సగీర్ అన్సారీ సమ్మేళన శైలి వేణుగానం

ఉదయం ఐదుగంటల సమయం, సూర్యుడింకా తన దినచర్యను మొదలుపెట్టకముందే, బిహార్‌లోని గోపాల్‌గంజ్ జిల్లాలో ఉన్న హథువా అనే ఈ చిన్న జనగణన పట్టణాన్ని రెండు విశిష్టమైన శబ్దాలు నిద్రలేపుతున్నాయి. వాటిలో ఒకటి, కొన్ని మసీదుల మీనార్ల నుండి మువాజిన్లు వినిపించే అజాన్ పిలుపు; మరొకటి, ఆ ప్రాంతంలోని మూడు నాలుగు ఆలయాల నుండి వినిపించే భజన గాయకుల స్వరాలు. అల్లాహు అక్బర్! అల్లాహు అక్బర్! అష్షద్ అన్ లా ఇలాహా ఇల్లా అల్లాహ్... అనే మధుర స్వరాలు, చేతాళాల లయలతో సాగే హరే రామ, హరే కృష్ణ, హరే కృష్ణ, హరే రామ అనే భజన గానంతో కలిసిపోతున్నాయి. ఆ తర్వాత, అక్కడే ఎక్కడో కాస్త సమీపం నుంచే గాలిలో అనునాదం చెందుతోన్న వేణుగానం, ఆ విభిన్న స్వరాలన్నింటినీ కలిపి ఒక స్వచ్ఛ సమ్మేళనాన్ని సృష్టిస్తోంది.

బాఁసురీ (వేణువు) వినిపించే ఆ మధుర రాగం పట్ల ఆకర్షణ, ఆ కళాకారుడిని కలుసుకోవాలనే కుతూహలం నన్ను 176 ఏళ్ళ నాటి ఆ గోపాల మందిరానికి నడిపించాయి. 1850 - 1866ల మధ్య అప్పటి హథువా మహారాణి శ్యామ సుందరి కుఁవర్ నిర్మించిన ఈ ఆలయం చుట్టూ పాత కోట, ఒక కొత్త కోట, శీశ్ మహల్ (అద్దాల రాజమందిరం) ఉన్నాయి. సుమారు 4,50,000 వెండి నాణేల వ్యయంతో - ఇప్పటి విలువలో సుమారు 55 కోట్ల రూపాయలు - నిర్మించిన ఈ రాజసం ఉట్టిపడే ఆలయ భారీ ద్వారాల వద్ద ఒక భద్రతా సిబ్బంది కాపలా కాస్తుంటారు. 14 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్న ఈ ప్రాంగణం లోపల తోటలు, ఫౌంటైన్లు, కొలనులు, సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయ భవనం, అనేక గదులతో కూడిన ఆ ప్రసిద్ధ ఆలయం ఉన్నాయి.

ఈ ఆలయం, పూర్వపు హథువా సంస్థానాన్ని పాలించిన అత్యంత పురాతన ఉన్నత వంశాలలో ఒకదానికి చెందిన వారసుల వ్యక్తిగత ఆస్తి. ఉదయం, సాయంత్రం వేళల్లో ప్రజల సందర్శనార్థం తెరిచి ఉంచే ఈ ఆలయానికి ఆ సమయాల్లో కొద్దిమంది భక్తులు రావడం కనిపిస్తుంది. గర్భగుడిలోని రాధాకృష్ణుల విగ్రహాల ముందు ఒక పూజారి ఆరతి ఇస్తుంటారు. దానికి ఎదురుగా ఉన్న స్తంభాలతో కూడిన విశాలమైన హాలులో సంగీతకారులు తమ వాయిద్యాలైన తబలా, హార్మోనియం, చేతాళాలతో కూర్చుని ఉంటారు. ఆ బృందం మధ్యలో మహమ్మద్ సగీర్ అన్సారీ ఉన్నారు. నేను నా సహోద్యోగుల ద్వారా విన్నది ఈ కళాకారుడి గురించే.

