સમન્વયના સૂર રેલાવતી સગીર અંસારીની બાંસુરી

સવારના પાંચ વાગ્યા છે, અને સૂર્યને હજી આજના દિવસ માટેની તેની હાજરી પૂરાવવાની બાકી છે, પરંતુ બે અલગ-અલગ લાક્ષણિક અવાજો બિહારના ગોપાલગંજ જિલ્લાના ઓછી વસ્તી ધરાવતા આ હથુઆ નગરને પહેલેથી જ જગાડી રહ્યા છે. એક છે કેટલીક મસ્જિદોના મિનારાઓમાંથી અઝાનની ઘોષણા કરતો મુઅઝ્ઝિનનો અવાજ. બીજો છે આ વિસ્તારના ત્રણ-ચાર મંદિરોમાંથી ઊઠતો ભજન ગાયકોનો અવાજ. મધુરું અલ્લાહુ અકબર! અલ્લાહુ અકબર! અશ્હદુ અં લા ઇલાહ ઇલ્લ્ અલ્લાહ...કરતાલના તાલ સાથે જોડાયેલા હરે રામ, હરે કૃષ્ણ, હરે કૃષ્ણ, હરે રામ રટતા અવાજો સાથે ભળી જાય છે. અને પછી સંભળાય છે હવામાં ગુંજી ઉઠતા અને ક્યાંક થોડે નજીકથી આવતા વાંસળીના સૂરનો અવાજ, જે આ જુદા જુદા સૂરોને એકસાથે ભેળવી તૈયાર કરે છે એક નિર્મળ મિશ્રણ.

બાંસુરી (વાંસળી) પર વગાડવામાં આવતા આ મધુર સંગીતનું આકર્ષણ, આ કલાકારને મળવાની ઉત્સુકતા, મને 176 વર્ષ જૂના ગોપાલ મંદિરમાં લઈ જાય છે. 1850 થી 1866 ની વચ્ચે હથુઆના તત્કાલીન મહારાણી શ્યામ સુંદરી કુંવર દ્વારા બંધાવવામાં આવેલ આ મંદિર જૂના કિલ્લા, એક નવા કિલ્લા અને એક શીશ મહેલ (અરીસાઓનો મહેલ) થી ઘેરાયેલું છે. લગભગ 4,50,000 ચાંદીના સિક્કાના ખર્ચે, આજના ચલણમાં ગણતરી કરીએ તો લગભગ 55 કરોડ રુપિયાના ખર્ચે બનાવવામાં આવેલ આ શાહી મંદિરના વિશાળ દરવાજે એક સુરક્ષા કર્મચારી પહેરો ભરી રહ્યો છે. અંદર 14 એકર જમીનમાં ફેલાયેલા બગીચા, ફુવારા, તળાવો, એક સંસ્કૃત યુનિવર્સિટીની ઇમારત અને ઘણા ઓરડાઓ ધરાવતું આ પ્રખ્યાત મંદિર છે.

આ મંદિર એ પ્રાચીન હથુઆ રજવાડા પર શાસન કરનારા સૌથી જૂના કુલીન કુટુંબોમાંના એકના વંશજોની ખાનગી મિલકત છે. તે સવાર અને સાંજ જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું હોય છે, ત્યારે તમે થોડા ભક્તોને અંદર આવતા જોઈ શકો છો. એક પૂજારી અંદરના ગર્ભગૃહમાં રાધાકૃષ્ણની મૂર્તિઓની સામે આરતી કરે છે. સામે સ્તંભવાળા વિશાળ હોલની ભોંય પર પોતપોતાના વાદ્યો - તબલા, હાર્મોનિયમ, ઝાંઝ - સાથે સંગીતકારો બેઠા છે. અને ત્યાં એ જૂથમાં મોહમ્મદ સગીર અંસારી છે, જેમના વિશે મેં મારા સાથી કાર્યકરો પાસેથી સાંભળ્યું છે.

પોતાની વાંસળીના સૂર ગોપાલ મંદિરમાં દેવતાઓને અર્પણ કરતા 70 વર્ષના એક મુસ્લિમ સંગીતકાર. તેમને તેમના કામમાં કંઈ અસામાન્ય લાગતું નથી. તેઓ કહે છે, "બધા માણસો સમાન છે. આપણી વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ નથી. આપણે બધાએ હળીમળીને રહેવું જોઈએ. યહ એક જ્ઞાન હૈ જો ખુદાને મુઝે દિયા હૈ. ઔર જ્ઞાન બાંટને મેં કુછ ભી ગલત નહીં હૈ. [આ કલા, આ જ્ઞાન ખુદાની રહેમ છે અને તેને વહેંચવામાં કંઈ ખોટું નથી]. આજે હું અહીં એક દાયકાથી વધુ સમયથી વાંસળી વગાડી રહ્યો છું."

