एक धागा सुखाचा, शंभर धागे...

"ट्रेनच्या दारात ही गर्दी असते. चेंबरत, रेटून घुसावं लागतं. गाडी मिनिट-पाच मिनिट प्लॅटफॉर्मला लागतीय. अशा वक्ताला घुसायच्या गडबडीत, कधीकधी गठुडं प्लॅटफॉर्मवरच सुटतं. गठुडं मागं न् आम्ही पुढं. गठुड्यात असतं, आमचं कष्ट न् आमदनी. आमदनी मागं न् आम्ही तिच्यामागं... गठुडं हरवलं की, जीव तिळतिळ तुटतो... " सारंगा राजभोई सांगते. ती ज्या गाठोड्याबद्दल बोलतेय, त्यात दडलेलं कष्ट खरोखरच आपल्या कल्पनेपलीकडचं. सारंगी नि तिच्या जातसमुदायातील महिलांचं काम तसं बेदखलच. या महिला कापड गिरण्यांतून 'स्क्रॅप' माल उचलतात. त्यापासून दोरखंड वळतात. गायीगुरांसाठी वेसण, ट्रकवर लादलेला माल करचकचून बांधायची रश्शी असो की कपडे वाळत घालायची दोरी अशा विविध वापरांसाठीचे दोर या महिला विणतात.

सिंथेटिक फायबरच्या ढिगाऱ्यातील दोऱ्यांचा गुंता उसवत सांतरा राजभोई म्हणते, "हाच आमचा खानदानी पेशा." अहमदाबादमधील वातवा परिसरात नगरपालिकेनं बांधलेली कॉलनी आहे. त्यातल्या एका खोलीसमोरील अंगणात सांतरा आपल्या 'उद्योगात' गुंतलीये.

सारंगा व सांतरा या गुजरातमधील 'राजभोई' या भटक्या जमातीतील महिला. या बाया अहमदाबाद ते सूरत दरम्यान ट्रेननं नियमित जातात. या वाटेवरील टेक्स्टाईल मिल्समधून टाकावू फायबर विकत घेतात; नि मग या तंतूंपासून दोऱ्या विणतात. फायबर मिळवण्यासाठी रात्री अकरा दरम्यान त्या घर सोडतात. एक एक मिल करत त्या भटकतात. घरी परतायला त्यांना दुसऱ्या दिवशीची संध्याकाळ होते. तोवर त्यांची छोटी मुलं सगेसोयरे नि शेजारपाजारच्या भरवशावर सोडलेली असतात.

या महिला विशिष्ट रूटवर विशिष्ट गाड्या पकडतात. या ट्रेन कापड गिरण्या असलेल्या गावांच्या स्टेशनांवर अनेकदा मध्यरात्री किंवा पहाटे थांबतात. अशावेळी या महिलांना प्लॅटफॉर्मवरच रात्र काढावी लागते. या कामात ओघानंच सामील झालेला एक छळवाद. - "आम्ही रात्री प्लॅटफॉर्मवर पोलिसांना दिसलो की, ते चौकशीला ताब्यात घेतात. कुठून आलो न् कुठं जाणार...पोलीस नेहमी गरीब माणसांनाच धारेवर धरतात." करूणा सांगते, "पोलिसांच्या मनात आलं तर ते आम्हाला लॉकअपमध्येही टाकतात."

करूणा, सांतरा व सारंगा, तिघींची घरं 'चार मालिया' वसाहतीत आसपासच आहेत. ही वसाहत नगरपालिकेनं वसवलीय. पण तिथं ना नियमित पाणीपुरवठा, ना गटारांची सुविधा. या घरांना वीज सुविधा मिळवण्यासाठीही अटापिटा करावा लागलाय. असं या महिला पोटतिडकीनं सांगतात.

