സാഗിർ അൻസാരിയുടെ പുല്ലാങ്കുഴലിൻ്റെ സാംസ്കാരികസമന്വയം

രാവിലെ അഞ്ച് മണി. സൂര്യൻ എത്തിത്തുടങ്ങിയിട്ടില്ല. എന്നാൽ ബിഹാറിലെ ഗോപാൽഗഞ്ജ് ജില്ലയിലെ ഹത്വ എന്ന ചെറിയ സെൻസസ് പട്ടണം രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ശബ്ദങ്ങൾ കേട്ട് ഉണരുകയായിരുന്നു. ഒന്ന്, ചുറ്റുവട്ടത്തുള്ള ചില മുസ്ലിം ദേവാലയങ്ങളിലെ മിനാരങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ആസാൻ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കുള്ള ബാങ്കുവിളി. മറ്റൊന്ന്, പ്രദേശത്തെ മൂന്നോ നാലോ അമ്പലങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഭജനക്കാരുടെ ഗാനങ്ങൾ. അള്ളാഹു അക്ബർ! അള്ളാഹു അക്ബർ! അഷദു അൻലാ ഇലാഹൈല്ല അള്ളാ മന്ത്രങ്ങൾ, ഹരേ രാമ, ഹരേ കൃഷ്ണ, ഹരേ കൃഷ്ണ, ഹരേ രാമ മന്ത്രങ്ങളുമായി ഇടകലരുന്നു. അതോടൊപ്പം, കുറച്ചുകൂടി അടുത്തെവിടെയോനിന്ന്, അന്തരീക്ഷത്തിൽ ഒരു പുല്ലാങ്കുഴലിൻ്റെ നാദമാധുരിയും ചേരുന്നുണ്ട്. മറ്റെല്ലാ ശബ്ദങ്ങളേയും മനോഹരമായി കോർത്തിണക്കിക്കൊണ്ട്.

176 വർഷം പഴക്കമുള്ള ഗോപാല ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ഞാൻ എത്തിയത് ആ ബാൻസുരിയുടെ ശബ്ദമാധുര്യത്തിൻ്റെ പിന്നിലുള്ള കലാകാരനെ തേടിയാണ്. 1850-നും 1866-നും ഇടയിൽ, ഹത്വയിലെ അന്നത്തെ മഹാറാണി ശ്യാം സുന്ദരി കുൻവർ നിർമ്മിച്ച ആ മന്ദിരത്തിൻ്റെ ചുറ്റുമായി ഒരു പഴയ കോട്ടയും, പുതിയ കോട്ടയും ഒരു ശീശ് മഹാളും (കണ്ണാടിമാളിക) ഉണ്ട്. അന്നത്തെ 4,50,000 വെള്ളിനാണയം ചിലവഴിച്ച് (ഇന്നത്തെ 55 കോടി രൂപ) നിർമ്മിച്ച ആ രാജകീയ മന്ദിരത്തിൻ്റെ വാതിലിന് പുറത്ത് ഒരു സുരക്ഷാ ഉദ്യോഗസ്ഥൻ കാവൽ നിൽക്കുന്നു. അകത്ത്, 14 ഏക്കറിലായി, പൂന്തോട്ടങ്ങളും ജലധാരകളും തടാകങ്ങളും, ഒരു സംസ്കൃത സർവ്വകലാശാലയും ധാരാളം മുറികളുള്ള ആ പ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രവും.

പഴയ ഹത്വ നാട്ടുരാജ്യം ഭരിച്ചിരുന്ന രാജകുടുംബാംഗങ്ങളുടെ അനന്തരാവകാശികളുടെ സ്വകാര്യ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ആ ക്ഷേത്രം. രാവിലെയും വൈകീട്ടും പൊതുജനത്തിന് തുറന്നുകൊടുക്കുന്നു. ആ സമയത്ത് ഏതാനും ഭക്തരെ അവിടെ കാണാം. ശ്രീകോവിലിനുള്ളിലെ രാധാകൃഷ്ണ പ്രതിമയുടെ മുമ്പിലായി ഒരു പൂജാരി ആരതി ഉഴിയുന്നു. അതിനഭിമുഖമായി, തൂണുകളുള്ള ഹാളിലെ നിലത്ത്, സംഗീതകാരന്മാർ അവരുടെ സംഗീതോപകരണങ്ങളുമായി ഇരിക്കുന്നു. തബല, ഹാർമ്മോണിയം, ഇലത്താളം എന്നിവയുമായി. അവരുടെയിടയിലായി, മൊഹമ്മദ് സാഗിർ അൻസാരി എന്ന കലാകാരനും. അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് എൻ്റെ സഹപ്രവർത്തകരിൽനിന്നാണ് ഞാൻ അറിഞ്ഞത്.

70 വയസ്സുള്ള ഒരു മുസ്ലിം ഗായകൻ ഗോപാലക്ഷേത്രത്തിലെ ദൈവങ്ങൾക്ക് തൻ്റെ ബാംസുരിവാദനം സമർപ്പിക്കുന്നു. തൻ്റെ ഈ പ്രവൃത്തിയിൽ അസാധാരണമായ ഒന്നും അദ്ദേഹം കാണുന്നില്ല. “എല്ലാ മനുഷ്യരും തുല്യരാണ്. എല്ലാവരും ഒരുമയോടെ കഴിയണം. ഈ കല, ഈ അറിവ്, ദൈവത്തിൻ്റെ വരദാനമാണ്. അത്, എല്ലാവരുമായി പങ്കുവെക്കുന്നതിൽ ഒരു തെറ്റുമില്ല. ഞാനിത് ഒരു പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി ചെയ്യുന്നു,” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

“ശ്യാം സുന്ദരിയുടെ ഭരണകാലത്ത്, ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ പ്രവേശനകവാടത്തിൽ, ആരതിസമയത്ത്, കലാകാരന്മാർ ഷെഹ്നായി വായിക്കുന്നത് പതിവായിരുന്നു. അവരുടെ കാലശേഷവും ആ രീതി കുറേക്കാലം തുടർന്നു. പഴയ രാജകുടുംബത്തിലെ ഇപ്പോഴത്തെ തലവൻ മൃഗേന്ദ്ര പ്രതാപ് സാഹി പഴയ പാരമ്പര്യം തുടരുകയും 2015-ൽ സംഗീതവും ഭജനയും ആലപിക്കാൻ കുറച്ച് കലാകാരന്മാരെ വാടകയ്ക്കെടുക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങിനെയാണ്, ഒരു പതിറ്റാണ്ട് മുമ്പ് ഒരു ദിവസം, ഹത്വ രാജകുടുംബത്തിൻ്റെ ഒരു കാർ സാഗിർ അൻസാരിയുടെ വീട്ടുമുറ്റത്തെത്തിയത്. ഹിന്ദുസ്ഥാൻ ദിനപ്പത്രത്തിൽ ഈ പ്രശസ്ത പുല്ലാങ്കുഴൽ കലാകാരനെക്കുറിച്ച് വായിച്ചറിഞ്ഞ മൃഗേന്ദ്ര സാഹി ക്ഷണക്കത്തുമായി തൻ്റെ ഒരു ബന്ധുവിനെ എസ്റ്റേറ്റ് മാനേജരുടെ കൂടെ വീട്ടിലേക്കയയ്ക്കുകയായിരുന്നു. ക്ഷേത്രവുമായിട്ടുള്ള സാഗിറിൻ്റെ ബന്ധം തുടങ്ങിയത് അങ്ങിനെയാണ്. അന്ന് അദ്ദേഹത്തിന് 59 വയസ്സായിരുന്നു.

എന്നാൽ, ആറ് പതിറ്റാണ്ട് മുമ്പ്, 1965-ൽ, 9 വയസ്സുള്ളപ്പോഴാണ് ബാൻസുരിയുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ബന്ധം തുടങ്ങുന്നത്. “ഓടക്കുഴൽ വീടിനകത്തുതന്നെയാണ് ഉണ്ടാക്കിയിരുന്നത്. ഇപ്പൊഴും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ എൻ്റെ പ്രായം അതിനനുവദിക്കുന്നില്ല. അമ്മ ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ, അവരും ഇത് നിർമ്മിച്ചിരുന്നു,” മുത്തച്ഛൻ ജുംരാതി മിയാനാണ് ഓടക്കുഴൽ വായിക്കാനും, അത് വിൽക്കാനും സഗീറിനെ പഠിപ്പിച്ചത്.

ജുംരാതി മിയ 10-ആം ക്ലാസ്സുവരെ പഠിച്ചു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത്, ഹത്വ പോസ്റ്റ് ഓഫീസിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന് ജോലി. “വിരമിച്ചശേഷം ഒരിക്കൽ അദ്ദേഹം എന്തോ കാര്യത്തിനായി കൽക്കത്തയിൽ പോയി. തിരിച്ചുവരുമ്പോൾ ഒരു ഓടക്കുഴലും കൈയ്യിലുണ്ടായിരുന്നു,” സഗീർ പറയുന്നു. “അദ്ദേഹം തന്നത്താൻ പഠിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന് അതിൽ താത്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട്, അദ്ദേഹം ഗ്രാമത്തിന് സമീപത്തുനിന്ന് മുളകൾ ശേഖരിച്ച്, അതുപോലൊന്ന് സ്വയം ഉണ്ടാക്കി. അതിൽനിന്ന് സംഗീതം വരാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ അദ്ദേഹം അതിൻ്റെ നിർമ്മാണം തുടങ്ങി. ഒരു ദിവസം പത്തെണ്ണം. പിറ്റേന്ന് ഇരുപതെണ്ണം, അങ്ങിനെയങ്ങിനെ.

“നാട്ടിലെ ചന്തയിലും ഉത്സവസ്ഥലങ്ങളിലും ഓടക്കുഴലുകൾ വിൽക്കാൻ അദ്ദേഹം രണ്ടുമൂന്നാളുകളെ ജോലിക്ക് വെച്ചു. അവർ മിർഷികാർ സമുദായത്തിലുള്ളവരായിരുന്നു. ഈ അയൽപക്കത്തിന്, അങ്ങിനെ, മിർഷികാർ ടോല എന്ന പേര് കിട്ടി. അവർ പക്ഷികളെ വേട്ടയാടിയാണ് ജീവിച്ചിരുന്നത്. ഹത്വ രാജാവ് പലയിടത്തുനിന്നുമായി അവരെയെല്ലാം ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്ന് പാർപ്പിച്ചു,” സാഗിർ പറയുന്നു. ജുംരാതി മിയയിൽനിന്ന് പഠിച്ചെടുത്ത കല പരിശീലിച്ച് ആ സമുദായക്കാർ ഉപജീവനമാർഗ്ഗം കണ്ടെത്തുകയും, രാജ്യത്തിൻ്റെ വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്തു എന്ന് സാഗിർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

അച്ഛൻ മരിച്ചതിനുശേഷം, കുടുംബത്തെ സഹായിക്കാൻ സാഗിറും നിരവധി വർഷങ്ങൾ ബിഹാറിന് പുറത്ത് ജോലി ചെയ്തു. മാസത്തിൽ അഞ്ചുദിവസത്തേക്ക് വീട്ടിലെത്തി, സമ്പാദിച്ച പണം മുഴുവൻ അമ്മയെ ഏൽപ്പിച്ച് വീണ്ടും മടങ്ങും. “ഞാൻ അലഹബാദ് (ഇപ്പോൾ പ്രയാഗ്‌രാജ്), ലഖ്നൗ, ബനാറസ്, കാൺപുർ, കട്നി, ബിലാസ്പുർ, റായ്പുർ, റായ്ഗഡ്, രേവ, സത്ന, ജബൽപുർ തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിലെ ഉത്സവസ്ഥലങ്ങളിൽ പോയിരുന്നു. മേളയ്ക്കുശേഷവും കുറേ യാത്ര ചെയ്ത്, ഓടക്കുഴൽ വിൽക്കും. എനിക്ക് ഓടക്കുഴൽ നന്നായി വായിക്കാനും അറിയാം. ദിവസത്തിൽ നാന്നൂറും അഞ്ഞൂറും രൂപ കിട്ടിയിരുന്നു. അന്ന് അതൊരു വലിയ സംഖ്യയായിരുന്നു,” സഗീർ പറയുന്നു.

ഹിന്ദു ദൈവമായ ഹനുമാനെ ആഘോഷിക്കുന്ന മഹാവീരി ഝണ്ട പ്രകടനത്തിലും സാഗിർ ഓടക്കുഴൽ അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. രാജ്യത്തിൻ്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽനിന്നുള്ളവരെ അതിലേക്ക് ക്ഷണിക്കും. അങ്ങിനെ ഒരവസരത്തിലാണ് സാഗിർ ഫക്കീറ മാസ്റ്ററിനെ പരിചയപ്പെടുന്നത്. ചോകട് മിയാൻ (യഥാർത്ഥ പേര് റഹ്മാൻ) നടത്തുന്ന ബാൻഡിലെ ബാൻസുരി വാദകനായിരുന്നു മാസ്റ്റർ. “ആരോ ചോകട് മിയാനോട് എന്നെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു. അങ്ങിനെ അദ്ദേഹം എന്നെ തേടി വന്ന്, എൻ്റെ ഓടക്കുഴൽ വായന കണ്ട് സന്തോഷിച്ച്, അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ശിഷ്യനായി സ്വീകരിച്ചു.”

ദ്രുപദ് വായിക്കുന്നതിൽ വിദഗ്ദ്ധനായിരുന്നു ഫക്കീറാ മാസ്റ്റർ. അസാമാന്യ വേഗതയിലും വായിക്കുമായിരുന്നു. നല്ല സംഗീതപരിജ്ഞാനമുള്ളയാളാണെന്ന് സാഗിർ പറഞ്ഞു. “എനിക്ക് അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് പഠിക്കാൻ തിടുക്കമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം പുഴയിലേക്ക് പോവുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ നാലഞ്ചുപേർ ഘട്ടിലിരുന്ന്, അദ്ദേഹം ആലപിക്കുന്നത് കേട്ട് ഹൃദിസ്ഥമാക്കും. എല്ലാ ദിവസവും അഞ്ചോ പത്തോ മിനിറ്റ് അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ പഠിപ്പിക്കും. അങ്ങിനെയാണ് ഞാൻ രണ്ടുമൂന്ന് രാഗങ്ങൾ പഠിച്ചത്.”

ഒരുവർഷത്തിനുശേഷം മാസ്റ്റർ മീററ്റിലേക്ക് പോയെങ്കിലും, സാഗിർ തൻ്റെ ഓടക്കുഴൽ വായന തുടർന്നു. ഉത്സവസ്ഥലങ്ങളിലും പ്രകടനങ്ങളിലും അത് വായിച്ചു. വിവാഹം കഴിഞ്ഞ്, കുട്ടികളും പേരക്കുട്ടികളും ഉണ്ടായിട്ടുപോലും, നിരന്തരം യാത്ര ചെയ്ത്, ബാൻസുരി വായിക്കുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്തു സാഗിർ. ഒടുവിൽ, പഴയ രാജകുടുംബത്തിൻ്റെ ക്ഷണം വരുന്നതുവരെ അത് തുടർന്നു.

കഴിഞ്ഞ 10 കൊല്ലമായി, ക്ഷേത്രത്തിലെ ആരതി തുടങ്ങുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ബാൻസുരി ആലാപനത്തോടെയാണ്. മതസൗഹാർദ്ദത്തിനുവേണ്ടി വായിക്കുന്ന ഒരാളായാണ് കുടുംബം അദ്ദേഹത്തെ കാണുന്നത്. എന്നാലും, പട്ടണത്തിലെ ചെറുപ്പക്കാരുടെയിടയിൽ ചില മാറ്റങ്ങൾ ഈയിടെ കണ്ടുതുടങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. പട്ടണത്തിലെ 43 ശതമാനം മുസ്ലിങ്ങൾക്കും 56 ശതമാനം ഹിന്ദുക്കൾക്കുമിടയിൽ, കഴിഞ്ഞ പത്തുപന്ത്രണ്ട് കൊല്ലത്തിനിടയിൽ, ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വിടവ്, ഒരു അകൽച്ച അനുഭവപ്പെടുന്നുണ്ട്.

2015-ലെ ഒരു സംഭവം അദ്ദേഹം ഓർക്കുന്നു. വിശ്വാസിയായ ഒരു മുസ്ലിം എന്ന നിലയ്ക്ക് ദിവസവും അഞ്ചുനേരം അദ്ദേഹം പ്രാർത്ഥിക്കാറുണ്ട്. “പലപ്പോഴും വൈകീട്ടത്തെ മഗ്‌രിബ് പ്രാർത്ഥന, ക്ഷേത്രത്തിലെ ആരതിയുടെ സമയത്താവും. തുടക്കകാലത്ത്, ഞാൻ ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് നിസ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, സമുച്ചയത്തിൻ്റെ പ്രധാന ഗേറ്റിലെ കാവൽക്കാരൻ ചെന്ന് ഹത്വ മഹാരാജിനോട് പരാതി പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം എന്നെ വിളിപ്പിച്ചു. എന്നിട്ട്, എൻ്റെ മുമ്പിൽവെച്ച് കാവൽക്കാരനെ ശാസിക്കാൻ തുടങ്ങി. അദ്ദേഹം കാവൽക്കാരനോട് ചോദിച്ചത് എനിക്കോർമ്മയുണ്ട്: ‘ഇദ്ദേഹം എൻ്റെ ഭൂമി കുഴിച്ച് എന്തെങ്കിലും മോഷ്ടിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നുണ്ടോ? ആർക്കെങ്കിലും ഉപദ്രവമുണ്ടാക്കുന്നുണ്ടോ? ഇല്ലെങ്കിൽ എന്തിനാണ് പരാതിപ്പെടുന്നത്?’ അതിനുശേഷം എനിക്ക് യാതൊരുവിധ ബുദ്ധിമുട്ടുകളുമുണ്ടായിട്ടില്ല.

ഈ കഥ ആദ്യമായി റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തത് ഉറുദുവിലാണ്