"રાણી શ્યામ સુંદરીના સમયમાં આરતી સમયે કલાકારો મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર શહેનાઈ વગાડતા હતા. રાણીના મૃત્યુ પછી વર્ષો સુધી કલાકારોએ આ પ્રથા બંધ કરી દીધી હતી. ભૂતપૂર્વ રાજવી પરિવારના હાલના વડા મૃગેન્દ્ર પ્રતાપ શાહીએ જૂની પરંપરાને પુનર્જીવિત કરી હતી અને 2015 માં તેમણે સંગીત વગાડવા અને ભજન ગાવા માટે કેટલાક કલાકારોને રોક્યા હતા. તે સમયે, એક દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલા, હથુઆના રાજવી પરિવારની એક ગાડી સગીર અંસારીના દરવાજે આવીને ઊભી રહી હતી. એસ્ટેટ મેનેજર સગીરના મોટા પિતરાઈ ભાઈની સાથે મૃગેન્દ્ર શાહીનું આમંત્રણ લઈને આવ્યા હતા, મૃગેન્દ્ર શાહીએ દૈનિક હિન્દુસ્તાનમાં આ કુશળ વાંસળીવાદક વિશે વાંચ્યું હતું. તેમનો મંદિર સાથેનો સંબંધ આ રીતે શરૂ થયો હતો. સગીર તે વખતે 59 વર્ષના હતા.

પરંતુ બાંસુરી સાથેનો તેમનો સંબંધ છ દાયકા પહેલા 1965 માં શરૂ થયો હતો, ત્યારે તેઓ માત્ર 9 વર્ષના હતા. તેઓ કહે છે, "અમારા ઘરની અંદર જ વાંસળી બનાવવામાં આવતી હતી. અમે હજી પણ વાંસળી બનાવીએ છીએ, પરંતુ મારી (નાદુરસ્ત) તબિયતને કારણે હું એટલી બધી વાંસળી બનાવી શકતો નથી. મારી મા જીવતી હતી ત્યારે તે પણ વાંસળી બનાવતી હતી." તેમના દાદા જુમરતિ મિયાંએ તેમને વાંસળી કેવી રીતે બનાવવી - અને વેચવી - એ શીખવ્યું હતું.

જુમરતિ મિયાંએ 10 મા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન હથુઆ પોસ્ટ ઓફિસમાં કામ કર્યું હતું. સગીર યાદ કરે છે, "નિવૃત્તિ પછી એકવાર તેઓ કોઈ કામ માટે કલકત્તા ગયા હતા અને વાંસળી લઈ આવ્યા હતા. તેઓ પોતે વાંસળી વગાડતા હતા; તેમને શોખ હતો. પછીથી તેમણે ગામની આસપાસથી પોલી સળીઓ એકઠી કરીને આ વાદ્યની પ્રતિકૃતિ બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. એકવાર તેમની પ્રતિકૃતિ અવાજ ઉત્પન્ન કરી શકી એ પછી તેમણે - દિવસની દસ, પછી વીસ એમ બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.

સગીર કહે છે, "સ્થાનિક મેળાઓ અને બજારોમાં વાંસળી વેચવામાં મદદ કરવા માટે પહેલા તેઓ બે-ત્રણ લોકોને રાખતા હતા. તેઓ મિરશિકાર સમુદાયમાંથી આવતા હતા. એ સમુદાયના નામ પરથી આ વિસ્તાર મિરશિકાર ટોલા તરીકે ઓળખાય છે. આ સમુદાયના લોકો પક્ષીઓનો શિકાર કરતા હતા. હથુઆ રાજ તેમને બીજે ક્યાંકથી અહીં લઈ આવ્યા હતા અને તેમને અહીં સ્થાયી કર્યા હતા." તેમનું માનવું છે કે આજે આ સમુદાય જુમરતિ મિયાં પાસેથી શીખેલી હસ્તકલાનો ઉપયોગ કરીને વાંસળી બનાવીને એ વેચીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે, ઘણીવાર તેઓ (વાંસળી વેચવા) દેશના વિવિધ પ્રદેશોની સફર ખેડે છે.

1970 માં પોતાના પિતાના અવસાન પછી સગીર પોતે પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે વર્ષો સુધી બિહારની બહાર પ્રવાસ કરતા હતા. તેઓ કમાયેલા પૈસા તેમની માતાને સોંપવા માટે મહિનામાં ફક્ત પાંચ દિવસ માટે પોતાને ગામ પાછા ફરતા હતા. તેઓ કહે છે, "હું અલ્હાબાદ (હવે પ્રયાગરાજ), લખનૌ, બનારસ, કાનપુર, કટની, બિલાસપુર, રાયપુર, રાયગઢ, રેવા, સતના અને જબલપુરના મેળાઓમાં જતો. મેળા પછી વધુ વાંસળી વેચવા માટે હું આસપાસ ફરતો. હું વાંસળી વગાડતો પણ હતો. તે સમયે રોજના ચારસોથી પાંચસો રુપિયા તો મોટી રકમ ગણાતી હતી."