'राजभोई' समुदायात स्त्री पुरूषांची कामं ठरलेली; या जमातीतील स्त्रियां दोऱ्या वळायचं पारंपरिक काम करतात नि पुरुष गिऱ्हाईकांच्या कानातला मळ काढत रस्तोरस्ती हिंडतात. दोन्ही कामात भटकंती. पूर्वापार हा समुदाय भटकाच. पण राजभोईंना सरकारच्या भटके-विमुक्तांच्या यादीत स्थान नाहीये. त्यामुळं यांना शासकीय योजनांपासून वंचित रहावं लागलंय. हा समाज अजूनही आपला जीवनस्तर उंचावण्यासाठी झगडतोय. "आमच्या जातीला 'निगम'नं बाहेर ठेवलंय" राजेश राजभोई सांगतात. हा माणूस राजभोई वसाहतीतला मुखिया. गुजरात भटके विमुक्त जमाती विकास महामंडळानं राजभोईंना मान्यता न दिल्याची खंत ते व्यक्त करतात. ते म्हणतात, "सरकारनं आमची 'राजभोई' ऐवजी 'भोईराज' अशी नोंद केलीय. त्यामुळं आम्हाला भटक्या-विमुक्तांत स्थान नाही. त्यामुळं सरकारी नोकरी मिळते, ना सवलती."

गुजरात सरकारच्या वेबसाइटवर २८ भटक्या नि १२ विमुक्त जमातींची नोंद आहे. या यादीत राजभोई किंवा भोईराज दोन्हींचा उल्लेख नाही. गुजरात राज्याच्या सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाची डिनोटिफाइड ट्राइब्ज, नोमॅडिक ट्राइब्ज अँड सेमी-नोमॅडिक ट्राइब्ज ऑफ इंडिया अशी एक सूची आहे, त्यात 'भोई' या जमातीचा समावेश आढळतो. भोईराज ही जमात मात्र अन्य मागासवर्गीयांच्या सूचीत दिसते. "आमच्या समाजाला गुजरातबाहेर 'सलात घेरा' या नावानंही ओळखतात, हे सलात घेरा जात्याचे दगड घडवण्याचं काम करतात," राजेश माहिती देतात. गुजरात सरकारच्या संकेतस्थळावर भटके-विमुक्तांच्या यादीत सलात घेरांची नोंद आहे. पण राजभोईंची नाही.

राजभोई स्त्रियांची अर्धी उर्जा सुरतमधील कापड कारखान्यांतून कच्चा माल मिळवण्यात खपते. गालात ठेवलेला पानाचा विडा चघळत सारंगा राजभोई सांगते, "वातवा ते मणिनगर आणि मणिनगर ते किम. आम्ही भटकतो. फॅक्टरीतून पंचवीस रूपये किलोनं हा माल आणतो." ती हा माल म्हणते, तेव्हा तिचे हात तंगूसांचा गुंता सोडवण्यात गुंतलेले असतात.

अहमदाबादच्या मणिनगरपासून – सूरत-किम पर्यंतचं साधारण अंतर २३० किलोमीटर. इतका मोठा पल्ला ये-जा करायला रेल्वे हाच उत्तम पर्याय; यांना रेल्वे तिकिट कसं परवडत असेल, या शंकेवर सारंगा खुदकन हसते. हनुवटीवर ओघळलेला पानाचा रस पुसत ती म्हणते, "आम्ही तिकीट काढतच नाय!" किम रेल्वे फलाटावर उतरलं की, मग या महिला तिथल्या कापड कारखान्यांकडं रिक्षानं जातात. रिक्षाभाड्याचा खर्च मात्र अटळ.

"फॅक्टरी खराब माल बाजूला काढते. तिथले कामगार तो आम्हाला किंवा भंगारवाल्यांना विकतात, आम्ही कधी कामगारांकडनं तर कधी भंगारवाल्याकडनं माल विकत घेतो." सत्तेचाळीस वर्षीय गीता राजभोई सांगते. पण दोर बनवण्यासाठी फॅक्टरीतलं सगळंच उपयोगी असतं, असं नाही. करूणा तपशील सांगते, "कॉटनचा माल आमच्यासाठी बिनकामाचा. आम्ही फक्त रेसम (सिंथेटिक सिल्क) घेतो, आणि ते मिळतं फक्त किम मधील फॅक्टऱ्यांमध्ये."

या महिला फॅक्टरीतून मिळणाऱ्या कच्च्या मालाचं वर्णन करतात - हा माल अनेकदा गुतडा झालेला तंगूस असतो, म्हणूनही तो स्वस्तात मिळतो. १५ ते २७ रुपये प्रति किलोत तो मिळतो. सोफा, गाद्या किंवा उश्यांमध्ये वापरात येणारा पांढरा तंगूस मात्र महाग असतो. त्यांचा दर ४० रुपये प्रति किलो.

"आमच्यापैकी एकेकटी बाई १०० किलो माल सहज गोळा करू शकते. पण कधी २५ किलो तर कधी १० किलो मालच मिळतो," संतरा सांगते. या महिलांना मिळेल तितका कच्चा माल हवाच असतो. पण तो मिळेल याची खात्री नाही; कारण तितका टाकावू तंगूस फॅक्टऱ्यांतून निघतच नाही.

तंगूस गोळा करणं, तो किम वरून अहमदाबादला नेणं हे कामही सोपं नाही. "आम्हाला किम मधल्या सगळ्या फॅक्टऱ्यांत वणवण फिरावं लागतं, मग गोळा केलेला माल घेवून आम्ही रेल्वे स्टेशनला येतो," सारंगा सांगते.

फलाटावर, या महिलांकडील मोठमोठी गाठोडी रेल्वे अंमलदारांचं लक्ष वेधून घेतात. "एखाद्यानं हटकलं, तर आम्ही गरीब आहोत, सोडा साहेब, अशी विनवणी केल्यावर ती माणसं दया दाखवतात. पण एखादा खडूस असला तर शंभर-दोनशे रूपये घेतल्याशिवाय सोडत नाही," करुणा राजभोई सांगते, "दर खेपेला आम्ही हजार रुपयाचा माल खरेदी केला तर तीनशे रुपये तो घरापर्यंत आणायला [प्रवासावर] खर्च होतातच." या महिलांना पुरेसा कच्चा माल मिळो वा न मिळो, ३०० रुपये गाडीभाड्याचा खर्च मात्र चुकत नाही.

कच्च्या मालातून महिला विविध लांबीच्या दोऱ्या बनवतात. त्यातल्या ३० वार लांबीचा दोर ८० रुपयांना, तर ५० वार लांबीची दोरी १०० रुपयांना विकतात.

विक्रीसाठी एकावेळी एक बाई ४० ते ५० दोऱ्यांचं गाठोडं घेऊन फिरते. महेमदाबाद, आनंद, लिंबाची, तारापूर, काठलाल, खेडा, गोविंदपुरा, मातर, चांगा, पल्ला, गोमतीपूर यांसारखी लहान गावं नि आसपासच्या शहरांतही त्या जातात. कधीकधी सगळ्याच्या सगळ्या दोऱ्या विकल्या जातात, एखाददिवशी केवळ २० रूपयाचा दोरीचा तुकडाच तेवढा विकला जातो.

"आधी कच्चा माल गोळा करा, मग दोऱ्या बनवा. हे कष्टाचं काम. नंतर बनवलेल्या दोऱ्या विकायला आम्ही नादियाद व खेडामधील गावांमध्ये भटकतो. गावोगाव फिरण्यासाठीही गाडीभाडं लागतं. पण गिऱ्हाईकं त्याचा विचार करत नाहीत. शंभर रुपयांची दोरी भावात घासाघिस करून ५०-६० रुपयाला गिऱ्हाइक मागतं," सारंगा सांगते. एकतर ग्राहकांचा हा प्रतिसाद, शिवाय प्रवासाचा खर्च व रेल्वे अधिकाऱ्यांनी वसूल केलेले दंड यांमुळं या महिलांची कमाई जेमतेमच राहते.

दोऱ्या वळणं हे कष्टाचं नि वेळखाऊ काम. या कामासोबत महिलांचं घरकामांतही लक्ष असतं. "नळाला पाणी आलं की हातातलं काम सोडून आधी पाणी भरावं लागतं," अरूणा राजभोई सांगते.

या महिलांची घरं छोटी. त्यामुळं दोऱ्या वळण्यासाठी त्या घराबाहेर उन्हातच काम करत बसतात. "आम्ही सकाळी सातला काम सुरू करतो. दुपारी बारा वाजता काम थांबवतो. मग पुन्हा दुपारी दोन ते साडेपाच वाजेपर्यंत काम करतो," अरूणा सांगते. "उन्हाळ्यात दिवस उशीरा मावळतो. त्यामुळं या काळात आम्ही जादा दोऱ्या बनवू शकतो. — एका दिवसाला कमीतकमी २० ते २५ दोऱ्या तर सहजच. हिवाळ्यात तेवढं काम होत नाही. दिवसाला दहा-पंधराच दोऱ्या बनतात," रूपा सांगते.

एक छोटी आसारी नि एक मोठा चरखा ही या महिलांच्या कामांची दोन मुख्य साधनं.

दोऱ्या बनवायचं काम चालतं कसं? एक महिला चरख्याचं चाक फिरवते, तर दुसरी दोऱ्यांच्या लडी हातात धरून ठेवते, जेणेकरून दोऱ्यांचा गुंता होत नाही. आणखी एक महिला दोरीची टोकं सांभाळण्याचं काम करते. एका वेळी तीन ते चार व्यक्तींची गरज या कामासाठी असल्यानं, कुटुंबातील बहुतेक सगळेच अनेकदा एकत्र मिळून हे काम करतात. "जसजसं आम्ही चाक फिरवतो, तंतूंचं रूपांतर सुतात होतं. सुताच्या तीन वेण्या बनतात. त्यांना एकमेकींत पीळ देऊन एक दोरी बनते," सरवेला राजभोई सांगते. ती पुढं म्हणते, "१५ ते २० फूट लांबीची दोरी तयार करायला ३० ते ४५ मिनिटं लागतात." एका दिवसात, हा गट ८ ते १० दोऱ्या तयार करू शकतो; काही वेळा तर ते वीस दोऱ्याही बनवतात. मागणीनुसार (ऑर्डरवर), ते ५० ते १०० फूट लांबीच्या दोऱ्याही बनवतात.

गुजरातमधील भोई समाज प्रामुख्यानं सौराष्ट्र इलाख्यात वसलेला आढळतो. १९४० च्या दशकात प्रकाशित झालेल्या 'भगवद्गोमंडल' या बृहद् गुजराती शब्दकोशातील माहितीनुसार, भोई हा "एक मागासलेला शूद्र समाज" असून, पूर्वी त्यांचा मुख्य व्यवसाय कातडी कमावण्याचा होता. मात्र, गुजरातमध्ये जैन समाजाचा प्रभाव वाढला नि प्राणीहत्येला विरोध होऊ लागला. त्यामुळं, या भोई समाजातील अनेक लोक शेती आणि अन्य रोजंदारीकडं वळले. अशा विविध व्यवसायांत गेलेल्या भोईंना पुढे वेगवेगळ्या नावांनी ओळखलं जाऊ लागलं. उदाहरणार्थ, 'राजभोई' हे कदाचित पालखी वाहणारे लोक असावेत.

राजभोई समाजातील पुरूषवर्ग एकुण समाजातील चालीरितींना अपवाद नाही. हे पुरुषही आपल्या महिलांची उद्यमशीलता नि कठोर महेनत याकडं कानाडोळा करतात असं दिसतं. भानू राजभोईचंचं उदाहरण पहा, हा गृहस्थ कानातला मळ काढायचा व्यवसाय करतो. आपल्या कुटुंबातील महिलांनी केलेल्या कमाईबद्दल तो म्हणतो, "ती कमाई थोडीच आहे! त्यांच्या कामांतून घरखर्चात थोडीफार मदत होते, बाकी त्या पैशांचा काही उपयोग नाही." अखेर जाती-विशिष्ट परंपरेनं पदरी एक काम येतं. त्या कमाईतून निघतं काय फार फार तर "किरकोळ घरखर्च!

पण गीता राजभोई, काही वेगळाच विचार करते. तिच्या मते इतर कुणाची चाकरी करण्यापेक्षा हे काम बरंच. तिचं स्पष्ट मत आहे – "दसवी के बाद बारवी, उसके बाद कॉलेज, तब जाके नौकरी मिलती है. इस्से अच्छा अपना धंदा संभालो!"

या लेखासाठी केलेल्या सहकार्याबद्दल आतिश इंद्रेकर छारा यांचे विशेष आभार.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे