शेतीची कामं, रस्ते बांधणीची कामं, बोरवेल खोदणे अशी काम करून एकूण मिळून आमचं वार्षिक उत्पन्न सुमारे ३०,००० रुपयेच आहे.

माझे आई-वडील मोहापासून (मधुका लाँगिफोलिया) बनवलेली देशी दारूही विकायचे. त्यातून आमच्या सहा जणांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह चालायचा. मला दोन बहिणी आणि एक भाऊ आहे. त्यांनी आमच्या शिक्षणाचा खर्च भागवण्यासाठी गावात एक छोटंसं मिठाईचं दुकानंही उघडलं होतं.

सुमारे १५ जणांच्या मोठ्या कुटुंबात राहायचं म्हणजे कामाचं ओझं कायमच. वय वाढल्यावर मी घरात मोलकरणीसारखी सगळीच कामं करायला लागले. सात वर्षांची असताना, जेव्हा मी दुसरीत होते, तेव्हापासूनच मी पूर्ण घरासाठी स्वयंपाक करणे, भांडी धुणे, घर साफ करणे, गोशाळा स्वच्छ करणे, गायी-मेंढ्यांना चरायला घेऊन जाणे, जंगलातून जळणासाठी लाकूड आणणे अशा सगळ्या जबाबदाऱ्या पार पाडत होते.

मी २०१५ मध्ये बारावीचं शिक्षण पूर्ण केलं आणि माझं शिक्षण पुढे सुरू रहावं अशी माझी खूप मनापासून इच्छा होती. म्हणून वडिलांनी मला रांचीमध्ये, आमच्या घरापासून सुमारे १७५ किमी दूर असलेल्या, हॉस्टेलमध्ये ठेवायचं ठरवलं. तिथूनच मी रांचीच्या सेंट झेवियर्स कॉलेजमध्ये पॉलिटिकल सायन्समध्ये उच्च शिक्षणासाठी दाखल झाले.

कॉलेजमध्ये हिंदीतून शिकवलं जायचं पण माझ्या घरी फक्त सादरी आणि मुंडा भाषेतच बोललं जायचं. त्यामुळे शिकवलेलं पूर्णपणे समजण्यात खूपच अडचणी यायच्या. शिवाय माझ्या परिघाबाहेरच्या जगाची तर मला अजिबातच माहिती नव्हती. एकंदरीत, पदवी शिक्षण पूर्ण करणं हे माझ्या आयुष्यातलं सर्वात मोठं आव्हान होतं. घरापासून आणि कुटुंबापासून दूर राहून शिकणं हे सुद्धा खूप कठीण होतं. पण मी २०१८ मध्ये यशस्वीपणे पदवीपर्यंतच शिक्षण पूर्ण केलं.

मला त्याच्याही पुढचं म्हणजे पदव्युत्तर शिक्षण घ्यावं असं वाटत होतं, म्हणून छोटा नागपूरमधील विधी महाविद्यालयात मी अर्ज केला. पण आमची आर्थिक परिस्थिती इतकी बरी नव्हती की आई-वडील माझं शिक्षण चालवू शकतील.

मग मी घरी परत आले आणि सरकारी नोकरीसाठी प्रयत्न करत राहिले. पण कुठलीच नोकरी मिळाली नाही, आणि कुठलीच परीक्षा देखील मी पास करू शकले नाही. मला समजतच नव्हतं की पुढे काय करावं.

माझ्या समाजाला सतत भेडसावणारे प्रश्न सोडविण्यासाठी मी काहीतरी करायला हवं असं मला लहानपणापासूनच वाटायचं. उदाहरणार्थ - बालविवाह, डायन प्रथा (ज्यात स्त्रियांना डायन ठरवलं जातं), गरिबी, कुपोषण, वन्य प्राण्यांवरील हिंसाचार व त्यांची शिकार, विस्थापन, वाढती जंगलतोड या अशासारख्या इतर बऱ्याच गोष्टी.

कॉलेजमध्ये शिकत असतानाच मी नेहरू युवा केंद्रात स्वयंसेवक म्हणून काम करत होते, जिथे क्रीडा आणि युवक जागरूकता कार्यक्रम चालवले जात. त्याआधी, २०१५ मध्येच, मला वन विभागाकडून संवर्धन शिक्षण व समुदाय जनजागृतीसाठी सहभागी होण्याचं आमंत्रण आलं होतं. त्यासाठी पैसे मिळणार नव्हते, पण माझ्यासाठी त्या कामात सहभागी होणं हेच खूपच समाधानकारक होतं.

