অনৈক্যৰ মাজত ঐক্যতান ছাগিৰ আনছাৰী

পুৱা পাঁচ বাজিছে। পূব আকাশত বেলি ওলাবলৈ এতিয়াও কিছুপৰ বাকী। কিন্তু ইতিমধ্যে বিহাৰৰ গোপালগঞ্জ জিলাৰ এই সৰু চহৰখন ইতিমধ্যে বিশেষ এক সুৰত জাগি উঠিছে। এটা হৈছে কেইটামান মছজিদৰ মিনাৰৰ পৰা ভাঁহি অহা আজান। আনটো হ’ল অঞ্চলটোৰ তিনি-চাৰিটা মন্দিৰৰ ভজন গায়কসকলৰ সুমধুৰ মাত। আল্লাহু আকবৰ! আল্লাহু আকবৰ! আছহাদু আন লা ইলাহা ইল্লাল্লাহ...ৰ সুৰৰ সৈতে মন্দিৰৰ হৰে ৰাম, হৰে কৃষ্ণ, হৰে কৃষ্ণ, হৰে ৰাম ধ্বনি মিলি গৈছে। তাৰ পিছে পিছে অলপ ওচৰৰে পৰা বতাহত ভাঁহি আহিছে বাঁহীৰ পৰাণ জুৰোৱা সুৰ। সকলো মিলি হৈ পৰিছে ঐক্যতান।

কোনেনো বাঁহীত এনে সুৰ দিছে, তাকে জানিবলৈ কৌতুহল বাঢ়ি অহাত এই প্ৰতিবেদকে শিল্পীজনক লগ পোৱাৰ আশাৰে ১৭৬ বছৰ পুৰণি গোপাল মন্দিৰলৈ যায়। ১৮৫০ চনৰ পৰা ১৮৬৬ চনৰ ভিতৰত হাথুৱাৰ তেতিয়াৰ মহাৰাণী শ্যাম সুন্দৰী কুঁৱৰে নিৰ্মাণ কৰা এই মন্দিৰটো এটা পুৰণি দূৰ্গ, এটা নতুন দূৰ্গ আৰু এটা শীচ মহল (কাঁচৰ ৰাজপ্ৰাসাদ) দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত। প্ৰায় ৪,৫০,০০০ ৰূপৰ মুদ্ৰা, আজিৰ হিচাপত প্ৰায় ৫৫ কোটি টকাৰ সমতুল্য ব্যয়েৰে নিৰ্মিত এই ৰাজকীয় মন্দিৰৰ বিশাল দ্বাৰত এজন নিৰাপত্তাৰক্ষীয়ে পহৰা দি আছে। ভিতৰৰ ১৪ একৰ মাটিত বিস্তৃত হৈ আছে বাগিচা, ফোৱাৰা, পুখুৰী, এখন সংস্কৃত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভৱন আৰু বহু কোঠালীযুক্ত বিখ্যাত মন্দিৰটো।

মন্দিৰটো পূৰ্বৰ হাথুৱা সামন্ত ৰাজ্য শাসন কৰা আটাইতকৈ পুৰণি অভিজাত পৰিয়ালসমূহৰ এটাৰ বংশধৰসকলৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি। ৰাইজৰ বাবে পুৱা আৰু সন্ধিয়াৰ ভাগত মন্দিৰটো খোলা থাকে। সেইখিনি সময়ত আপুনি কেইজনমান ভক্তক লাহে লাহে অহা দেখিব। এজন পূজাৰীয়ে মণিকূটত ৰাধা-কৃষ্ণৰ মূৰ্তিৰ সন্মুখত আৰতি কৰে। তাৰ সন্মূখত বিশাল স্তম্ভ থকা হলঘৰৰ মজিয়াত নিজৰ বাদ্যযন্ত্ৰ - তবলা, হাৰমনিয়াম, তাল আদি লৈ সংগীতজ্ঞসকল বহি থাকে। সেই দলটোতেই আছে মহম্মদ ছাগিৰ আনছাৰী, যিজন শিল্পীৰ বিষয়ে মই মোৰ সতীৰ্থ সাংবাদিকৰ পৰা শুনিছিলোঁ।

গোপাল মন্দিৰটো পুৱা-গধূলি নিজৰ বাঁহীৰ সুৰেৰে ওপচাই পেলোৱা এজন ৭০ বছৰীয়া মুছলমান সংগীতজ্ঞ এই ছাগিৰ আনছাৰী। তেওঁ যে কিবা এটা অনন্য কাম কৰি আছে, তেনেকৈ তেওঁ নাভাবে। “সকলো মানুহ সমান। আমাৰ মাজত কোনো প্ৰভেদ নাই,” তেওঁ কয়। “আমি সকলোৱে শান্তি-সম্প্ৰীতিৰে বাস কৰা উচিত। য়েহ এক জ্ঞান হ্যে জো খুদানে মুঝে দিয়া হ্যে। অউৰ জ্ঞান বাঁতনে মেঁ কুছ ভী গলত নহী হ্যে (এই কলা, এই জ্ঞান খোদাৰ অনুগ্ৰহত পাইছো, এয়া ভগাই লোৱাটোত একো ভুল নাই)। ইয়াত বাঁহী বজাই থকাৰ এটা দশকৰো বেছি দিন হ’ল।”

“ৰাণী শ্যাম সুন্দৰীৰ সময়ত শিল্পীসকলে আৰতিৰ সময়ত মন্দিৰৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত চেহনাই বজাইছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁলোকে বহু বছৰ ধৰি এই প্ৰথা বন্ধ কৰি ৰাখিছিল। পূৰ্বৰ সেই ৰাজপৰিয়ালৰ বৰ্তমানৰ মুৰব্বী মৃগেন্দ্ৰ প্ৰতাপ শ্বাহীয়ে সেই পৰম্পৰা পুনৰোজ্জীৱিত কৰে আৰু ২০১৫ চনত তেওঁ ভজন-কীৰ্তন কৰিবলৈ কেইগৰাকীমান শিল্পীক নিযুক্তি দিয়ে। তেতিয়াই, প্ৰায় এক দশকৰো পূৰ্বে ৰাজপৰিয়ালৰ এখন গাড়ী ছাগিৰ আনছাৰীৰ ঘৰৰ দুৱাৰমুখত ৰৈছিলহি। এষ্টেট মেনেজাৰজনৰ সৈতে ছাগিৰৰ জ্যেষ্ঠ সম্পৰ্কীয় ভাতৃজনে মৃগেন্দ্ৰ শ্বাহীৰ পৰা এখন নিমন্ত্ৰণ পত্ৰ লৈ আহিছিল, যিজনে দৈনিক হিন্দুস্তান কাকতত এই সুনিপুণ শিল্পীজনৰ বিষয়ে পঢ়িছিল। এইদৰেই মন্দিৰৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আৰম্ভ হৈছিল। ছাগিৰৰ বয়স তেতিয়া ৫৯ বছৰ আছিল।

কিন্তু বাঁহীৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক আৰম্ভ হৈছিল ছয় দশক আগতে, ১৯৬৫ চনত। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ৯ বছৰ। “আমাৰ ঘৰতে বাঁহী বনোৱা হৈছিল। আমি এতিয়াও বনাওঁ, কিন্তু মোৰ স্বাস্থ্যই আজিকালি লগ নিদিয়া হৈছে। মা থাকোতে তেঁৱো বাঁহী বনাইছিল,” তেওঁ কয়। তেওঁৰ ককা জুমৰাতি মিঞাইহে তেওঁক বাঁহী বনাবলৈ আৰু বিক্ৰী কৰিবলৈ শিকাইছিল।

জুমৰাতি মিঞাই দশম মানলৈ পঢ়িছিল। ব্ৰিটিছ শাসনকালত তেওঁ হাথুৱা ডাকঘৰত কাম কৰিছিল। “অৱসৰৰ পিছত তেওঁ এবাৰ কোনো ব্যৱসায় সংক্ৰান্ত কামত কলিকতালৈ গৈছিল আৰু এটা বাঁহী লৈ আহিছিল,” ছাগিৰে মনত পেলায়। “তেওঁ নিজেই বাঁহীটো বজাইছিল। সেয়া আছিল এক নিচা। পিছলৈ তেওঁ গাঁৱৰ চৌপাশৰ পৰা নল খাগৰি সংগ্ৰহ কৰি বাদ্যযন্ত্ৰটোৰ প্ৰতিলিপি তৈয়াৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। এবাৰ তেওঁ বনোৱা বাঁহীটোৰ পৰা যেতিয়া সুৰ ওলাল, তেওঁ লাহে লাহে দিনে ১০ টা, ২০ টাকৈ বনাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

“বজাৰত আৰু মেলা আদিত বাঁহী বিক্ৰী কৰিবলৈ তেওঁ প্ৰথমে দুজনমান লোকক কামত লগাইছিল। তেওঁলোক আছিল মীৰচিকাৰ সম্প্ৰদায়ৰ। তেওঁলোকৰ নাম অনুসৰিয়েই এই চুবুৰীটোক মীৰচিকাৰ টোলা বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকে চৰাই চিকাৰ কৰিছিল। হাথুৱা ৰাজে তেওঁলোকক অন্য ঠাইৰ পৰা আনি ইয়াত সংস্থাপিত কৰিছিল,” ছাগিৰে কয়। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে আজি এই সম্প্ৰদায়টোৱে জুমৰাতী মিঞাৰ পৰা শিকা এই শিল্পবিধ চৰ্চা কৰি আছে আৰু বাঁহী তৈয়াৰ কৰি আৰু বিক্ৰী কৰি নিজৰ জীৱিকা উপাৰ্জন কৰিছে। বিক্ৰী কৰিবলৈ প্ৰায়ে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তলৈ গৈছে।

১৯৭০ চনত দেউতাকৰ মৃত্যুৰ পিছত পৰিয়ালটোক পোহপাল দিবলৈ ছাগিৰে নিজেও বহু বছৰ বিহাৰৰ পৰা বাহিৰলৈ যাবলগীয়া হৈছিল। তেওঁ কেৱল মাহত পাঁচ দিনৰ বাবে ঘৰলৈ উভতি আহি মাকৰ হাতত টকাখিনি তুলি দিছিল। “মই ইলাহাবাদ (এতিয়াৰ প্ৰয়াগৰাজ), লক্ষ্ণৌ, বাৰাণসী, কাণপুৰ, কাটনী, বিলাসপুৰ, ৰায়পুৰ, ৰায়গড়, ৰেৱা, চাতনা আৰু জবলপুৰৰ মেলাবোৰলৈ গৈছিলো। মেলাৰ পিছত মই আৰু বাঁহী বিক্ৰী কৰিবলৈ ঘূৰি ফুৰিছিলো। মই বাঁহীও বজাইছিলো। তেতিয়াৰ দিনত দিনটোত চাৰিশ-পাঁচশ টকা মানে বহুত বেছি আছিল,” তেওঁ কয়।

ছাগিৰে গাঁৱৰ মহাবীৰী ঝণ্ডা শোভাযাত্ৰাতো বাঁহী পৰিৱেশন কৰিছিল। সেয়া হিন্দু দেৱতা হনুমানৰ আৰাধনা কৰা এটা উৎসৱ। অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা শিল্পীসকলক নিমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। ইয়াৰে এটা অনুষ্ঠানত তেওঁ চৌকত মিঞা (যাৰ প্ৰকৃত নাম আছিল ৰহমান)ৰ দলৰ বাঁহীবাদক ফকীৰা মাষ্টৰক লগ পাইছিল। “কোনোবাই চৌকাত মিঞাক মই বৰ সুৰীয়াকৈ বাঁহী বজাব জানো বুলি কৈছিল। সেয়ে তেওঁ আহি মোক তেওঁৰ তত্ত্বাৱধানলৈ ৰাখিলে। ফকীৰা মাষ্টৰে মোক বাঁহী বজোৱা দেখাৰ পিছত নিজৰ এজন শিষ্য হিচাপে লৈ বৰ সুখ পাইছিল।

