माघात मिळे मधूर माडी

"दोन मडकी चोरीला गेलीत माझी!"

आनंदो लुहार संतापलाय. त्याच्या दिवसाची सुरुवात, ही अशी खराब झालीय. खजुराला त्यानं टांगलेल्यांतली दोन मडकी लंपास झालीत. त्यातल्या माडीसकट. आनंदो दा राहतो गोआलपाड्यात. नि ही मडकी मिळतात शोनाझुरीला, त्याच्या घरापासून दोन कि.मी. लांब. ४५ रुपये प्रतिनग. दिवस सुरू होतो न होतो तोच त्याला नव्वद रूपयाचा चुना लावलाय – भुरट्या मडकीचोरांनी.

खजूर (फिनिक्स सिल्वेस्टरीस) अर्थात माडाचं झाड. त्याचा रस रात्रभर मटक्यात थेंबथेंब साचतो. हा रससंचय करणारांना बंगाली लोक – शिऊली – म्हणतात. आनंदोदा देखील शिऊली आहे; ऑक्टोबर ते जानेवारी दरम्यानचं हे खास हंगामी काम करणारा - शिऊली. विशेष म्हणजे केवळ शरद ॠतूतच फुलणारं एक फुल असतं, त्याचं नावही – शिऊली. बंगालला हिवाळ्याची चाहूल शिऊलीच्या फुलांनी होते. नि अश्विन महिन्यात खजूराच्या खोडांना 'शिऊलीं'नी लटकवलेली मडकीही दिसू लागतात.

आनंदोदाचं वयवर्षे ६५. वयानं पिकलेल्या आनंदोदाचं खरंतर हे काम नव्हे. वीटभट्टीवर राबण्यात गेली त्याची हयात. पण ६-७ वर्षांपूर्वी बोलपूरची भट्टी बंद पडली. त्यामुळं उतारवयात हे हंगामी काम तो करू लागला.

मडकीचोरांच्या करतुतीनं आनंदोदांचा मुड उखडलाय, चरफडत ते म्हणतात, "एक हंगाम चुकत नाही, दरवेळी हे भुरटे मडकी पळवतात." आम्ही एकापोठोपाठ माडांना ओलांडून पुढं पुढं चाललोय. पायांखाली ताडांची वाळली पानं कुरकुर वाजताहेत. ही डिसेंबरमधली थंडगार सकाळ आहे, गारठ्यापासून बचावासाठी आनंदोदानं कानटोपी घातलीए. तरी कानशिलांत थंडी मी म्हणतीए, नि हा गृहस्थ मोन्शाटोलातील त्याच्या घरापासून सुमारे ३०० मीटर खडे तुडवत आलाय. त्याला दम्याचा विकार आहे, तरीही आता तो एकेका झाडावर चढेल, माडीनं भरलेलं एकेक मडकं उतरवेल. सात-आठ किलो ताजा रस सहजच मिळेल. ते ओझं घेवून हा वृद्ध पुन्हा घराकडची वाट तुडवेल.

भद्र समाजानं भले माडी उतरवणाऱ्यांना शिऊली हे नाव दिलं असेल, पण आनंदोदाच्या कानांवर हा शब्द पडलेला नाही. खजूराच्या झाडांवर चढणंउतरण्याचं काम करणारांना लोक 'गाछिया' म्हणतात, हाच शब्द त्यानं ऐकलाय. जो आनंदोदाला अजिबात आवडत नाही. कारण कदाचित हा शब्द हंगामी कामगारांसाठी वापरला जात असेल. आपण कुठलंतरी हंगामी काम करतो, ही भावना अपमानास्पदही वाटत असावी. त्याच्या मेव्हण्यानं २० वर्षांपूर्वी हे काम आनंदोदाला शिकवलं. उतारवयात पोटापाण्यासाठी आता ती विद्या कामी येतेय. एरवी हंगाम उरकला की तो शेळ्या नि गायी राखतो.

आनंदोचा जन्म लोहार समाजातला. बंगालमध्ये 'अनुसूचित जाती'त त्यांची गणना होते. मुळची धातूकाम करणारी ही मंडळी. पण आनंदो दांच्या पूर्वजांनी पारंपरिक काम सोडलं. नि ते शेती करू लागले. त्यांच्या शेताजवळच खजूराची झाडं होती. कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहापुरती बटाटा नि भाजीपाल्याची शेती आनंदो दा करायचे. काही शेतमाल विकायचेही. एकेकाळी कोपाई नदीचं पाणी त्यांच्या शेतीला मिळे. पण नदीनं पात्रं बदललं. परिणामी नैसर्गिक सिंचनसुविधा गेली. नि ती शेतजमीनही विकावी लागली.

खजूराच्या झाडांनी आनंदोदाला आधार दिलाय खरा, पण ही झाडं त्यांच्या मालकीची नाहीत. हंगामापुरतं रस काढायला भाडेतत्वावर घेतलीत. ज्यांच्या जमिनीवर ही झाडं आहेत, त्यांनी यदाकदाचित ती छाटली, तर आनंदोदाच्या पोटपाण्यावरच गदा येईल, ही चिंताही त्याला सतावते. त्याचं कुटुंब पाच माणसांचं. या हंगामी कामांतून या कुटुंबाला वर्षाला साधारण २६ हजाराच्या आसपास ठोस उत्पन्न मिळतं. बाकी काळ रोजंदारी करून ते कसंबसं भागवतात.

इतर शिऊली झाडमालकांना रोख भाडं देतात. आनंदो दा मात्र ताडगुळच देतो – भाडं म्हणून. एका झाडामागं एक किलो गुळ, याप्रमाणं ३० झाडांसाठी एका हंगामात ९,००० रुपयांचा गुळ तो झाडमालकाला देतो. उरलेला गुळ आसपासच्या गिऱ्हाईकांत खपतो.

आनंदो दा एकट्यानं रोज वीस झाडं चढतो-उतरतो. दोन मोठे माठ भरून रस जमवून घरी परततो. यातला काही ताजा रस सरबतासारखा विकला जातो. बाकी रसांतून बनतो 'झोला गुढ'. हा गुळ बनवायचं काम निगुतीनं करावं लागतं. ती जबाबदारी आनंदो दाच्या कुटुंबातील महिलांनी घेतलेली जाणवते.

आनंदो दा ची पत्नी उन्नोती. पन्नाशीतली उन्नोती दी भांडी धुतेय. हे काम करता करताच ती म्हणते, "ढगाळ वातावरण असलं, की खोडातून रसही गढूळच निघतो." उन्नोती दी नं स्वच्छ केलेल्या पातेल्यात आता रस ओतला जाईल. उन्नोती दी ची नात, शाथी तिचं नाव. शाथी एक फडकं घेते. मग त्या दोघी रस गाळायसाठी ते फडकं भांड्याच्या तोंडावर धरतात. मग आनंदो दा रस ओततो. गाळल्यानंतर हा रस कढईत टाकला जाईल. मग तो मंद आचेवर कढवला जाईल.

कोवळं उन सरलंय. सूर्य आता माथ्यावर तळपायच्या बेतात आहे. नि आनंदो-उन्नोतीच्या अंगणात लगबग सुरूय. त्यांच्या कोंबड्या ऐटीत इकडून-तिकडे हुंदडताहेत, शेळ्या रवंथ करता करता अंगावरचं उनही खाताहेत. तितक्यात चुल्हाण्यावरचा रस उकळू लागतो. रसाचा धुरकट गोडसर दरवळ हवेत पसरतो. उकळता उकळता नितळ रसाचा रंग गडद तपकिरी होऊ लागतो, आनंदो दाच्या भाषेत 'रस आता चहासारखा गढूळलाय.'

रसाचं रुपांतर गुळात नेमकं कधी होतं, हे ताडायचं काही निश्चित मोजमाप नसतं. सारा अनुभवातून आत्मसात केलेला अंदाजपंची मामला. ना कसलं घड्याळ ना थर्मामीटर. आता गुळ झालाय, हे आनंदोदांसारख्या हुन्नरी माणसांना आपसुक कळतं.