గోపాల మందిరంలోని దేవతలకు తన వేణువును సమర్పిస్తోన్న 70 ఏళ్ళ ముస్లిమ్ సంగీతకారుడు. తన పనిలో ఆయనకు అసాధారణమైనదేమీ కనిపించదు. "మానవులందరూ సమానులే. మన మధ్య ఎలాంటి భేదం లేదు," అంటారాయన. “మనమందరం సామరస్యంగా జీవించాలి. యహ్ ఏక్ గ్యాన్ హై జో ఖుదానే ముజే దియా హై. ఔర్ గ్యాన్ బంట్‌నే మేఁ కుఛ్ భీ గలత్ నహీ హై [ఈ కళ, ఈ జ్ఞానం ఖుదా అనుగ్రహం. దీన్ని పంచుకోవడంలో తప్పేమీ లేదు]. ఇప్పటికి దశాబ్దానికి పైగా నేనిక్కడ వేణుగానం చేస్తున్నాను."

"రాణి శ్యామ సుందరి కాలంలో, ఆరతి సమయంలో ఆలయ ప్రవేశద్వారం వద్ద కళాకారులు శహనాయి (సన్నాయి) వాయించేవారు. ఆమె మరణం తర్వాత ఆ సంప్రదాయాన్ని వారు చాలా ఏళ్ళపాటు నిలిపివేశారు. అయితే, పూర్వపు రాజకుటుంబానికి చెందిన ప్రస్తుత అధిపతి మృగేంద్ర ప్రతాప్ సాహి ఆ పాత సంప్రదాయాన్ని పునరుద్ధరించారు. 2015లో ఆయన సంగీతం వాయించడానికి, భజనలు పాడడానికి కొంతమంది కళాకారులను నియమించుకున్నారు. ఆ సమయంలోనే, అంటే ఒక దశాబ్దానికి పైబడి, హథువా రాజకుటుంబానికి చెందిన ఒక కారు సగీర్ అన్సారీ ఇంటి ముందు ఆగింది. హిందుస్థాన్ దినపత్రికలో సగీర్ అన్సారీ అనే నిపుణుడైన వేణుగాన విద్వాంసుడి గురించి చదివిన మృగేంద్ర సాహి పంపిన ఆహ్వానాన్ని తీసుకుని ఆయన ఎస్టేట్ మేనేజర్, సగీర్ కంటే పెద్దవాడైన ఆయన దగ్గరి బంధువుతో కలిసి అక్కడికి వచ్చారు. అలా ఆ ఆలయంతో సగీర్‌కు అనుబంధం మొదలైంది. అప్పుడు సగీర్ వయసు 59 ఏళ్ళు.

అయితే, బాఁసురీతో ఆయనకున్న అనుబంధం ఆరు దశాబ్దాల నాటిది, అంటే 1965లో ఆయనకు కేవలం తొమ్మిదేళ్ళ వయసున్నప్పుడే మొదలైంది. "మా ఇంట్లోనే వేణువులు తయారయ్యేవి. ఇప్పటికీ మేం వాటిని తయారుచేస్తూనే ఉన్నాం, కానీ నా ఆరోగ్యం సహకరించకపోవడంతో అంత ఎక్కువ సంఖ్యలో వాటిని రూపొందించలేకపోతున్నాను. మా అమ్మ బతికి ఉన్నప్పుడు, ఆమె కూడా వేణువులను తయారుచేసేవారు," చెప్పారాయన. ఆయన తాతగారైన జుమ్రాతీ మియాఁ, వేణువులను తయారుచేయటమెలాగో, వాటిని అమ్మటమెలాగో ఆయనకు నేర్పించారు.

జుమ్రాతీ మియాఁ పదవ తరగతి వరకు చదువుకున్నారు. బ్రిటిష్ పాలన సమయంలో ఆయన హథువా తపాలా కర్యాలయంలో పనిచేశారు. "పదవీ విరమణ చేసిన తర్వాత ఒకసారి ఏదో పని మీద కలకత్తా వెళ్ళినప్పుడు ఆయన ఒక వేణువును తీసుకువచ్చారు," సగీర్ గుర్తుచేసుకున్నారు. "ఆయనే స్వయంగా దాన్ని వాయించేవారు, అదంటే ఆయనకు ఎంతో మక్కువ. ఆ తర్వాత ఆయన గ్రామం చుట్టుపక్కల దొరికే వెదురు గడ్డిని సేకరించి, ఆ వాయిద్యాన్ని సొంతంగా తయారుచేయడానికి ప్రయత్నించారు. అలా తయారుచేసిన వేణువు నుండి శబ్దం రావడం మొదలయ్యాక మొదట రోజుకు పది, ఆ తర్వాత రోజుకు ఇరవై చొప్పున ఆయన వాటిని తయారుచేయడం ప్రారంభించారు."

"స్థానిక ఉత్సవాలు, మార్కెట్లలో వేణువులు అమ్మడానికి సహాయంగా ఆయన మొదట్లో ఇద్దరిని పనిలో పెట్టుకున్నాడు. వారు మీర్‌శికార్ సముదాయానికి చెందినవారు. వారి పేరు మీదుగానే ఈ ప్రాంతానికి మీర్‌శికార్ టోలా అని పేరు వచ్చింది. వాళ్ళు పక్షులను వేటాడేవారు. హథువా రాజ్ వాళ్ళను వేరే ప్రాంతాల నుండి తీసుకువచ్చి ఇక్కడ స్థిరపరిచింది," అని సగీర్ చెబుతారు. జుమ్రాతీ మియాఁ దగ్గర నేర్చుకున్న కళను ఈనాటి సమాజం కొనసాగిస్తూ, దేశవ్యాప్తంగా వివిధ ప్రాంతాలకు తరచుగా ప్రయాణిస్తూ, వేణువులు తయారుచేసి అమ్ముతూ జీవనోపాధి పొందుతున్నారని అతను నమ్ముతున్నారు.

1970లో తన తండ్రి మరణించిన తర్వాత, కుటుంబాన్ని పోషించడం కోసం సగీర్ స్వయంగా ఏళ్ళ తరబడి బిహార్‌ను విడిచి బయటకు వెళ్ళేవారు. తన తల్లికి డబ్బు ఇవ్వడానికి మాత్రమే ఆయన నెలలో కేవలం ఐదు రోజులు ఇంటికి తిరిగి వచ్చేవారు. “నేను అలహాబాద్ (ఇప్పుడు ప్రయాగ్‌రాజ్), లక్నో, బనారస్, కాన్పూర్, కట్నీ, బిలాస్‌పూర్, రాయ్‌పూర్, రాయ్‌గఢ్, రేవా, సత్నా, జబల్‌పూర్‌లలోని ఉత్సవాలకు వెళ్ళేవాడిని. ఉత్సవం ముగిశాక, మరిన్ని వేణువులను అమ్మడానికి ఆ చుట్టుపక్కల తిరిగేవాడిని. నేను వేణువు కూడా వాయించేవాడిని. ఆ రోజుల్లో రోజుకు నాలుగు నుండి ఐదు వందల రూపాయల రాబడి అంటే గణనీయమైన మొత్తమే,” ఆయన చెప్పారు.

గ్రామంలో జరిగే మహివీరి ఝండా ఊరేగింపులలో కూడా సగీర్ ప్రదర్శన ఇచ్చారు. ఇది హిందూ దేవుడైన హనుమంతుడిని పూజించే ఒక పండుగ. ఇందులో పాల్గొనడానికి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి కళాకారులను ఆహ్వానించేవారు. ఒక సందర్భంలో ఇక్కడే అతను చోకత్ మియాఁ (అతని అసలు పేరు రెహమాన్) నడుపుతున్న బృందంలోని వేణు విద్వాంసుడైన ఫకీరా మాస్టర్‌ను కలిశారు. "ఇక్కడ ఒక అబ్బాయి వేణువును చాలా బాగా వాయిస్తున్నాడని ఎవరో చోకత్ మియాఁకు చెప్పారు. దాంతో, ఆయన వచ్చి నన్ను తన బృందంలో చేర్చుకున్నారు. నేను వేణువు వాయించడాన్ని చూసిన ఫకీరా మాస్టర్, నన్ను తన శిష్యులలో ఒకరిగా సంతోషంగా స్వీకరించారు."

ధ్రుపద్ వాదనలో నిపుణులైన ఫకీరా మాస్టర్ అద్భుతమైన వేగంతో వాయించేవారు. ఆయనకు సంగీతంలో అపారమైన పరిజ్ఞానం ఉండేదని సగీర్ చెబుతారు. "ఆయన దగ్గర నేర్చుకోవాలని నాకు చాలా ఆసక్తిగా ఉండేది. ఆయన నది దగ్గరకు వెళ్ళినప్పుడల్లా, మేం నలుగురైదుగురం ఘాట్ వద్ద కూర్చుని, ఆయన వాయించే కొన్ని రాగాలను వినేవాళ్ళం. ప్రతిరోజూ ఆయన మాకు ఐదు లేదా పది నిమిషాలు నేర్పించేవారు. అలా నేను రెండు మూడు రాగాలను నేర్చుకున్నాను."

ఒక ఏడాది తర్వాత ఆ గురువు మీరట్‌కు వెళ్ళిపోయారు. సగీర్ మాత్రం తనకు వివాహం జరిగి, పిల్లలు, మనుమలు పుట్టిన తర్వాత కూడా ఉత్సవాల్లోనూ, ఊరేగింపుల్లోనూ వేణుగానం చేస్తూనే ఉన్నారు. ఆ పూర్వపు రాజకుటుంబం నుండి ఆహ్వానం అందేంత వరకు ఆయన ప్రయాణాలు చేస్తూ, వేణువులను అమ్ముతూ, వాటిని వాయిస్తూ ఉండేవారు.

గత పదేళ్ళకు పైగా, ఆలయంలోని ఆరతి కార్యక్రమం ఆయన వేణుగానంతోనే ప్రారంభమవుతోంది. సగీర్ మత సామరస్యం కోసం వాయిస్తున్నారని ఆయన కుటుంబ సభ్యులు భావిస్తుంటారు. అయితే, ఆ పట్టణంలోని యువతరం విషయంలో పరిస్థితులు మారుతున్నాయి. గత దశాబ్ద కాలంగా, 43 శాతం ముస్లిములు, 56 శాతం హిందువులు ఉన్న ఆ పట్టణ జనాభా మధ్య ఒక సూక్ష్మమైన ఉద్రిక్తత, పైకి అంతగా కనిపించని ఒక రకమైన దూరం ఏర్పడుతున్నాయి.

2015 నాటి ఒక సంఘటనను సగీర్ గుర్తుచేసుకున్నారు. భక్తిపరుడైన ముస్లిమ్ అయిన ఆయనకు రోజుకు ఐదుసార్లు నమాజ్ చేయడం అలవాటు. "చాలాసార్లు మగ్రిబ్ నమాజ్ సమయం, సాయంత్రం ఆరతి సమయం ఒకటే అయ్యేవి. అందుకే నేను ఇక్కడ [ఆలయం లోపల] నమాజ్ చేయడం మొదలుపెట్టిన ప్రారంభంలో, ఆవరణలోని ప్రధాన ద్వారం వద్ద ఉన్న ఒక చౌకీదార్ వెళ్ళి హథువా మహారాజ్‌కు ఫిర్యాదు చేశాడు. ఆయన నన్ను పిలిచి, నా ముందే ఆ చౌకీదార్‌ను గద్దించారు. ‘ఇతనేమైనా నా భూమిని తవ్వి తీసుకుపోతున్నాడా ఏంటి? ఎవరికైనా హాని చేస్తున్నాడా? అదేం లేనప్పుడు, నువ్వెందుకు ఫిర్యాదు చేస్తున్నావు?’ అని ఆయన అనడం నాకు గుర్తుంది. అప్పటి నుండి నాకు ఇక్కడ ఎటువంటి ఇబ్బంది రాలేదు."

ఈ కథనం మొదట ఉర్దూలో నివేదించబడింది.