२०२२-२३ मध्ये मला ग्रीन हब फेलोशिप मिळाली आणि त्यामुळे माझ्या आयुष्याला एक वेगळंच वळण मिळालं. मी ‘फ्लाइट्स ऑफ होप’ नावाचा माहितीपट बनवला, ज्यातून मला माझ्या समाजावर प्रकाश टाकायचा होता. हे काम खूप कठीण होतं. सुरुवातीला अनेक तांत्रिक अडचणी आल्या. मला वाटायचं की मला काहीच जमत नाही. पण माझ्या मार्गदर्शकांनी मला खूप प्रोत्साहन दिलं, मार्गदर्शन केलं. २०२४ मध्ये मी चतरा जिल्ह्याचा पहिला जैवविविधता माहितीपट महोत्सव आयोजित केला, ज्याला सुमारे १,००० लोक उपस्थित होते.

या माहितीपटाच्या माध्यमातून मी आमच्या परिसरातील, आमच्या भागातील खरी परिस्थिती माझ्या समाजातल्या लोकांपर्यंत पोहचवू इच्छिते. आमच्या आदिवासी समाजाची भाषा आणि संस्कृती झपाट्याने नामशेष होत आहे. मला ती जपायची आहे आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोचवायची आहे.

याच सुमारास, मी आमच्या भागातील धबधब्याजवळ माझ्याच समाजातील काही लहान मुलांना पर्यटकांकडून भीक मागताना पाहिलं. ते दृश्य पाहून मी खूप हताश झाले.

मी नेहमीच हे स्वप्न बघत आले होते की मी स्वतःसाठी आणि माझ्या समाजासाठी काहीतरी सकारात्मक बदल घडवणारं काम करेन. पण शिक्षण आणि कौशल्य असूनही मला फार काही करता येत नाही, याची खंत होती.

शिक्षण व्यवस्था नीट चालत नव्हती आणि मुलेही नीट शिकत नव्हती. अनेकांना शिक्षण पूर्ण करणं शक्य होत नव्हतं. मग ती मुले शाळा सोडून इतर जिल्ह्यांत किंवा राज्यांत मजुरीसाठी स्थलांतर करत. ही गोष्ट पिढ्यानपिढ्या घडतेय, कारण आमच्या भागात रोजगारच उपलब्ध नाही.

भीक मागणाऱ्या मुलांचं दृश्य माझ्या मनात कायमचं घर करून गेलं. त्यामुळे मी चतरा जिल्ह्यातील जलेद गावातल्या अंगणवाडी सेविकेला भेटायला गेले. तिथे मला कळलं की जलेदच्या शासकीय शाळेत इयत्ता १ ते ८ साठी फक्त एकच शिक्षक आहे.

शाळेत पुरेसे शिक्षक नसल्यामुळे ती मुले, जी प्रामुख्याने आदिवासी आणि दलित समाजातील होती, स्वतःच शिकण्याचा प्रयत्न करीत असत. दिवसभर इकडे तिकडे भटकत, काही खाऊन पुन्हा परत येत. इयत्ता सातवीतील (७) मुलांना अ, आ, क, ख, ग किंवा A, B, C, D ही अक्षरं देखील येत नव्हती.

माझ्या लहानपणी जसं मला मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष करावा लागला, तसं या मुलांच्या बाबतीत घडू नये म्हणून मी त्यांना मोफत शिकवायचं ठरवलं. शाळा माझ्या घरापासून पाच किलोमीटरवर आहे आणि रस्ता अतिशय खराब आहे. तिथे पोहोचण्यासाठी साल, महुआ, केंदू, बांबू, पलाश, खैर अशा झाडांनी भरलेल्या जंगलातून जावं लागतं.

दरम्यान, आमच्या कुटुंबाची आर्थिक स्थिती अधिकच बिकट होत होती आणि २०२२ मध्ये मी वनविभागाच्या जनजागृती कार्यक्रमात काम करू लागले. यामध्ये मी गावकऱ्यांना, जंगलाला असणारे धोके, इंधन लाकूड कसं हुशारीने वापरावं आणि जैवविविधता याबद्दल माहिती देण्याचं काम करते. हे कराराधारित काम आहे आणि त्यातून मला सुमारे २०,०००/- रुपये मासिक पगार मिळतो.

समाजात बदल घडवण्यासाठी मी मुलांच्या शिक्षणाबाबत जागरूकता निर्माण करू इच्छिते. जर मी आमच्या समाजातील कुटुंबांची आर्थिक स्थिती सुधारू शकले, तर मला नक्कीच असा विश्वास वाटेल की माझं काम निश्चितच महत्त्वाचं आहे. मला प्रबळपणे वाटतं की शिक्षणच आमच्या गावाची परिस्थिती सुधारू शकतं.

मी शिक्षक म्हणून माझा प्रवास प्राथमिक वर्गातील मुलांना शिकवण्यापासून सुरू केला. हळूहळू मी मुलांना हिंदी वाचन, लेखन व संभाषणाचं प्राथमिक शिक्षण देऊ लागले. पण एकाच वेळी ७० मुलांना शिकवणं खूप अवघड होतं. सुरुवातीला मुलांना अजिबात रस नव्हता.

मी त्यांना जंगल संवर्धन, वन्यजीव संरक्षण अशा विषयांबद्दल खेळ व मजेदार उपक्रमांच्या माध्यमातून शिकवायला सुरुवात केली. त्यांना फळं, फुलं, पानं, प्राणी व पक्षी ओळखायला शिकवलं. आम्ही जंगलातल्या जंगली कांदा, हाडजोड, मुसली, धतुरा, चिरोंजी, भेलव्यासारख्या औषधी वनस्पती शोधायचो. मग मी त्यांना या वनस्पतींची व पानांची चित्रं काढायला सांगायचे, जेणेकरून ही माहिती त्यांच्या लक्षात राहील.

मी त्यांना निसर्ग शिक्षण सहलींवर घेऊन गेले, जिथे आम्ही त्यांच्या जंगलातील जैवविविधतेबद्दल शिकत गेलो. मी त्यांच्यासोबत खेळायला लागले. आम्ही एकत्र येऊन कविता व संगीत सुद्धा शिकलो. मी त्यांना आपले विचार मोकळेपणाने मांडायला प्रोत्साहित केलं.

या सगळ्यामुळे मुलांचं माझ्याशी छान नातं तयार झालं आणि त्यांना शाळेत अधिक रस वाटायला लागला. त्यांची उपस्थितीही सुधारली. जे शाळेत नाव नोंदवूनही येत नव्हते, तेही नियमित यायला लागले.

खुशबू कुमारी, जी १३ वर्षांची व इयत्ता सातवी मध्ये होती, ती पूर्वी कधीच नियमित शाळेत येत नसे. तिची आई तिला घरी ठेवून घरकाम करवून घेत असे. पण जेव्हा खुशबू संध्याकाळच्या वर्गांमध्ये नियमित यायला लागली, तेव्हा तिच्या आईने माझे प्रयत्न लक्षात घेतले. तिने खुशबूला नियमित शाळेत पाठवायला सुरुवात केली; आणि आता तिचं घरकामही कमी झालं.

आणखी अनेक पालकांनी आपल्या मुलांना शिकण्यासाठी प्रोत्साहित करायला सुरुवात केली. पूर्वी ८६ पैकी फक्त १६ मुले शाळेत यायची; पण तीन महिन्यांतच त्यांची संख्या ७२ वर पोहोचली.

काही स्थानिक तरुण-तरुणींनी देखील मला मदत करायला सुरुवात केली. सुरुवातीला त्याच शाळेत शिकलेल्या काही मुली वर्गाबाहेरून जाताना डोकावून पहायच्या. हळूहळू त्या सुद्धा माझ्यासोबत लहान मुलांना शिकवायला लागल्या.

आता मी जर एक दिवस सुद्धा शाळेत गेले नाही, तर मुले नाराज होतात आणि माझी वाट पाहतात!

बदल घडतो आहे. काही पालक, ज्यांना आर्थिकदृष्ट्या आपल्या मुलांना शहरात चांगल्या शिक्षणासाठी पाठवणं परवडतं ते पाठवत आहेत. पूर्वी त्यांना शिकण्याचा उपयोगच समजत नव्हता. पण आता, ही मुलं पोलीस, शिक्षक, डॉक्टर बनण्याचं स्वप्न पाहत आहेत.

मला आता आशेचा किरण दिसू लागला आहे. मुलं अधिक शिकण्याचं आणि उज्ज्वल भविष्यासाठी मेहनत घेण्याचं स्वप्न पाहू लागली आहेत. आणि हीच गोष्ट मला काम करण्यासाठी सकारात्मकता आणि आशा देते.

ही गोष्ट मूळतः हिंदीतून प्रसिद्ध झाली आहे.

अनुवादक : जयेश जोशी