ফকীৰা মাষ্টৰ ধ্ৰুপদী সংগীতৰ গুৰু আছিল আৰু তেওঁৰ গতি আছিল অবিশ্বাস্য। ছাগিৰে কয় যে তেওঁৰ সংগীতৰ অগাধ জ্ঞান আছিল। “মই তেওঁৰ পৰা শিকিবলৈ উৎসুক আছিলো। যেতিয়াই তেওঁ নদীলৈ গৈছিল, আমি ৪-৫ জন ঘাটত বহি তেওঁ আমাৰ বাবে বজোৱা কেইটামান সুৰ শুনিছিলো। প্ৰতিদিনে তেওঁ আমাক পাঁচ বা দহ মিনিটৰ বাবে শিকাইছিল। এইদৰেই মই দুটা কি তিনিটা ৰাগ শিকিছিলো।”

এবছৰৰ পিছত গুৰুজন মীৰাটলৈ গুচি যায়। ইপালে ছাগিৰে বিবাহৰ পিছতো তেওঁৰ সন্তান আৰু নাতি-নাতিনী জন্ম হোৱাৰ পিছতো মেলা আৰু শোভাযাত্ৰাত বাঁহী বজাই থাকিল। তেওঁ বাঁহী বিক্ৰী কৰিবলৈ বিভিন্ন ঠাইলৈ গৈছিল, নিজে বজাইছিল, যেতিয়ালৈকে পূৰ্বৰ ৰাজপৰিয়ালৰ পৰা সেই নিমন্ত্ৰণ অহা নাছিল।

এতিয়া ১০ বছৰতকৈও অধিক কাল ধৰি তেওঁৰ বাঁহীৰ সুৰেৰেই মন্দিৰত আৰতি আৰম্ভ হয়। ছাগিৰৰ পৰিয়ালে তেওঁক ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতিৰ বাবে বাঁহী বজোৱা বুলি ভাবে। অৱশ্যে চহৰখনৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ বাবে পৰিস্থিতি সলনি হৈছে। যোৱা এক দশক বা ততোধিক সময়ৰ ভিতৰত চহৰখনৰ ৪৩ শতাংশ মুছলমান আৰু ৫৬ শতাংশ হিন্দুৰ মাজত এক মৃদু চাপ আৰু উত্তেজনাৰ পৰিৱেশ, এক অবুজ দূৰত্বই গা কৰি উঠিছে।

ছাগিৰে ২০১৫ চনৰ এটা ঘটনা মনত পেলায়। এজন ধৰ্মপ্ৰাণ মুছলমান হিচাপে তেওঁ দিনটোত পাঁচবাৰকৈ নামাজ পঢ়াত অভ্যস্ত। “প্ৰায়ে মগৰিবৰ সময় সন্ধিয়াৰ আৰতিৰ সৈতে মিলি গৈছিল। গতিকে আৰম্ভণিতে যেতিয়া মই ইয়াত (মন্দিৰৰ ভিতৰত) নামাজ পঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলো, তেতিয়া চৌহদৰ মূল দ্বাৰৰ এজন চকীদাৰে গৈ হাথুৱা মহাৰাজক আপত্তি দৰ্শাইছিল। তেওঁ মোক মাতি পঠিয়াইছিল আৰু মোৰ সমুখতে চকীদাৰজনক তিৰস্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ কোৱা মোৰ মনত আছে, ‘তেওঁ মোৰ মাটি খান্দি লৈ গৈছে নেকি বাৰু? তেওঁ কাৰোবাৰ ক্ষতি কৰিছে নেকি? যদি নাই কৰা, তেন্তে কিয় আপত্তি দৰ্শাইছা?’ তেতিয়াৰ পৰা মোৰ ইয়াত কেতিয়াও কোনো সমস্যা হোৱা নাই।”

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে উৰ্দু ভাষাত প্ৰকাশিত।