વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય માટે મોટાં સપનાં જોતી એક શિક્ષિકા

મારું નામ સંધ્યાકાળ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું - દિવસનો એ સમય જ્યારે બધું અંધકારમય બની જાય છે. મારા પરિવારને લાગતું હતું કે મારો શ્યામ વર્ણ ‘સંધ્યા’ [સાંજ] નામને બરાબર શોભે છે.

મારા શ્યામ વર્ણને કારણે મારા પરિવારે મારા પર ક્યારેય પ્રેમ વરસાવ્યો ન હતો. આ મારો બાળપણનો અનુભવ હતો, અને તેણે મને ચામડીના રંગના આધારે થતા ભેદભાવ પ્રત્યે જાગૃત કરી; આ વાત મારા મનમાં ઘર કરી ગઈ.

મારો જન્મ 1996માં ઝારખંડના સંઘરી ગામમાં એક મુંડા આદિવાસી પરિવારમાં થયો હતો. મારાં મા નિર્મલા કરકટ્ટા અને પિતા સુમન લકરા છે. ચતરા જિલ્લામાં આવેલું મારું ઘર જંગલો, નદીઓ અને ઝરણાંથી ઘેરાયેલું છે, અને ઝારખંડની બિહાર સાથેની સરહદ પર આવેલું છે.

મારાં માતા-પિતા ખેડૂત છે - અમારી પાસે બે એકર જમીન છે જેના પર અમે ઋતુ પ્રમાણે ભીંડા, કઠોળ, બટાકા, ફુલાવર અને ગાજર જેવા શાકભાજી ઉગાડીએ છીએ. અમે ડાંગરની ખેતી પણ કરીએ છીએ. પરંતુ આમાંથી અમને ભાગ્યે જ કોઈ કમાણી થાય છે - મારા પિતા ખેતરોમાં, રસ્તાનું બાંધકામ અને બોરવેલ ખોદવા જેવાં કામ કરીને જે કમાય છે તે બધું ભેગું કરીએ તો પણ અમારી વાર્ષિક આવક લગભગ 30,000 રૂપિયા જેટલી જ થાય છે.

મારાં માતા-પિતા મહુડામાંથી [મધુકા લોંગિફોલિયા વર. લેટીફોલિયા] બનેલો દારૂ પણ વેચતાં હતાં — એ પૈસાથી અમારા છ સભ્યોના પરિવારનું પેટ ભરાતું હતું — મારે બે બહેનો અને એક ભાઈ છે. અમારા ભણતરનો ખર્ચ ઉઠાવવામાં મદદ મળે એ માટે તેઓએ ગામમાં એક નાની મીઠાઈની દુકાન પણ શરૂ કરી હતી.

લગભગ 15 લોકોના મોટા કુટુંબમાં રહેવાનો અર્થ એ હતો કે હંમેશા ઘણું કામ રહેતું હતું, અને જેમ જેમ હું મોટી થતી ગઈ, મારે મારા જ ઘરમાં નોકરાણીની જેમ કામ કરવું પડતું. જ્યારે હું બીજા ધોરણમાં હતી, લગભગ 7 વર્ષની ઉંમરે, ત્યારથી જ હું ઘરનાં બધાં કામ કરતી હતી – આખા પરિવાર માટે રસોઈ બનાવવી, વાસણ ધોવાં, ઘરની સફાઈ કરવી, ગૌશાળા સાફ કરવી, ગાયો અને બકરાંને ચરાવવા લઈ જવાં, જંગલમાંથી લાકડાં ભેગાં કરવાં, અને બીજું ઘણું બધું.

મેં 2015માં ધોરણ 12 પાસ કર્યું અને હું મારું શિક્ષણ ચાલુ રાખું એ માટે મારા પિતા ખૂબ જ ઉત્સુક હતા, તેથી તેઓએ મને ઘરથી લગભગ 175 કિલોમીટર દૂર રાંચીની એક છાત્રાલયમાં મૂકવાનું નક્કી કર્યું. આ રીતે હું રાજ્યશાસ્ત્રમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે રાંચીની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં ગઈ.

કોલેજમાં વર્ગો હિન્દીમાં ચાલતા હતા, પણ ઘરે અમે ફક્ત સદરી અને મુંડા ભાષા જ બોલતાં હતાં. ઘણી વાર મને શું ભણાવવામાં આવી રહ્યું છે તે સમજાતું જ નહોતું. હું મારા પોતાના પ્રદેશ બહારની દુનિયાથી પણ પરિચિત ન હતી. ટૂંકમાં, મારું સ્નાતકનું શિક્ષણ પૂરું કરવું એ મારા જીવનનો સૌથી મોટો પડકાર હતો. ઘર અને પરિવારથી દૂર રહીને ભણવું મારા માટે મુશ્કેલ હતું, પણ મેં 2018માં સફળતાપૂર્વક મારું સ્નાતકનું શિક્ષણ પૂરું કર્યું.

ત્યારબાદ હું આગળ ભણવા માંગતી હતી અને છોટા નાગપુરની લૉ કોલેજમાં પ્રવેશ માટે અરજી કરી. પરંતુ અમારી આર્થિક સ્થિતિ એટલી સારી ન હતી કે મારાં માતા-પિતા મને ટેકો આપી શકે.

આથી હું ઘરે પાછી આવી અને સરકારી નોકરી માટે શોધ ચાલુ રાખી. પણ મને કોઈ નોકરી ન મળી કે ન તો હું કોઈ પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવી શકી. મારે શું કરવું જોઈએ તે મને સમજાતું ન હતું.

નાનપણથી જ હું મારો સમુદાય જે મુદ્દાઓનો સામનો કરી રહ્યો હતો તેને ઉકેલવા માંગતી હતી: બાળલગ્ન, ડાકણ પ્રથા - જેમાં સ્ત્રીઓને ડાકણ કહેવામાં આવે છે, ગરીબી, કુપોષણ, જંગલી પ્રાણીઓ સામે હિંસા અને તેમનો શિકાર, વિસ્થાપન, જંગલોનો વધતો જતો નાશ અને અન્ય ઘણી સમસ્યાઓ.

હું કોલેજમાં હતી ત્યારે જ મેં નેહરુ યુથ સેન્ટર (નેહરુ યુવા કેન્દ્ર સંગઠન)માં સ્વયંસેવક તરીકે કામ કર્યું હતું, જ્યાં રમતગમત અને યુવા જાગૃતિના કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. તે પહેલાં 2015માં, વન વિભાગે મને સંરક્ષણ શિક્ષણ અને સામુદાયિક ગતિશીલતા માટે જોડાવા કહ્યું હતું. તેમાંથી પગાર નહોતો મળતો પણ મને તેમાં જોડાવાનો આનંદ હતો.

2022-2023માં મને ગ્રીન હબ ફેલોશિપ એનાયત કરવામાં આવી. તે મારા જીવનનો એક મોટો વળાંક હતો. મેં મારા સમુદાય પર પ્રકાશ પાડવા માટે એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ, ‘ફ્લાઇટ્સ ઓફ હોપ' બનાવી. આ ખૂબ જ મુશ્કેલ કામ હતું… શરૂઆતમાં ઘણી બધી તકનીકી સમસ્યાઓ નડી હતી. મને લાગ્યું કે મારામાં કોઈ કૌશલ્ય નથી, પણ મારા માર્ગદર્શકોએ મને પ્રોત્સાહિત કરી.

મારી દસ્તાવેજી ફિલ્મ દ્વારા, હું મારા લોકો સાથે અમારા પ્રદેશની હકીકતો વહેંચવા માંગું છું. અમારા આદિવાસી સમુદાયની ભાષા અને સંસ્કૃતિ ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ રહી છે અને હું અમારા વારસાને સાચવીને આગળ લઈ જવા માંગું છું.

આ અરસામાં, મેં મારા સમુદાયનાં નાના બાળકોને નજીકના ધોધ પર પ્રવાસીઓ પાસે ભીખ માંગતાં જોયાં. આ જોઈને હું લાચાર થઈ ગઈ.

મેં હંમેશાં કલ્પના કરી હતી કે હું એવું કંઈ ચોક્કસ કરીશ જેનાથી મારા અને મારા સમુદાયમાં પરિવર્તન આવે, પરંતુ મારી પાસે શિક્ષણ અને કૌશલ્ય હોવા છતાં, હું કંઈ ખાસ કરી શકી ન હતી.

શિક્ષણ વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે ચાલી રહી ન હતી, અને બાળકો સારી રીતે ભણી રહ્યાં ન હતાં. ઘણાં તો પોતાનું શિક્ષણ પૂરું પણ કરી શકતાં નથી. તેઓ શાળા છોડી દેતાં અને મજૂર તરીકે કામ કરવા માટે અન્ય જિલ્લાઓ અને રાજ્યોમાં સ્થળાંતર કરતાં. આ પેઢીઓથી ચાલ્યું આવે છે કારણ કે અમારા વિસ્તારમાં કોઈ નોકરીઓ નથી.

ભીખ માંગતાં બાળકોની છબી મારા મનમાંથી ખસતી ન હતી. તેથી હું ચતરા જિલ્લાના જલેદ ગામમાં આંગણવાડી કાર્યકરને મળવા ગઈ. મને જાણવા મળ્યું કે જલેદ ગામની સરકારી શાળામાં ધોરણ 1-8 માટે ફક્ત એક જ શિક્ષક હતા.

પૂરતા શિક્ષકો વિના, બાળકોને — જે મોટે ભાગે આદિવાસી અને દલિત હતાં — આખો દિવસ એકલાં છોડી દેવાતાં અને તેઓ પોતાની મેળે શીખતાં. તેઓ આમતેમ ફરતાં, જમતાં અને ઘરે પાછાં જતાં રહેતાં. ધોરણ 7ના વિદ્યાર્થીઓને અ, આ, ક, ખ, ગ, A, B, C, D જેવા મૂળાક્ષરો પણ નહોતા આવડતા.

હું નહોતી ઇચ્છતી કે આ બાળકોને પણ મારા બાળપણની જેમ પાયાની જરૂરિયાતો માટે સંઘર્ષ કરવો પડે, તેથી મેં તેમને મફતમાં ભણાવવાનું નક્કી કર્યું. શાળા મારા ઘરથી પાંચ કિલોમીટર દૂર છે અને રસ્તો ખરાબ હાલતમાં છે. અમારે ત્યાં પહોંચવા માટે જંગલમાંથી પસાર થવું પડે છે – જેમાં સાલ (શોરિઆ રોબસ્ટા), મહુડો, કેંદુ (ડાયોસ્પાયરોસ મેલાનોક્સાયલોન), વાંસ, પલાશ (બ્યૂટિયા મોનોસ્પર્મા), ખેર (સેનેગલોયા કૅટેચુ) અને બીજાં ઘણાં વૃક્ષો છે.

આ દરમિયાન, મારા પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ કથળી રહી હતી અને 2022માં, મેં વન વિભાગ સાથે તેમના જાગૃતિ કાર્યક્રમોમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું – જેમાં સમુદાયને જંગલ કેવી રીતે જોખમમાં છે તે, બળતણના લાકડાનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો, અને જૈવવિવિધતા વિષે વાત કરવાની હોય છે. આ કરાર આધારિત કામ છે અને આમાં મહિને લગભગ 20,000 રૂપિયા મળે છે.

સમાજમાં પરિવર્તન લાવવા માટે, હું બાળકોના શિક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ કેળવવા માંગું છું. જો હું પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં સક્ષમ બનીશ, તો હું મારા કાર્યને એક મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન માનીશ. હું દૃઢપણે માનું છું કે માત્ર શિક્ષણ જ મારા ગામની સ્થિતિ સુધારી શકે છે.

મેં એક શિક્ષક તરીકેની મારી સફર પ્રાથમિક સ્તરના વર્ગો લઈને શરૂ કરી હતી. મેં ધીમે ધીમે હિન્દીમાં મૂળભૂત વાંચન, લેખન અને બોલવાની કુશળતા શીખવી હતી. પણ એક જ સમયે 70 બાળકોને ભણાવવું ખૂબ જ મુશ્કેલ હતું. શરૂઆતમાં, બાળકોને ભણવામાં રસ જ નહોતો.

મેં તેમને રમતો અને મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓ વડે જંગલ સંરક્ષણ, વન્યજીવ સંરક્ષણ અને બીજું બધું શીખવવાનું શરૂ કર્યું. મેં તેમને ફળો, ફૂલો, પાંદડાં, અને પ્રાણીઓ તથા પક્ષીઓને કેવી રીતે ઓળખવાં તે શીખવ્યું. અમે જંગલી પ્યાજ (અર્જિનિયા ઇન્ડિકા), હડજોડ (સિસસ ક્વાડ્રાંગુલારિસ), મુસલી (ક્લોરોફાઇટમ બોરિવિલિએનમ), ધતુરો (દાતુરા સ્ટ્રેમોનિયમ), ચિરોંજી (બુકાનાનિયા લૅન્ઝાન), અને ભેલવા (સેમેકાર્પસ એનાકાર્ડિયમ) જેવા છોડ ઓળખ્યા. આ માહિતી યાદ રાખવામાં મદદ મળે તે માટે મેં તેમની પાસે જંગલોમાં મળતા ઔષધીય છોડ અને પર્ણચિત્રો દોરાવ્યાં.

હું તેમને પ્રકૃતિનું શિક્ષણ આપે તેવા પ્રવાસો પર લઈ ગઈ જ્યાં અમે તેમનાં જંગલોમાં રહેલી જૈવવિવિધતા વિષે શીખ્યાં. મેં તેમની સાથે રમવાનું પણ શરૂ કર્યું – અમે સાથે મળીને કવિતા અને સંગીત શીખ્યાં. મેં તેમને તેમના વિચારો વ્યક્ત કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યાં.

આનાથી બાળકો મારી સાથે જોડાઈ શક્યાં, અને શાળામાં તેમનો રસ વધવા લાગ્યો. તેમની હાજરીમાં વધવા લાગી. જે બાળકો શાળામાં દાખલ નહોતાં થયાં તેઓ પણ આવવાં લાગ્યાં.

ખુશ્બુ કુમારી, જે ધોરણ 7માં હતી અને 13 વર્ષની હતી, તે ક્યારેય શાળાએ નિયમિત નહોતી જતી. તેમનાં માતા તેમને ઘરે રાખીને ઘરકામ કરાવતાં હતાં. જ્યારે ખુશ્બુએ સાંજના વર્ગોમાં નિયમિતપણે આવવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમનાં માતાએ મારા પ્રયત્નોની નોંધ લીધી. તેઓ ખુશ્બુને નિયમિત શાળાએ મોકલવા લાગ્યાં; તેણે ઘરકામ પણ ઓછું કરવું પડ્યું.

વધુને વધુ માતા-પિતા તેમનાં બાળકોને ભણવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા લાગ્યાં. અગાઉ, શાળામાં કુલ 86 વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર 16 બાળકોની હાજરી રહેતી હતી; ત્રણ મહિનામાં, તે વધીને 72 થઈ ગઈ.

કેટલાક સ્થાનિક યુવાનો મારી સાથે જોડાયા અને બાળકોના શિક્ષણમાં મદદ કરવા લાગ્યા. જે છોકરીઓ એ જ શાળામાં ભણી હતી, તેઓ જ્યારે હું ભણાવતી ત્યારે બારીઓમાંથી ડોકિયાં કરતી. આખરે, તેઓ પણ મને નાનાં બાળકોને ભણાવવામાં મદદ કરવા લાગી.

હવે જ્યારે હું એક દિવસ માટે પણ શાળાએ નથી જતી, ત્યારે બાળકો નિરાશ થઈ જાય છે અને મારા પાછા આવવાની રાહ જુએ છે!

પરિવર્તન આવી રહ્યું છે: જે થોડાંઘણાં માતા-પિતાને પરવડે છે, તેઓએ તેમનાં બાળકોને વધુ સારા શિક્ષણ માટે શહેરોમાં મોકલવાનું શરૂ કર્યું છે. શરૂઆતમાં, તેઓ ભણવાનો અર્થ જ સમજતાં ન હતાં. પણ હવે, બાળકો પોલીસ ઓફિસર, શિક્ષક, ડૉક્ટર બનવાનાં સપનાં જુએ છે.

મને મારા જીવનમાં એક પ્રેરણાનો સંચાર થતો અનુભવાય છે. બાળકો વધુ ભણવાનાં અને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય ઘડવાનાં સપનાં જોઈ રહ્યાં છે. તે મને આશા આપે છે.

આ વાર્તા મૂળરૂપે હિન્દીમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