चुल्हाण्यावरील रसाला विशिष्ट रंग आला की, आनंदो दा समजायचं ते समजून घेतो. नि आचेवरून पातेलं उतरवतो. आता हा - झोला गुढ - पसरट भांड्यात निवण्यासाठी काढला जातो. मग तो २२० रू. प्रतिकिलोनं विकला जाईल. नॉलैन, झोला, पाटाली अशी वेगवेगळी गुळाची प्रतवारी असते, बनवण्याची रित, रंग नि पोतानुसार तो गुळ झोला की पाटाली हे ठरतं. पाटाली गुळ जादा पारदर्शी व घट्ट असतो. त्यामुळं बनायला वेळ लागतो. आनंदोदा पाटाली गुळ बनवत नाही. तो म्हणतो, "ते फारच कष्टाचं काम. तेवढी एनर्जी नाही ऱ्हायली आता माझ्यात." तो असं म्हणत असला, तरी दर आठवड्याला त्यानं बनवलेल्या गुळाची रास दिसते. त्या ढेपा त्याच्या कष्टांची कहाणी सांगितल्यावाचून राहत नाही.

इथं गोआलपाड्यात तीनचारच मोजकी माणसं हे काम करतात. आनंदो दा त्यांतला एक. बिरभूम जिल्ह्यातील शहराच्या या भागात नोदीयासारख्या जिल्ह्यातून आलेले विस्थापित कामगारच हे काम करतात. या कामगारांनी थाटलेली गुळाची दुकानं, त्यांचं कामाचं ठिकाण, तात्पुरत्या झोपड्या मुख्य रस्त्याच्या दुतर्फा दिसतात. या झोपड्यांना पोटाशी घेऊन गोआलपाडा वसलाय.

गोआलपाडा हे छोटसं गाव. २०११ च्या जनगणनेनुसार केवळ दोन हजार लोकवस्तीचं. इथल्या रहिवाशांचा मुख्य व्यवसाय शेती नि रोजमजुरी. पण अलीकडे गोआलपाड्याचं रूप पालटतय. जागोजागी हॉटेल्स नि होम स्टेचे बोर्ड दिसू लागलेत. याचं एक कारण या परिसराच्या आसपासची ऐतिहासिक स्थळं. रविंद्रनाथ टागोरांनी या परिसरात आश्रम शाळा स्थापन केलेल्या. शांतिनिकेतन विद्यापीठाकडे पर्यटक आकर्षित होऊ लागलेत. पर्यटन उद्योगाची ही तेजी या गावातील मजूरांचा पारंपरिक रोजगार हिसकावू शकते.

या परिसरात आपसुक उगवलेले खजूराची झाडं मजूरांना रोजगार देतात. या झाडांची लागवड होत नाही, पण ती ज्या जमिनीवर उगवतात, त्या जमीन मालकांचीच ही झाडं मानली जातात. आता जमिनींचे भाव वाढताहेत, नि मालामाल व्हायची संधी 'मालकां' ना खुणावतेय.

हिवाळ्यातलं स्वादिष्ट मिष्टान्न म्हणून ताडगुळ बंगाली घरांत हमखास आढळतो. पायेश नि पिठ्ठा ही मिठाई बनवायला तो वापरतातच, शिवाय या गुळासोबत एक दोन चपात्या चवीनं गट्टम केल्या जातात. मिठाईच्या दुकानांत मिळणाऱ्या खास बंगाली 'रोशगुल्ला' ला गोडीही या गुळानंच येते.

बंगालमध्ये ताडगुळाची प्रदीर्घ परंपरा आढळते. या गोड पदार्थाचा सर्वात जुना संदर्भ मिळतो सोळाव्या शतकातील कवी - कबीकंकन मुकुंदराम चक्रोबोर्तीच्या काव्यात : "शिउली नगरे बोईसे खजुरेर काटी रसे गुर कोरे बिबिधा बिधाने [अर्थात, शिऊली नगर ठिकाणी वसते, नि खजुराच्या रसापासून नानाप्रकारे गूळ बनवते]."

सिवूली अथवा शिऊली हा शब्द १९१६ सालातील बांगला शब्दकोशातही दिसतो, याचा कोशातील अर्थ – असा समुदाय जो खजूराच्या खोडांवर काप घेणं नि गुळ बनवण्याचं काम करतो. १९३२-३३ मधील एका शब्दकोशात आणखी एक नोंद सापडते, ती अशी : सिवूली हा शब्द जात/समुदायवाचक नाही. पण तो समाजातील निम्म थराशी निगडीत आहे.