ગામમાં હિન્દુ દેવતા હનુમાનની ઉજવણીના ઉત્સવ મહાવીરીના ઝંડા શોભાયાત્રામાં પણ સગીર પ્રસ્તુતિ કરતા હતા. દેશના વિવિધ ભાગોના કલાકારોને ભાગ લેવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવતા હતા. અહીં એક પ્રસંગે તેઓ ફકીરા માસ્ટરને મળ્યા હતા, તેઓ ચોકટ મિયાં (જેમનું સાચું નામ રહેમાન હતું તેમના) દ્વારા સંચાલિત બેન્ડમાં વાંસળીવાદક હતા. “કોઈએ ચોકટ મિયાંને મારી વાત કરીને કહ્યું કે અહીં એક છોકરો છે જે ખૂબ સારી રીતે વાંસળી વગાડે છે. તેથી તેઓ આવ્યા હતા અને મને પાંખમાં લીધો હતો. અને જ્યારે ફકીરા માસ્ટરે મને વાંસળી વગાડતો જોયો ત્યારે તેઓ મને તેમના શિષ્યોમાંના એક તરીકે સ્વીકારવામાં રાજી થયા હતા.

ફકીરા માસ્ટર ધ્રુપદ વગાડવામાં નિષ્ણાત હતા અને અદ્ભુત ગતિએ વગાડતા હતા. સગીર કહે છે કે તેમને સંગીતનું ખૂબ જ્ઞાન હતું. “હું તેમની પાસેથી શીખવા માટે ઉત્સુક હતો. જ્યારે પણ તેઓ નદીએ જતા ત્યારે અમારામાંથી ચાર કે પાંચ જણ ઘાટ પર બેસતા અને તેઓ અમારે માટે થોડી ધૂન વગાડતા એ અમે સાંભળતા. રોજ તેઓ અમને પાંચ કે દસ મિનિટ શીખવતા. આ રીતે હું બે કે ત્રણ રાગ શીખ્યો હતો.”

માસ્ટર એક વર્ષ પછી મેરઠ ગયા હતા, પરંતુ સગીરે પોતાના લગ્નના ઘણા સમય પછી, પોતાના બાળકોના જન્મના ઘણા સમય પછી અને પૌત્રો ને પૌત્રીઓ જન્મના ઘણા સમય પછી પણ મેળાઓ અને સરઘસોમાં વાંસળી વગાડવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ભૂતપૂર્વ રાજવી પરિવાર તરફથી આમંત્રણ નહોતું આવ્યું ત્યાં સુધી તેઓ વાંસળી વગાડતા હતા અને એ વેચવા માટે મુસાફરી કરતા હતા.

આજથી 10 વર્ષ કરતા પણ વધુ સમયથી મંદિરમાં આરતીની શરૂઆત તેમના વાંસળીવાદનથી જ થાય છે. સગીરનો પરિવાર તેમને ધાર્મિક સંવાદિતા માટે વાંસળી વગાડનાર તરીકે જુએ છે. જોકે, શહેરની યુવા પેઢી માટે પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. છેલ્લા એક દાયકામાં નગરની 43 ટકા મુસ્લિમ અને 56 ટકા હિન્દુ વસ્તીમાં એક સૂક્ષ્મ તણાવ, એક અગોચર અંતર, ધીમે ધીમે ઊભું થઈ રહ્યું છે.

સગીર 2015 ની એક ઘટના યાદ કરે છે. એક ધર્મનિષ્ઠ મુસ્લિમ તરીકે તેઓ દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ અદા કરવા માટે ટેવાયેલા છે. "ઘણી વાર મગરિબનો સમય અને સાંજની આરતી એકસાથે થતો હતો. તેથી શરૂઆતમાં જ્યારે મેં અહીં [મંદિરની અંદર] નમાઝ પઢવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે સંકુલના મુખ્ય દરવાજા પરના એક ચોકીદારે જઈને હથુઆ મહારાજને ફરિયાદ કરી હતી. તેમણે મને બોલાવ્યો હતો અને મારી સામે ચોકીદારને ઠપકો આપ્યો હતો. મને યાદ છે કે તેમણે કહ્યું હતું, 'એ મારી જમીન ખોદીને લઈ જઈ રહ્યા છે? એ કોઈને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે? જો એવું કંઈ નથી તો તું શા માટે ફરિયાદ કરે છે?' ત્યારથી, મને અહીં ક્યારેય કોઈ મુશ્કેલી પડી નથી."

વાર્તા મૂળ ઉર્દૂમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

અનુવાદ સમીક્ષા: પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા