आरतीत विरघळलेली सगीर मियाँची बासरी

पहाटेचे पाच वाजलेत. सूर्याचं आगमन व्हायला अवकाश आहे. हथुआमधील लोक अजून साखरझोपेत असतील. बिहारमधील गोपालगंज जिल्ह्यातील या टुमदार नगराला पहाटवाऱ्यासोबतच दोन वेगवेगळ्या स्वरांनी जाग येते. एक आवाज असतो इथल्या मशिदींमधून येणाऱ्या अजानचा — 'अल्लाहु अकबर! अल्लाहु अकबर! अशहदु अं लाऽ इलाहा इल्लल्लाह...' या आळवणीसोबतच, झांजमंजिरीचा नाद ऐकू येतो नि आणखी एक जयघोष घुमू लागतो — ‘हरे रामाऽ, हरे कृष्णाऽ, हरे कृष्णाऽ, हरे रामाऽ’

या दोन्ही तालस्वरांसोबत ऐकू येतो बासरीचा नाद. ईश्वराशी संवाद साधणारे दोन ध्वनी बासरीच्या एकाच सूरासोबत तरळू लागतात. अशा प्रसन्न-शांत सुमधूर वातावरणात या शहरात सूर्याचं आगमन होतं.

बासरी वाजवणारा हा कलाकार कोण? त्याला भेटायची उर्मी मला ‘गोपाल मंदिरा’कडे खेचते. हथुआच्या महाराणी श्याम सुंदरी कुंवर यांनी १७६ वर्षांपूर्वी बांधलेलं हे भव्य मंदिर. १८५० ते १८६६ या काळात ते उभारलं गेलंय. या भव्य मंदिराभोवती दोन किल्लेही आहेत. एकाला म्हणतात जुना किल्ला, दुसऱ्याला नवा किल्ला. शिवाय एक शीश महाल. या वास्तू हथुआच्या वैभवाची साक्ष देतात. मंदिराचं भव्य प्रवेशद्वारही तितकच शाही. त्या काळात सुमारे ४,५०,००० चांदीची नाणी खर्चून हे प्रवेशद्वार उभारलेलं. आज हिशोब लावला तर सुमारे ५५ कोटी रुपयांचं हे नुसतं महाद्वारच होईल. या शाही कमानीसमोर सुरक्षा रक्षक तैनात आहेत. मंदिराच्या या परिसरानं १४ एकर जमीन व्यापलीय. त्यात बाग-बगीचे, कारंजे, तलाव नि संस्कृत विद्यापीठाची इमारत आहे. नि अर्थातच मुख्य आकर्षण आहे अनेक दालनांनी समृद्ध व सुप्रसिद्ध गोपाल मंदिर.

हे मंदिर हथुआ संस्थानाच्या वारसांची खासगी मालमत्ता आहे. सर्वसामान्यांसाठी ते सकाळी व संध्याकाळी खुलं असतं; मी सकाळची वेळ साधून तिथं गेलेलो. अन्य भाविकही हळूहळू येत होते. गाभाऱ्यातील राधा-कृष्णाच्या मूर्तींची आरती नुकतीच झालेली. मूर्तींसमोरील ऐसपैस सभागृहात तबला, हार्मोनियम आणि झांज घेऊन बसलेले कलाकार दिसतात. त्या समूहाच्या मधोमध बसलेली व्यक्ती — मोहम्मद सगीर अन्सारी – हे तेच, ज्यांच्या बासरीबद्दल ऐकून मी इथं आलोय.

वयानं सत्तरी गाठलेला हा ज्येष्ठ मुस्लिम कलावंत. हिंदू देवळात कला अर्पण करण्यात त्यांना काहीच अस्वाभाविक वाटत नाही. “भेदाभेद काही नसतो. सर्व माणसं इथून तिथून सारखीच,” ते म्हणतात, “हमे मिलजुलकेही रहना चाहिए, मेरी यह कला एक ग्यान है, जो खुदासे मुझे मिला है, और ग्यान बाटनें में गलत कुछ भी नहीं है, पिछले दस सालों से मै यहाँ मंदिर में बांसुरी बजा रहाँ हुँ”

हथुआ रियासतीत कलाकारांना राजाश्रय द्यायची परंपरा होती. महाराणी श्याम सुंदरींच्या काळात, गोपाल मंदिरात आरतीच्या वेळी प्रवेशद्वारावर शहनाई वादन व्हायचं. महाराणीच्या निधनानंतर ती प्रथा बंद पडली. कालांतरानं, राजघराण्याचे विद्यमान वारस मृगेंद्र प्रताप साही यांनी पुन्हा ती सुरू केली. त्यांनी २०१५ मध्ये संगीत व भजनांसाठी काही कलाकारांची नेमणूक केली. साधारण दशकभरापूर्वी, हथुआ राजघराण्याची एक गाडी सगीर अन्सारींच्या घरासमोर येऊन थांबली होती. इस्टेट मॅनेजर आणि सगीर यांचे मोठे चुलतभाऊ त्या गाडीत होते. मृगेंद्र साही यांनी ‘हिंदुस्तान’ दैनिकात महोम्मद सगीर अन्सारींच्या कुशल बासरीवादनाबद्दल वाचलेलं. त्यामुळं या कलाकारानं राजघराण्याच्या कला चमूत असावं, असा निरोप घेऊन ती मंडळी आलेली. त्यावेळी सगीर ५९ वर्षांचे होते. तेव्हापासून हा ज्येष्ठ कलाकार गोपाल मंदिरांत आपली कला सादर करू लागला.

सगीर अन्सारींचं बासरीशी नातं जुळलं १९६५ मध्ये; तेव्हा ते अवघ्या नऊ वर्षांचे होते. “आमच्या घरीच बासऱ्या बनवल्या जायच्या. आम्ही आजही त्या बनवतो, पण तब्येत साथ देत नाही. त्यामुळं मला आता पूर्वीइतक्या बासऱ्या बनवता येत नाहीत. माझी आई हयात असताना तीसुद्धा बासऱ्या बनवायची,” सगीर सांगतात. त्यांचे आजोबा, जुमरती मियाँ, यांनी त्यांना बासरी बनवायचं नि विकायचं कौशल्य शिकवलं.

सगीरचे आजोबा, जुमरती मियाँ ही एक बहुआयामी आसामीच. त्या काळात या माणसानं दहावीपर्यंत शिक्षण घेतलेलं. ते ब्रिटीश अमदानीत हथुआ पोस्ट ऑफिसमध्ये काम करत असत. “दादू रिटायर झाले, त्यानंतर एकदा एका कामासाठी ते कलकत्त्याला गेलेले. तिथून येताना ते एक बासरी घेऊन आले,” सगीर आजोबांची आठवण सांगतात, “दादूंनी सराव करत करत बासरी वाजवायची कला आत्मसात केली; पण तेवढ्यावरच थांबले नाहीत, ते आसपासच्या गावांत भटकून बासरीसाठी बांबूच्या नळ्या गोळा करू लागले. त्यापासून ते स्वत: बासरी बनवण्याचा प्रयत्न करू लागले. बऱ्याच खटपटींनंतर त्यांनी बनवलेल्या बासरीतून सूर उमटू लागला, मग त्यांनी बासरी बनवण्याचा सपाटाच लावला – कधी दिवसाला दहा, तर कधी वीस बासरी ते बनवू लागले.”

“मग दादू आपल्या बासरी विकूही लागले. सुरुवातीच्या काळात, ते आसपासच्या जत्रा आणि बाजारांत आपल्या बासरी विकण्यासाठी काही लोकांकडे देत असत. हे विक्रेते 'मिरशिकार' समाजातील होते. या समाजाच्या नावावरून इथं 'मिरशिकार टोला' नावाची वस्ती आहे. हे मिरशिकार लोक पक्ष्यांची शिकार करत. 'हथुआ रियासतीनं त्यांना इथं आणून वसवलेलं,” सगीर सांगतात. त्यांच्या मते, हा समाज आजही जुमरती मियाँ कडून शिकलेल्या कलेवरच गुजराण करतोय. या समाजाची माणसं बासरी बनवतात नि गावोगाव फिरून त्या विकतात. अगदी देशभर भटकत ही मंडळी हेच काम करतात.

सगीर स्वत: देखील बासरी बनवत, नि गावोगाव भटकून विकत. १९७० मध्ये त्यांच्या वडिलांचं निधन झालं. त्यानंतर उदरनिर्वाहासाठी महिन्यातील केवळ पाच दिवसच घरी परतत. कमावलेले पैसे आपल्या आईच्या हाती सोपवत, नि परत व्यवसायासाठी भटकंती करत. ते सांगतात, “मी अलाहाबाद (आताचं प्रयागराज), लखनौ, बनारस, कानपूर, कटनी, बिलासपूर, रायपूर, रायगड, रेवा, सतना आणि जबलपूर येथील जत्रांमध्ये जायचो. जत्रा संपल्यावर, उरलेला माल विकण्यासाठी मी आसपासच्या परिसरात फिरायचो. मी बासरी वाजवायचोही. त्या काळात दिवसाला चार-पाचशे रुपये मिळणं ही खूप मोठी रक्कम होती.” सगीर हाच व्यवसाय करू लागले. ते बिहारमधील वेगवेगळ्या भागात भटकत बासरी विकायचे.

सगीर पूर्वी सरावानं बासरी वाजवत, नंतर त्यांनी या कलेचं महारथ गुरूंकडून मिळवलं. हथुआत ‘महावीर झेंडा’ हा उत्सव प्रसिद्ध आहे. हनुमान या रामभक्त दैवताच्या उत्सवात हिंदू-मुस्लिम सगळेच सामील होतात. यावेळी जत्रेत मिरवणूकीच्या वेळी विविध कलांचं सादरीकरण होतं. त्यासाठी गावोगावचे कलाकार येतात. या मिरवणूकीदरम्यानच सगीर यांना आपला गुरू भेटला. फकीरा मास्तर हे ते गुरू. ते चोकट मियाँ (ज्यांचं मुळ नाव रहमान होतं) यांच्या वाद्यवृंदातील बासरीवादक होते. सगीर गुरू भेटल्याचा तो किस्सा सांगतात, “कोणीतरी चोकट मियाँना माझ्याबद्दल सांगितलं की, इथं एक मुलगा आहे, जो खूप छान बासरी वाजवतो. चोकट मियाँनी मला पाहिलं नि त्यांच्या कलापथकात सामील करून घेतलं. चोकट मियाँच्या जथ्यात बासरी वाजवताना फकिरा मास्तरांनी मला पाहिलं. ते खूश झाले. नि मग तेव्हापासून त्यांनी मला आपला शिष्य म्हणून स्वीकारलं.”

फकिरा मास्तर ध्रुपद शैलीपरंपरेत बासरी वादनाचे निष्णात होते. ते अतिशय जलद गतीनं पेशकश करत. सगीर यांच्या मते फकिरा मास्तरांना संगीतकलेतलं सखोल ज्ञान होतं. ते म्हणतात, “फकिरा मास्तरांकडून ही कला शिकून घ्यायला मी आतूर होतो. ते नदीवर गेले की आम्ही चौघे-पाचजण त्यांच्या मागोमाग जात असू. नदीकिनारी बसून ते बासरी वाजवू लागत. आम्ही जीवाचे कान करून ऐकत रहायचो. मग आम्हाला पाहून ते खास आमच्यासाठी काही धून वाजवून दाखवत. त्यानंतर हा शिरस्ताच झाला. रोज पाच-दहा मिनिटं ते आम्हाला थोडं थोडं शिकवू लागले. या शिकवणींत मी दोन तीन राग वाजवायला शकलो.”

साधारण वर्षभर ही शिकवणी चालली. त्यानंतर उस्ताद मेरठला निघून गेले. सगीर मात्र गुरूची विद्या घेऊन गावोगावच्या जत्रा- मिरवणुकांमध्ये वादन करत राहिले; अगदी त्यांचं लग्न झालं, मुलं-नातवंडं झाली तरी सगीर यांचा वादन व बासरी विक्रीचा नित्यक्रम चुकला नाही. हथुआच्या राजघराण्याचा आश्रय मिळेपर्यंत हा सिलसिला सुरू राहिला.

गेल्या १० वर्षांहून अधिक काळ, गोपाल मंदिरातील आरतीची सुरुवात सगीर यांच्या बासरीच्या सुरांनी होतेय. सगीर यांचं कुटुंब त्यांच्या या कार्याला धार्मिक सलोखा जपण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहतं. मात्र, अलीकडे हथुआतील वातावरणात तणाव जाणवू लागलाय. या शहरात मुस्लिमांची लोकसंख्या ४३ टक्के नि हिंदूंची ५६ टक्के आहे. जवळपास समसमान धार्मिक जनसंख्येचं हे शहर. आतापर्यंत दोन्ही धर्मांची मंडळी एकमेकांत मिळूनमिसळून असत. अलीकडे मात्र दूहीचं सूक्ष्म अंतर दिसू लागलंय.

सद्शील मुस्लिम असल्यानं सगीर पाच वेळची नमाज नियमित अदा करतात. या प्रार्थनेवरून एकदा त्यांना मंदिरात हटकलं गेलं. तो २०१५ सालचा प्रसंग सगीर सांगतात, “बऱ्याचदा मगरीबची नमाज संध्याकाळच्या आरतीच्या वेळीच असायची. सुरुवातीला मी इथं मंदिरातच नमाज अदा करू लागलो. तेव्हा मुख्य प्रवेशद्वारावरील एका चौकीदाराला ते खटकलं. तो माझी तक्रार घेऊन हथुआच्या महाराजांकडे गेला. महाराजांनी मला बोलावून घेतलं. नि माझ्यासमोरच त्या चौकीदाराला खडसावलं. मला आठवतंय, ते म्हणाले, “हा माझी जमीन खणून माती घेऊन जातोय की काय? तो कोणाला त्रास थोडीच देतोय? जर नाही, तर तुम्ही तक्रार का करताय?’ त्या दिवसापासून मला नमाज पढताना कधीच कुणी त्रास दिला नाही.”

या वृत्तलेखाचा मूळ तर्जुमा उर्दूतून अन्य भाषांत अनुवादित केला गेलाय.