इबादत शेख नि त्याचा चुलत बंधू अब्दूल यांनाही माडी काढणं नि गुळ बनवण्याच्या हंगामी व्यवसायाची ओढ लागलीय. नोदिया जिल्ह्यातील देबग्राम हे त्यांचं गाव. गेली सात वर्षे ते दर हंगामात बिरभूममध्ये डेरेदाखल होतात. या भागात शिऊलींची वाणवा होवू लागली नि या जोडगोळीनं ही वहिवाट निवडलीय. इबादत म्हणतो, "आमचं इथं स्वागतच झालं. इथले लोक म्हणू लागले, तुमच्यामुळं आता आम्हाला माडी प्यायला नि गुळ खायला मिळेल."

ऑक्टोबर ते जानेवारी हा या कामाचा हंगाम. त्यादरम्यान या दोघांसारखे शेकडो स्थलांतरित मजूर इथं येतात. नि या कामात जीवाची बाजी लावतात. "हे काम मेहनतीचं. जीवावर उदार होऊनच ते करावं लागतं," इबादत खजूराच्या झाडावर चढाईची तयारी करता करता म्हणतो, "ह्या खोडाचे टोकदार काटे पहा, ते पाहूनच छातीत धडकी भरेल एखाद्याला."

कमरेभोवती बांधलेला जाडजुड नारळी काथ्याचा दोर तो झाडाच्या खोडाला गुंडाळतो. मग इबादत अगदी ६० सेकंदात झरझर झाडाच्या शेंड्यापर्यंत चढतो. मग पाय खोडावर घट्ट रोवून विळ्यानं काम सुरू करतो. खोडावरील अनकुचिदार काटे नि साल छाटतो. खोडातून रस निघेल इतपत गाभा कोरला जात नाही, तोवर ही प्रक्रिया अजून तो महिनाभर पुन्हा पुन्हा करेल. मग वेळ येईल रससंचयासाठी मडकं टांगायची.

इबादत नि अब्दुल ही जोडी दिवसाला ३० झाडं चढते-उतरते. या चढण्याउतरण्याची बेरीज केली तर ते तब्बल ६०० फूट रोज खालीवर करतात. एक साठ मजली इमारत रोज चढण्याउतरण्यागत आहे हे काम. "आम्ही १५० झाडं घेतलीत भाडेतत्त्वावर. हंगामापुरतं एका झाडासाठी २५० रुपये भाडं दिलंय." इबादत सांगतो. या धंद्याचा हाच नियम सर्वच शिऊलींनी मान्य केलाय. हे मजूर झाडमालकांना ३७,५०० रूपये आगाऊ देतात. एकेका झाडातून अंदाजे दोन तीन लिटर रस रोज मिळतो.

पहाटे एक लांब पल्ल्याची ट्रेन शिट्टी वाजवत सुसाट निघून जाते. अजून अंधाराचंच साम्राज्य असतं, वातावरणात १२ अंश सेल्सिअसचा बोचरा गारठा झोंबत असतो, नि अशा पहाटे या कामगारांचा दिवस सुरू होतो.

झाडाला टांगलेली मडकी उतरवणं, रस ओतून तो घरी आणणं हे चट की पट करायचं काम. हळूपणा अजिबात चालत नाही. कुठलाही कुशल शिऊली सांगेल, उन चढू लागलं, की रस आंबतो. मग तो बिनकामाचा होतो. म्हणून हे काम झटपट उरकणं महत्त्वाचं.

"सर्वात गोड चव असते माघ महिन्यात मिळणाऱ्या रसाची. पौष महिन्यात रस जादा मिळतो, पण चवीला तो तितका गोड नसतो" ॠतू नि माडीच्या चवीचं नातं इबादत समजावून सांगतो. ताडगुळापासून विविध पदार्थ बनतात. त्यात आता एका नव्यानं पदार्थाची भर पडलीय – नौलेन गुळ आइस्क्रीमची. इबादतला ही आइस्क्रीम ऐकून माहितीये, पण तिची चव त्यानं चाखलेली नाही.

आता टळटळीत दुपार आहे, त्यामुळं इबादतला आपल्याशी गप्पा मारायचा अवसर आहे. उन्हं उतरली की पाच वाजता नवीन मडकी झाडांवर टांगायला जायची लगबग सुरू होईल. "आम्ही गोआलपाड्यात आलो, तेव्हा फक्त चारचजण हे काम करायचे. आता बारापंधरा लोकं हे काम करू लागलेत, त्यामुळं कमाईवर असर झालाय" इबादत 'पारी'कडे खंत व्यक्त करतो.

तरीही, गेल्या हंगामात इबादत नि अब्दुलनं मिळून चार लाखाची कमाई केली – ही त्यांची या कामातली विक्रमी कमाई होती. आपल्या दुकानालगतच्या सपाट फरशीवर बसून इबादत म्हणतो, "ह्या हंगामात तो जोर नाहीये, यंदा धंदा मंदावलाय."

तसं ते काटकसरीनं राहतात. खर्च कमी केला की नफा वाढेल, या आशेनं, त्यांनी बांबूच्या काठ्या नि खजुरीच्या झावळ्यांपासून रहायला खोपटं बांधलंय. छतासाठी ताडपत्री वापरलीय. तापलेला रस ढवळायला ते नारळाच्या करवंटीची पळी वापरतात. चुल्हाणी पेटवायला झावळ्या नि गवत आणतात. "एरवी सरपणासाठीच आमचे अंदाजे वीस हजार खर्च झाले असते" इबादत म्हणतो.

इबादतचं वय बेचाळीस. नोदियात, मुळ गावी त्याचं सहा माणसांचं कुटुंब नि शेती आहे. पण शेतीवर भागत नाही. म्हणून त्यानं हा हंगामी धंदा निवडलाय. एरवी तो कोलकोत्यात किंवा मिळेल तिथं शिंपी काम करायचा. नोदियातल्या एका कारखान्यातही त्यानं शिलाई कारागीर म्हणून काम केलंय. पण तिथे पगार कमी होता. म्हणून अखेरशेवटी त्यानं गाव सोडून, हे शिऊलीचं काम करायचं ठरवलं.

“निजेर बरीर थेके पृथ्वीबीर आर कोनो जायेगा भलो लागे ना." इबादत सांगतो – पृथ्वीच्या पाठीवर कुठंही जा, पण आपल्या मुळ घरी वाटतं तसं छान कुठंच वाटत नाही. त्याची ही भावना, त्यानं दिवसभरात पुन्हा पुन्हा घरी लावलेल्या फोनवरूनही दिसते.

इबादतचा पार्टनर, चुलत भाऊ अब्दुल ड्रायव्हिंगच्या धंद्यातला. तो कोलकात्यातील एका कंपनीत ट्रक ड्रायव्हर आहे. शिऊलीचं हंगामी काम संपलं की अब्दुल ट्रक चालवत देशभर फिरतो. त्यालाही घराची आठवण येते. तो म्हणतो, “एखान थेके बारी जाबो. एक डेड् माश आराम कोरा ना ओबदी ऑर कोथाय जाबो ना,” हा ३४ वर्षीय तरुण म्हणतोय – एकदा का इथून घरी गेलो, की एक-दीड महिना फक्त लोळणार, आराम बस्स, घर सोडून कुठंच जाणार नाही.

या दोघांचं देबग्राम हे गाव. तिथं यांच्या मालकीची ७-८ बिघा (सुमारे अडिच एकर) बागायती जमीन आहे. त्यावर ही मंडळी भातशेती करतात. नि भाजीपाला पिकवतात. पोटापुरतं ठेवून बाकी विकतात. पण शेतमालाच्या विक्रीतून नफा मात्र काही नाही. व्यवस्थेतील ही विसंगती अब्दुलला अस्वस्थ करते. तो म्हणतो, "व्यापारी माझ्याकडून स्वस्तात तांदूळ घेतात न् चढ्या भावानं विकतात. शेतकऱ्यानं पिकवलंच नाही, तर तुमचं पोट कसं भरणार? जगाच्या पोशिंद्याची-शेतकऱ्यांची या जगात इज्जतच नाहीये"

अब्दुलच्या मुलाचं वय आहे ११ वर्षे. या मुलानं अब्दुलसारखंच शिऊलीचं काम करावं, असं त्याला अजिबात वाटत नाही, नव्या पिढीला इतके कष्ट झेपतील का, याबद्दल तो साशंक आहे.

सकाळी सहा पासूनच इबादतच्या ठेल्यावर गिऱ्हाईकं येवू लागतात. प्रल्हाद रॉय बोलपूर या शहर ठिकाणावरून गुळ घ्यायला आलेत. त्यांनी पाटाली गुळवडी घ्यायचं ठरवलंय. ते म्हणतात, "मी तीन वर्षांपासून या ठेल्यावरून गुळ नेतो." पाटाली गुळवड्या ३५० रू. प्रतिकिलोनं विकल्या जातात. हा गुळ घरी वर्षभर टिकतो.

"भालो आछे?" बरंय ना, असं आपुलकीनं विचारत इबादत नेहमीच्या गिऱ्हाइकांचं स्वागत करतो.

इबादतच्या ठेल्यावर ताजी माडीही विकली जाते. झटपट तजेला देणारं हे सरबत, केवळ त्यांच्याच नशीबी, ज्यांची हिवाळ्याच्या गारठ्यात लवकर अंथरूण सोडायची तयारी असेल. "खजूराची पानं लालेलाल असली, की रस गोड असतो, तसंच झाड जितकं उंच तितका रस गोड" इबादत 'पारी' प्रतिनिधीला माहिती देतो. एक ग्लास माडी १५ रूपये नि एक लिटरचे १२० रूपये.

काही गुळविक्रेते भेसळही करतात. स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी अशा ट्रिक्स केल्या जातात. साखरेच्या पाकात मिसळलेला गुळ हे विक्रेते जरा स्वस्त दरानं विकतात. ही भेसळ गैर असली, तरी धंद्यात मंदी असते, तेव्हा अशा ट्रीक्सच विक्रेत्यांना तगून ठेवतात.

इबादत-अब्दुल नि आनंदो लुहार यांच्या धंद्यात एक फरक आहे. आनंदो दा फक्त झोला गुढ म्हणजे गुळपाकच बनवतो. तर इबादत-अब्दुल पाताली गुळवड्या बनवतात. पाताली गुळ बनवणं जरा किचकट. रस तापवताना अंदाज चुकला तर रस भांड्याच्या तळाशी चिकटतो, नि कमी आच असली, तर गुळ घट्टच होत नाही. हे जिकीरीचं काम इबादत-अब्दुल शिताफीनं करतात.

"अर्रर्र मिनिटभराचा अंदाज चुकला" चुलीवरून उतरवलेल्या रसाकडे पाहत इबादत काळजीनं म्हणतो. आपली गडबड झालीय हे त्याच्या लक्षात येतं. पण तो लगेच पुढील कामाकडे वळतो. आता तो साच्यातून गुळवड्या काढू लागतो. पण काही वड्या त्याच्या बोटांच्या दाबानं तुटतात. कारण गुळ अजूनही मऊ आहे. पण हरकत नाही, या तुटलेल्या वड्या तो प्लास्टिकच्या बरण्यांमध्ये भरतो. आता या मोडक्या वड्याही इतर मधाळ रंगाच्या छान घुमटाकार वड्यांसोबतच विकायला ठेवल्या जातील.

पाताळी गुळवड्यांचा एक सेट तयार केला की, ही पार्टनर भावंडं थोडा आराम करतील. संध्याकाळ झाली की, इबादत पुन्हा निघेल ३० मडकी झाडांवर टांगायला. साडेचार महिन्यांहून जास्त काळ यांचा हाच रतीब. आठवड्यांमागून आठवडे ही माणसं तेच ते, तेच ते काम करत राहतील.

दिवसातला काही काळ गिऱ्हाईकं पाहण्यात जाईल. रात्री साडेआठ दरम्यान इबादत नि अब्दुल कष्टानं आंबलेली पाठ जमिनीला टेकतील. नि त्यांचा दिवस संपेल.

"आबेर तो शी भोरबेलै उठते होबे" आम्हाला पहाटेच उठावं लागतं, ही आठवण हसतमुखानं सांगून इबादत अंथरुणावर पाठ टेकतो. नि माघात मिळणाऱ्या मधूर माडीचं स्वप्नं कदाचित त्याच्या पेंगलेल्या डोळ्यात प्रवेश करतं.

प्रलय मन्ना यांनी या वृत्तांकनासाठी केलेल्या सहकार्याबद्दल विशेष आभार.

अनुवाद : प्रशांत खुंटे