ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ

ਸਵੇਰ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਜੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਅਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਬਿਖੇਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਗੋਪਾਲਗੰਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਹਥੂਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਮਸੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਨਾਰਾਂ 'ਚੋਂ ਮੁਅੱਜ਼ਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਅਜ਼ਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮੰਦਰਾਂ 'ਚੋਂ ਉੱਠਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਸੁਰ। "ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ ਅਕਬਰ! ਅੱਲ੍ਹਾ ਹੂ ਅਕਬਰ! ਅਸ਼ਹਦੁ ਅੱਲ੍ਹਾ ਇਲਾਹਾ ਇਲੱਲੱਲਾਹ..." ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਪੁਕਾਰ ਮੰਜੀਰਿਆਂ ਦੀ ਲੈਅ 'ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ "ਹਰੇ ਰਾਮ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰੇ ਰਾਮ" ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਘੁਲ਼-ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਹੀ, ਕਿਤੋਂ ਨੇੜਿਓਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਾਂਤ, ਸੁਰੀਲੀ ਗਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਰੋ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਮੋਹਕ ਧੁਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਮੈਨੂੰ 176 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਗੋਪਾਲ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਥੂਆ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰੀ ਕੁੰਵਰ ਵੱਲੋਂ 1850 ਤੋਂ 1866 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਬਣਵਾਇਆ ਇਹ ਮੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸੀਸ਼ ਮਹਲ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਗਭਗ 4,50,000 ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ਼ ਬਣਿਆ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਨੁਮਾਨਤ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 55 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਫਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਬਿਖੇਰਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 14 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼-ਬਗ਼ੀਚੇ, ਫੁਆਰੇ, ਤਲਾਬ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਕਈ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਦਰ ਕਦੇ ਹਥੂਆ ਰਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ-ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੰਪਤੀ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਸਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕੁਝ ਭਗਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁਜਾਰੀ ਆਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਭਾ-ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਤਬਲਾ, ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਮੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੈਠੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਗੀਰ ਅੰਸਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਹਿਕਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

70 ਸਾਲਾ ਇਹ ਮੁਸਲਿਮ ਕਲਾਕਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੋਪਾਲ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੰਸਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਸੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਹ ਏਕ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਮੁਝੇ ਦਿਯਾ ਹੈ, ਔਰ ਇਸ ਗਿਆਨ ਕੋ ਬਾਂਟਨੇ ਮੇਂ ਕੁਛ ਭੀ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"

ਰਾਣੀ ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬੰਦ ਰਹੀ। ਵੇਲ਼ਾ-ਵਿਹਾਅ ਚੁੱਕੇ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਤਦ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਹਥੂਆ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਰ ਸਗੀਰ ਅੰਸਾਰੀ ਦੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ। ਅਸਟੇਟ ਮੈਨੇਜਰ, ਸਗੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸੱਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਮ੍ਰਿਗੇਂਦਰ ਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਦੈਨਿਕ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁਸ਼ਲ ਬੰਸਰੀ ਵਾਦਕ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੰਦਰ ਨਾਲ਼ ਸਗੀਰ ਦਾ ਜੁੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਦੋਂ ਉਹ 59 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।

ਪਰ ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤਾਂ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ, 1965 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੌ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। “ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੰਸਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਨੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਐਨੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਸਕਾਂ। ਜਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਬੰਸਰੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੰਸਰੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੁਮਰਾਤੀ ਮੀਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ।

ਜੁਮਰਾਤੀ ਮੀਆਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਹਥੂਆ ਡਾਕਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। “ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਗਏ ਅਤੇ ਓਥੋਂ ਇੱਕ ਬੰਸਰੀ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ,” ਸਗੀਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਓਹੋ-ਜਿਹੀ ਹੀ ਬੰਸਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਬੰਸਰੀ ਤੋਂ ਸੁਰ ਨਿਕਲ਼ਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਸਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ – ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ, ਫਿਰ ਵੀਹ।'

“ਸਥਾਨਕ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਰਸ਼ਿਕਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਇਹ ਮੁਹੱਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ‘ਮਿਰਸ਼ਿਕਾਰ ਟੋਲਾ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਥੂਆ ਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਿਓਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ,” ਸਗੀਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜੁਮਰਾਤੀ ਮੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਬੰਸਰੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ 1970 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸਗੀਰ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਦਿਨ ਲਈ ਘਰ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਕਣ। “ਮੈਂ ਅਲਾਹਾਬਾਦ (ਹੁਣ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ), ਲਖਨਊ, ਬਨਾਰਸ, ਕਾਨਪੁਰ, ਕਟਨੀ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਰਾਇਪੁਰ, ਰਾਇਗੜ੍ਹ ,ਰੀਵਾ, ਸਤਨਾ ਅਤੇ ਜਬਲਪੁਰ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸਾਂ। ਮੇਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵੇਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਬੰਸਰੀ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਗੀਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਹਾਵੀਰੀ ਝੰਡਾ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫਕੀਰਾ ਮਾਸਟਰ ਨਾਲ਼ ਹੋਈ, ਜੋ ਚੋਕਟ ਮੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਰਹਿਮਾਨ ਸੀ) ਦੇ ਬੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। “ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੋਕਟ ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਹੈ ਜੋ ਬੜੀ ਵਧੀਆ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਏ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਤਰਛਾਇਆ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਫਕੀਰਾ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੰਸਰੀ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਗ਼ਿਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ।”

ਫਕੀਰਾ ਮਾਸਟਰ ਧਰੁਪਦ ਵਾਦਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ੀ ਗਤੀ ਨਾਲ਼ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ। ਸਗੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਜਾਂਦੇ, ਅਸੀਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਜਣੇ ਘਾਟ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਧੁਨਾਂ ਸੁਣਦੇ। ਉਹ ਰੋਜ਼ ਪੰਜ-ਦਸ ਮਿੰਟ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ। ਇਸੇਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਰਾਗ ਸਿੱਖੇ।”

ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫਕੀਰਾ ਮਾਸਟਰ ਮੇਰਠ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਸਗੀਰ ਦਾ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਣਾ ਨਾ ਰੁਕਿਆ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਘੁੰਮ ਕੇ ਬੰਸਰੀਆਂ ਵੇਚਦੇ ਅਤੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ – ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਸੱਦਾ ਨਾ ਮਿਲ਼ ਗਿਆ।

ਹੁਣ ਦੱਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਆਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਮਿਠੜੀ ਧੁਨ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਗੀਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਸਬੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਕੁਝ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਸਬੇ ਦੀ ਲਗਭਗ 43 ਫੀਸਦ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ 56 ਫੀਸਦ ਹਿੰਦੂ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਲਕਾ-ਜਿਹਾ ਤਣਾਅ, ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿੱਖ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ, ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ।

ਸਗੀਰ ਨੂੰ ਸਾਲ 2015 ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,“ਅਕਸਰ ਮਗ਼ਰਿਬ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ] ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਹਥੂਆ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੁੱਟ ਕੇ ਲਿਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ?’ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।”

ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਮੂਲ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ।