गोड गऱ्यांसारखे गोड सूर

लाकूडतोड्याची कुऱ्हाड समोरच्या ओंडक्यावर रपकन पडते. तिथे १० फुटावर मी हादरते. एम. कामाचींचं काम सुरूच राहतं. पाठीवरून घाम गळतोय. कंबरेला गुंडाळलेला पंचा ओला झालाय. आणि त्याच्या आतली सुती अर्धी विजारसुद्धा. पुन्हा एकदा कुऱ्हाड चालते आणि ओंडका फुटत राहतो. लाकडाच्या चिपा हवेत उडतात. आधी शेतमजूर म्हणून काम करणारे एम. कामाची माझ्याशी बोलत असतानाही लाकूड फोडत राहतात. लक्ष लाकडावर आणि कुऱ्हाडीच्या पात्यावर.

गेल्या ३० वर्षांपासून कामाची याच ठिकाणी काम करतायत. सिवगंगई पूंगा या तंजावुरमधल्या एका मोठ्या उद्यानाशेजारच्या एका शेडमध्ये. कामाचींचं वय आहे ६७ वर्षं. हे उद्यान आहे १५० वर्षांचं आणि त्याच्या शेजारी असलेलं बृहडेश्वर कोविल हे भव्य मंदिर आहे १,१०० वर्षे जुनं. आणि ज्या वाद्यासाठी लाकडाचं काम सुरू आहे ते तर या सगळ्यांहूनही जुनं असल्याचे उल्लेख आढळतात. कामाची ‘वीणै’ म्हणजेच वीणा घडवतायत. फणसाच्या चार फुटी ओंडक्यातून.

लाकूड निसटू नये म्हणून त्याच्याच एका खळग्यात ते आपला उजवा पाय ठेवतात. हाच खळगा पुढे वीणेचा भोपळा होणार असतो. त्यांची कामाची ही जागा धुळीने भरलीये. एकदम गरम. झाडाची सावली असली तरीसुद्धा. कामाचींचं कामही कष्टाचं आणि शक्तीचं. त्यांना ६०० रुपये रोज मिळतो. कामाचा आणि कौशल्याचाही. कुऱ्हाडीचे घाव बसत राहतात. कामाची अधून मधून पंचाने तोंडावरचा घाम पुसत राहतात.

काही तासातच ३० किलो लाकडाचा ओंडका २० किलोचा होतो आणि त्यानंतर तो पट्टरै म्हणजेच वाद्याच्या कार्यशाळेत पाठवला जातो. तिथले कारागीर या लाकडापासून वाद्य तयार करतील. आणि महिनाभरातच तयार वाद्य एखाद्या वादकाच्या हाती जाईल आणि त्यातून सुंदर सूर उमटतील.

वीणेचा जन्म तंजावुरमध्ये झालाय. तंजावुर वीणेचं जुनं रुप, सरस्वती वीणा हे भारताचं राष्ट्रवाद्य मानलं गेलं आहे. मृदंग, बासरी आणि सरस्वती वीणा ही तीन दैवी वाद्यं म्हणूनही ओळखली जातात. वेदांच्या काळापासून त्यांचे संदर्भ सापडतात.

मृदंग, कंजिरा, तविळ, उडुक्कै या तालवाद्यांचा आणि वीणेचा जन्मही पनरुतीच्या फणसाच्या रायांमध्ये होतो. कडलूर जिल्ह्यातलं हे छोटंसं गाव आपल्या जाड दळाच्या, गोड गऱ्यांच्या फणसांसाठी ओळखलं जातं. पण, या गावातल्या फणसाचा भारतातल्या सर्वात लक्षणीय अशा वाद्याशी असलेला संबंध मात्र फारसा कुणाला माहीत नाही.

“माझे बोल ऐकून तो थांबण्यास राजी झाला,
माहुताच्या हातातला अंकुशही रोकू शकत नाही, पण
याळचे स्वर मात्र काबूत आणतात अशा मदमस्त हत्तीसारखा.”

कळिदोकई २, संगम काव्य

तंजावुर वीणेला भौगोलिक चिन्हांकन मिळावं यासाठी केलेल्या दाव्यामध्ये वीणेच्या इतिहासासंबंधी अनेक संदर्भ देण्यात आले आहेत. २०१३ साली तसं चिन्हांकन या वाद्याला मिळालं देखील. सुमारे २,००० वर्षांपूर्वी, संगम काळातही वीणेसारखंच एक वाद्य होतं. त्याला म्हणत, याळ.

“तो येईल का, तोच शाहीर ज्याने मला शब्द दिलाय
की तू इतर स्त्रियांपाशी जात असलास तर माझ्यापासून
तो ते लपवणार नाही कधीच, आणि आपल्या याळची शपथ घेत अनेकदा हेही
की तुझ्या लबाड बोलण्याला भुलून ज्या तुझ्याशी संग करतील
त्यांच्या हातातली काकणं फुटून तुझ्या मानेवर ओरखडे उठलेत का तेही तो पाहील”

कळिदोकई, ७१, संगम काव्य, एक प्रेमिका नायकाला म्हणते.

भौगोलिक चिन्हांकन देत असताना आलेल्या दस्तावेजात वीणेसाठी लागणाऱ्या फणसाच्या लाकडाचा स्पष्ट उल्लेख आहे आणि ती कशी घडवतात याचे अगदी सविस्तर तपशील देखील. त्यामध्ये म्हटलं आहे की, एका चार फूट लांब वीणेचा “मोठा, गोल भोपळा असून जाड व रुंद खोड असते. या खोडाचं टोक ड्रॅगनच्या मुखाच्या आकारात कोरलेलं असतं.”

या वर्णनापेक्षा प्रत्यक्षात वीणा हे वाद्य फार नाजूक आणि सुरेख आहे. तिला अनेक ठिकाणी बाक आहेत, अनेक प्रकारची कोरीव नक्षी असते तिच्यावर आणि ड्रॅगनचं तोंड म्हणाल तर त्याला म्हणतात याळी. ते फारच आकर्षक आणि रंगीबेरंगी असतं. लाकडी खोडावर २४ खिट्ट्या असतात आणि चार तारा. यातूनच सगळ्या रागांचे सगळे सूर निघतात. काही खास वीणांच्या भोपळ्यावर अत्यंत नाजूक कलाकुसर केलेली असते. साध्या वीणेपेक्षा अशा वाद्याची किंमत दुपटीहून जास्त असू शकते.

एखादा फणस ३० ते ५० वर्षांचा झाला की मगच माणसाचे हात त्याच्या लाकडापासून असं वाद्य निर्माण करू शकतात. तोपर्यंत हा फणस कडलूरच्या पनरुतीभोवतालच्या अनेक गावांमध्ये वाढत राहतो. पशुधनाप्रमाणे झाडं ही देखील एक मोठी गुंतवणूक असतात. शेअर्स किंवा स्टॉक असतात तशी. त्यांचं मूल्य शक्यतो वाढतच जातं आणि विकताना बहुतेक वेळा चांगला फायदाही होतो. आर. विजयकुमार, वय ४० पनरुतीमध्ये फणसाचे व्यापारी आहेत. ते सांगतात की फणसाचा बुंधा जर आठ हात रुंद आणि ७-९ फूट उंच असेल “तर फक्त लाकडाचेच ५०,००० रुपये येतात हातात.”

शक्य होईल तोवर शेतकरी झाडं तोडत नाहीत. “पण पैशाची नड असेल, दवाखाना किंवा घरात लग्न असेल तर आम्ही काही मोठी झाडं निवडतो आणि त्याचं लाकूड विकतो,” ४७ वर्षीय आर. पट्टुसामी सांगतात. ते फणसाचे शेतकरी आहेत. “काही लाखाचा व्यवहार असतो. आलेलं संकट दूर सारण्याइतका किंवा ठरलेलं कल्याणम म्हणजेच लग्न पार पाडण्याइतका पैसा मिळतो...”

फणसाचं लाकूड तंजावुरला येण्याआधी त्यातलं सगळ्यात चांगलं लाकूड मृदंगम तयार करण्यासाठी राखून ठेवलं जातं. सेबेस्टियन अँड सन्स : ए ब्रीफ हिस्टरी ऑफ मृदंगम मेकर्स मध्ये संगीतकार, लेखक आणि मॅगसेसे पुरस्कार विजेते टी. एम. कृष्णा यांनी हे वाद्य बनवणाऱ्या अनाम कारागिरांची कला उलगडून दाखवली आहे.

मृदंग. कृष्णा त्याला ‘मृदंगम १०१’ म्हणतात. कर्नाटकी संगीत आणि भरतनाट्यम नृत्य सादरीकरणामध्ये मृदंग वाजवला जातो. त्याचं खोडही फणसाच्या लाकडापासून तयार केलं जातं. दोन्ही बाजूची पानं कातडीच्या तीन थरांनी तयार केली जातात.

कृष्णा लिहितात की मृदंगासाठी फणसाचं लाकूड म्हणजे येशूच्या पेल्यासारखं आहे. ‘द होली ग्रेल’. “आणि हे फणसाचं झाड जर मंदिराजवळ वाढलेलं असेल तर त्याचं पावित्र्य दुणावतं. त्या लाकडाने मंदिराच्या घंटांचे, वेदांच्या सूक्तांचे ध्वनी, नाद ऐकलेले असतात. अशा लाकडापासून तयार केलेल्या वाद्याचा स्वरझंकार अद्वितिय असतो असं म्हणतात. मणी अय्यर यांच्यासारखे कलाकार अशा पवित्र, शुभ वृक्षाचं लाकूड मिळावं यासाठी काहीही करायला तत्पर असतात.”

कुप्पुसामी असारींची वाद्य बनवणारी ही तिसरी पिढी. ते कृष्णांना सांगतात, “असं म्हणतात की चर्च किंवा मंदिराजवळचे किंवा खरं तर जिथे लोक आपसात बोलत बसतात, लोकांची वर्दळ असते जिथे घंटांचा नाद असतो अशा ठिकाणचे वृक्ष हे सगळे नाद आणि कंपनं शोषून घेतात आणि त्यातूनच सुंदर ध्वनी उमटतो.”

कृष्णा यांचं निरीक्षणं काहीसं असं आहे. “मृदंग वाजवणाऱ्या वादकांच्या मते मंदिरातल्या घंटा आणि श्लोक पठणाचीच खरी जादू आहे. मृदंग घडवणारे मात्र या ध्वनी आणि नादाचा शोध घेताना जास्त समावेशक असतात.”

२०२२ साली एप्रिल महिन्यात मी पनरुतीमध्ये फणसाच्या शेतकऱ्यांना आणि व्यापाऱ्यांना भेटायला गेले होते. दुपारी मी कुप्पुसामी असारींच्या वर्कशॉपमध्ये गेले. भरपूर गर्दी होती. ही जागा लेथ आणि मशीन असलेली आधुनिक आणि त्याच वेळी जुनी हत्यारं आणि अवजारं व देवी-देवतांचे फोटो असलेली पारंपरिक अशी काहीशी होती. मृदंग बनवणाऱ्या कुप्पुसामींच्या विचारांसारखीच.

“काय विचारायचंय ते विचारा,” कुप्पुसामी म्हणतात. अर्थात ते घाईत असतात. “काय माहिती हवी आहे तुम्हाला?” फणसाचंच लाकूड का? मी विचारते. “कारण फणसाचंच लाकूड एकदम योग्य असतं,” ते म्हणतात. “ते वजनाला हलकं असतं आणि त्याचा नाद फार चांगला असतो. इथे आम्ही सगळ्या प्रकारची तालवाद्यं बनवतो. सगळी. वीणै सोडून.” कुप्पुसामी या क्षेत्रातले फार नावाजलेले तज्ज्ञ आहेत. “टी. एम. कृष्णा यांच्या पुस्तकात तुम्हाला आमच्याविषयी वाचायला मिळेल,” ते अभिमानाने सांगतात. “लेथ मशीनसोबतचा माझा फोटो देखील आहे त्यात.”

कुप्पुसामींचं प्रशिक्षण चेन्नईच्या माधवारम मध्ये झालं आहे. आणि त्यांच्याकडे “सुमारे ५० वर्षांचा अनुभव आहे.” वयाच्या १० व्या वर्षीच त्यांनी हे काम शिकायला सुरुवात केली. फारसं शिक्षण नाही पण लाकडाचं काम करण्याची जबर इच्छा. “त्या काळी सगळं काम हातानेच व्हायचं. माझे वडील फणसावर काम करायचे. लाकूड आतून कोरायचं. त्यासाठी वण्डी सग्गरम म्हणजेच चाकावर उभं राहून त्यांचं काम चालायचं. दोन गडी चाक फिरवायचे आणि अप्पा लाकूड आतून कोरायचे.” पण या कुटुंबाने लवकरच तंत्रज्ञानाचा आधार घेतला. “आम्ही काळासोबत बदललो.”

अनेक कारागीर नव्या यंत्रांना नाकं मुरडतात. कुप्पुसामींचं तसं नाही. “कसंय, मृदंगाचं एक खोड कोरण्यातच तुम्हाला एक अख्खा दिवस लागणार. लेथमुळे हे काम लवकर, व्यवस्थित आणि प्रभावी पद्धतीने होतं. आणि काम जास्त सुबकही होतं.” पनरुतीमध्ये लेथचा वापर त्यांनीच सुरू केला. २५ वर्षांपूर्वी त्यांनी मशीन बसवलं. अनेकांनी मग ही कल्पना इतर शहरात राबवायला सुरुवात केली.

“शिवाय, मी आणखी चार पाच जणांना तालवाद्यं कशी बनवायची ते शिकवलंय,” ते सांगतात. “ते सगळं शिकून तयार झाले की स्वतःचं दुकान टाकतील आणि मी चेन्नईतल्या मैलापोरमध्ये ज्या दुकानदाराला वाद्यं पुरवतो, त्यालाच तेही विकतील. माझे शिष्य म्हणून ते स्वतःची ओळख करून देतात. आणि मग त्या दुकानदाराचा मला फोन येतो. तुम्ही नक्की किती जणांना ही कला शिकवलीयेत?” हे सांगता सांगता कुप्पुसामी हसायला लागतात.

त्यांचा मुलगा सबरीनादन इंजिनीअर आहे. “मापं घ्यायला आणि वाद्य बनवायला शिकून घे असं मी त्याला सांगतिलं. त्याला जरी नोकरी मिळाली तर हाताखाली कामाला माणसं घेऊन तो हे काम करूच शकतो, हो की नाही?”

असारी विश्वकर्मा समाजात मोडतात. धातू, दगड आणि लाकडाचं काम करणारा हा समाज आहे. त्यांच्यामधली सर्जनशीलता बाजूला राहिलीये आणि आता केवळ जाती आधारित कामं आणि त्यासंबंधी मजुरी करण्याची वेळ त्यांच्यावर आली आहे. नव्या पिढीतली मुलं आता पांढरपेशा नोकऱ्यांकडे वळत असल्याचं टी. एम. कृष्णा आपल्या ‘सबॅस्टियन अँड सन्स’ या पुस्तकात लिहितात.

“आपण वंशपरंपरेबद्दल, जातीशी संबंधित व्यवसायांबद्दल बोलतो तेव्हा तेव्हा एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाणाऱ्या या कामाबद्दल किंवा कौशल्याबद्दल आपण फार भावुक, रोमॅन्टिक पद्धतीने बोलता कामा नये. कारण सगळे लोक आणि सगळे व्यवसाय आपल्या इथे एका पारड्यात तोलले जात नाहीत,” कृष्णा म्हणतात. “उच्च मानलेल्या जाती जेव्हा अशा प्रकारे काम पुढच्या पिढीला शिकवतात तेव्हा त्याला संस्कृतीचं, ज्ञानाचं जतन म्हणलं जातं. ते ज्ञान वापरणाऱ्या, ते कौशल्य असणाऱ्याला कुठलंही दमन सहन करावं लागत नाही. मात्र शोषित जाती पिढ्यान् पिढ्या जे व्यवसाय किंवा काम करत आहेत त्याला मात्र ज्ञानाचा दर्जा दिला जात नाही. किंवा त्यांच्याकडे ज्ञाननिर्माते म्हणून पाहिलं जात नाही. त्यांना कायम दुय्यम मानलं जातं, त्यांच्या कलेला हीन मानलं जातं आणि त्यांच्या कामाकडे शारीरिक कष्टाचं काम म्हणून पाहिलं जातं. शिवाय, जातीने घालून दिलेलं काम करत असताना देखील त्यांना शोषण आणि हिंसेचा सामना करावा लागतो. अनेकदा तर दुसरा कुठला पर्याय नाही म्हणून देखील कुटुंबाच्या जातीशी संबंधित व्यवसायच अनेकांना करावे लागतात.”

“आपल्या देशात वाद्य तयार करणाऱ्या सगळ्यांबद्दल या अशाच तांत्रिक पद्धतीने बोललं जातं. अर्थात बोललं गेलं तर,” कृष्णा म्हणतात. “त्यांचा विचार ते मिस्त्री आहेत असा केला जातो. एखाद्या बांधकामावर काम करतात ना तसं. वाद्य वाजवणारा त्याचा खरा रचनाकार मानला जाणार. वाद्य निर्मितीचं श्रेय न देण्याचं, आणि दिलंच तरी अगदी फुटकळ श्रेय देण्याचं कारण म्हणजे जात.”

मृदंग तयार करण्याचं काम पुरुषांचंच, कुप्पुसामी सांगतात. “काही बाया चामड्याचं काम करतात. पण लाकडाचं, खोडाचं काम मात्र पुरुषच करतात. ज्या फणसाला फळ लागायचं थांबलंय त्या झाडाचं लाकूड या कामासाठी वापरलं जातं. जुनी, फळ न लागणारी झाडं ‘क्लोज’ करून टाकतात,” कुप्पुसामी सांगतात. “दहा झाडं तोडली तर त्याच्या बदल्यात ३० नवी झाडं लावली जातात.”

लाकूड कसं असावं याबद्दल कुप्पुसामी यांचे बरेच ठोकताळे आहेत. त्यांना ९-१० फूट उंचीचं झाड जास्त आवडतं. रुंद आणि मजबूत. रस्त्याच्या किंवा कुंपणाच्या कडेला असलेलं कधीही चांगलं. ते शक्यतो बुंध्याच्या खालचा भाग घेतात. रंगाने गडद. त्याचा नाद जास्त घुमतो.

एका दिवसभरात ते सहा मृदंगांची खोडं कापून तयार करू शकतात. पण त्याचं सगळं काम नीट पूर्ण व्हायला दोन दिवस लागतात. नफा मोजकाच. एखाद्या मृदंगाचे १००० रुपये मिळाले तर त्यांच्यासाठी पर्वणीच. अर्थात “कारागिरांना १,००० रुपये द्यावे लागतात ते सोडून. हे मेहनतीचं काम आहे. कुणी पण सहज येणार नाहीत, कळलं का?”

लाकूड काही वर्षभर मिळत नाही. फळ धरण्याच्या काळात कुणीच झाडं तोडत नाही. त्यामुळे “मला लाकूड साठवून ठेवावं लागतं,” ते सांगतात. पाच लाखाची गुंतवणूक असते त्यांची. २५,००० रुपये किमतीचे २० बुंधे/खोडं. इथेच सरकारने हस्तक्षेप करायला पाहिजे असं त्यांचं मत आहे. “त्यांनी जर आम्हाला लाकूड विकत घ्यायला कर्ज किंवा अनुदान दिलं तर... फार फार बरं होईल!”

मृदंगांना मागणी चांगली आहे, कुप्पुसामी सांगतात. देशात आणि परदेशात सुद्धा. “एका महिनाभरात मी ५० मृदंग आणि २५ तविळ विकतो.” खरी समस्या म्हणजे योग्य लाकूड मिळवणं आणि चार महिने त्याची चांगली देखभाल करणं. पनरुतीच्या फणसाचं लाकूड सर्वोत्कृष्ट असल्याने, “त्याला फारच मागणी असते.” कुप्पुसामी सांगतात. या भागातल्या लाल मातीमुळे या लाकडाला त्याचा नाद मिळाला आहे असं त्यांचं म्हणणं आहे.

लाकडासाठी ५ लाख रुपये गुंतवावे लागतात. “दहा फुटी एकसंध बुंधा २५,००० रुपयांना मिळतो. त्यातून मृदंगाची फक्त तीन खोडं तयार होतात. येतं ते लाकूड सुद्धा सगळं वापरण्याजोगं नसतं. त्यातनं वाद्य बनू शकत नाही. त्यातून जास्तीत जास्त उडुक्कै हे छोटं तालवाद्य तयार होऊ शकतं.”

चांगलं कट्टै म्हणजे मृदंगाचं खोड तयार करायचं असेल तर ‘एट्टू रुबा’ पाहिजेत, कुप्पुसामी सांगतात. एट्टू रुबाचा शब्दशः अर्थ होतो आठ रुपये. म्हणजे प्रत्यक्षात आठ हजार रुपये. हे “ओनाम नंबर” लाकूड. म्हणजे एक नंबर, सर्वात चांगल्या दर्जाचं खोड. गिऱ्हाईक हे वाद्य परत करणार नाहीत. कारण “जर खोडाला चिरा गेल्या, वाद्याचा स्वर चांगला आला नाही तर मात्र गिऱ्हाईक नक्कीच नेलेली वस्तू परत आणतात.”

मृदंग शक्यतो २२ ते २४ इंच लांब असतो. त्याला माइक वापरला जातो, ते सांगतात. “कुदू [नाटक] साठी मात्र मृदंग २८ इंची असतो. कारण तिथे माइक नसतो. एका बाजूचं तोंड अरुंद असतं आणि दुसरीकडचं मोठं. त्याच्यावरची थाप दूरवर ऐकू येते कारण वाद्याचा आवाज फार लांबपर्यंत जातो.”

कुप्पुसामी चेन्नईतल्या संगीत कंपन्यांना मृदंगाची खोडं पुरवतात. दर महिन्याला २० ते ३० खोडांची मागणी असते. खोडं घेतली की त्याला चामड्याची पानं लावण्यासाठी ते दुसऱ्यांकडे देतात. त्यानंतर मृदंगाचं काम पूर्ण होतं. त्यामध्ये आणखी ४,५०० रुपये वाढतात. “सगळं झाल्यावर मृदंग ठेवण्यासाठी झिप लावलेली कापडी बॅग लागते,” कुप्पुसामी सांगतात आणि मृदंगाच्या काल्पनिक बॅगची काल्पनिक झिप बंद करतात.

चांगल्या मृदंगाला १५,००० रुपये खर्चावे लागतात. एक काळ असा होता जेव्हा ५०-७५ रुपयांना मृदंग विकले जात होते. “माझे बाबा मद्रासच्या मैलापूरला घेऊन जात असत. तिथल्या गुरूंना मृदंग पोचवायचे असत. ते आम्हाला अशा करकरीत नोटा द्यायचे. मी अगदी छोटा होतो तेव्हा,” कुप्पुसामींच्या चेहऱ्यावर हसू फुलतं.

करैकुडी मणी, उमयलपुरम सिवरामन अशा कर्नाटकी संगीतक्षेत्रातल्या थोर मृदंगवादकांनी कुप्पुसामींकडूनच मृदंग घेतले आहेत. “किती तरी विद्वान इथे येऊन मृंदग घेऊन जातात,” कुप्पुसामींच्या आवाजात अभिमान दडलेला असतो. “हे फार प्रसिद्ध दुकान आहे, पूर्वापारपासून चालत आलेलं...”

मृदंगाच्या किती तरी आठवणी कुप्पुसामींच्या बोलण्यात येतात. तेव्हा काय होतं आणि आता काय आहे यातला विरोधाभास फार ठळकपणे त्यांच्या बोलण्यातून जाणवत राहतो. “तुम्हाला दिवंगत पालघाटमणी अय्यर माहीत आहेत का? त्यांची वाद्यं एवढी जड असायची. ती वागवायला त्यांच्यासोबत एक माणूस असायचा!” मृदंग जड असावा असं लोक म्हणायचे कारण त्याचा आवाजसुद्धा “गणीर, गणीर” म्हणजेच एकदम स्पष्ट आणि स्वच्छ येतो. पण आजकालच्या लोकांची मात्र तशी काही अट नसल्याचं कुप्पुसामी सांगतात.

“त्यांना परदेशी जायचं असतं. त्यामुळे वाद्य हलकं लागतं. मग ते त्यांचा मृदंग इथे घेऊन येतात. मग मी १२ किलोवरून त्याचं वजन ६ किलोपर्यंत कमी करतो.” ते कसं काय शक्य आहे? मी विचारते. “खोडाच्या आतलं लाकूड आम्ही कोरून कमी करतो,” ते सांगतात. “आम्ही वाद्याचं वजन करत राहतो. सहा किलो भरेपर्यंत.”

मृंदगालाही वजन कमी करण्यासाठी इतके कष्ट पडतात तर...

आणि फक्त मृदंगच नाही, ते किती तरी तालवाद्यं जगभर कुठे कुठे पाठवत असतात. “मी गेल्या २० वर्षांपासून मलेशियाला उरुमी मेलम [एक प्रकारचा ढोल] पाठवतोय. फक्त कोविड-१९ च्या काळात ते थांबलं...”

मृदंग, तविळ, तबला, वीणा, कंजिरा, उदुक्कई, उडुमी, पांबै... सगळी वाद्यं तयार करण्यासाठी फणसाचं लाकूड सगळ्यात चांगलं. “मी १५ प्रकारची तालवाद्यं बनवू शकतो.”

इतर वाद्यं तयार करणाऱ्यांशी त्यांचा चांगला परिचय आहे. अगदी नाव-गाव पत्त्यासह. “तुम्ही नारायणनला भेटलात का? वीणा तयार करता ते? तंजावुरच्या साउथ मेन स्ट्रीटवर राहतात. हो ना? आमची ओळख आहे चांगली.” वीणा बनवणं फार क्लिष्ट काम आहे, कुप्पुसामी सांगतात. “एकदा मी वीणा तयार करत असताना पाहत होतो. बाकदार खोड तयार करणं सुरू होतं. मी दोन तास शांत बसून ते सगळं बघत होतो. त्याने लाकूड तोडलं, मग त्याला आकार दिला. त्यानंतर पुन्हा मोजून पाहिलं, मग परत आकार दिला... फार मजा येत होती पहायला.”

तंजावुरच्या वीणा तयार करणाऱ्या कारागिरांना मी सर्वप्रथम २०१५ साली भेटले होते. एम. नारायणन यांच्या वर्कशॉपमध्ये. २०२३ साली ऑगस्ट महिन्यात त्यांनी मला पुन्हा एकदा बोलावलं होतं. “तुम्हाला हे घर आठवतंय का? दारात झाड असलेलं?” ते म्हणतात. झाडाची खूण खरंच खास होती. कारण त्या साउथ मेन रोडवर करंजाचं तेवढं एकच झाड असावं. घराच्या पहिल्या मजल्यावर बाहेरच्या बाजूला सिमेंटची एक वीणा दिसते. आणि या घरामागे असलेल्या वर्कशॉपमध्ये काहीही बदल झालेला नाही. भिंतीतल्या फडताळात वेगवेगळी अवजारं, उपकरणं, फोटो, भिंतींवरती कॅलेंडर आणि जमिनीवर काम सुरू असलेल्या अनेक वीणा.

सिवगंगइ पूंगा म्हणजेच उद्यानातून लाकूड येतं तेव्हा त्याला कसला फारसा आकार नसतो. लाकडाचा एक ओबडधोबड ओंडका. वर्कशॉपमध्ये आल्यावर मात्र वेगवेगळी अवजारं, उपकरणं काम सुरू करतात आणि त्यातून एक वाद्य आकार घेऊ लागतं. १६ इंच रुंद खोड आतून कोरलं जातं आणि मग त्यातूनच १४.५ इंच रुंद असा एक भोपळा कोरला जातो. आतून लाकूड कोरून फक्त दीड इंच रुंदी ठेवली जाते. कंपास वापरून ते नीट गोल आकार मोजून घेतात. आणि मग छिन्नीच्या मदतीने जास्तीचं लाकूड तासून काढून टाकतात.

लाकडाचं वाद्यात रुपांतर होण्यासाठी लाकडावर अधून मधून कोरायचं काम केलं जातं. मध्ये मध्ये थांबत काम केल्यामुळे लाकूड मुरतं. तंजावुरला येतं तेव्हा लाकडाच्या ओंडक्याचं वजन असतं ३० किलो. ते हळूहळू सिवगंगई पूंगामध्ये आल्यावर होतं २० किलो आणि मग वीणइ पट्टरैमध्ये ते अगदी ८ किलोपर्यंत कमी होतं. अशी वीणा हाताने उचलून घेता येते.

आपल्या वर्कशॉपच्या पुढे, घरी बसलेले नारायणन मला एक वीणा देतात. “हे बघा,” ते म्हणतात. “धरा.” छान वजन आहे, पूर्ण वाद्य तासून गुळगुळीत केलंय. एकन् एक भाग छान घासून मऊ केलाय आणि त्यावर वॉर्निश लावलंय. “सगळं काम हाताने केलंय,” नारायणन सांगतात. त्यांच्या आवाजात सहज असा अभिमान जाणवत राहतो.

“वीणा केवळ तंजावुरमध्ये तयार होतात. आणि इथूनच अख्ख्या जगभर जातात. आम्ही भौगोलिक चिन्हांकनासाठी अर्ज केला आणि ॲडवोकेट संजय गांधींनी तो आम्हाला मिळवून देखील दिला,” नारायणन सांगतात.

वीणा कायम फणसाच्या लाकडापासूनच तयार करतात. “त्याचं कारण म्हणजे फणसाचं लाकूड सगळ्या प्रकारच्या हवामानाशी जुळवून घेतं. तंजावुरमध्ये आज ३९ डिग्री तापमान आहे. आता तुम्ही इथे वीणा तयार करणार आणि ती अमेरिकेला घेऊन जाणार. जिथे तापमान ० डिग्री असेल. तरीसुद्धा ही वीणा उत्तम वाजणार. आणि उलट तुम्ही पश्चिम आशियातल्या कोणत्या उष्ण देशात जरी हे वाद्य पाठवलं तरी काहीही होणार नाही. सगळीकडे त्यातून उत्तम सूर उमटणार. हा फार अनोखा गुण आहे आणि म्हणून आम्ही फणसाचं लाकूड वापरतो.”

“आंब्याचं लाकूड वापरून चालत नाही. आता बघा, आंब्याच्या लाकडाचं दार उन्हाळ्यात एकदम नीट लागतं. पण पावसाळ्यात? जोरात आपटावं लागतं... शिवाय, तुम्ही त्याच्यावर कितीही काम करा, ते इतकं सुबक कधीच दिसत नाही. फणसाच्या लाकडातच असं काम होऊ शकतं.” फणसाच्या लाकडात अगदी बारीक, आपल्या डोक्यावरच्या केसाहूनही लहान छिद्रं असतात. “त्यामुळे हे लाकूड श्वास घेऊ शकतं.”

फणसाची झाडं मोठ्या प्रमाणावर लावली जातात. “पण माझ्या माहितीप्रमाणे, काही भागात, पुडुकोट्टइ [तंजावुर जिल्हा] आणि गंधर्वकोट्टई [पुडुकोट्टइ] मध्ये बरीच झाडं तोडली आहेत आणि त्यांच्या बदल्यात नवी झाडं लावलेली नाहीत. फणसाच्या राया असलेल्या लोकांनी आता निवासी वसाहतींसाठी जागा विकल्या आहे आणि पैसा सगळा बँकेत. झाडं गेलीच...” नारायणन सांगतात. “आता साधी सावलीसुद्धा नाही... गाणं, संगीत तर विसरूनच जा. आता हा आमचाच रस्ता घ्या. फक्त माझं झाड उरलंय. सगळी तोडून टाकलीयेत.”

तरुण फणसाचं लाकूड पिवळं असतं आतून. वय वाढत गेलं की त्याला लालसर झाक येते. त्याला स्वरकंपनं देखील फार छान मिळतात. आणि म्हणूनच जुन्या वीणांना फार मोठी मागणी आहे. “म्हणूनच तुम्हाला बाजारात ही जुनी वाद्यं मिळणार नाहीत. त्या वाद्यांचे मालक ती जपून ठेवतात. दुरुस्त करून, त्यावर परत काम करून ती आपल्यापाशी नीट जतन करतात. शक्यतो घरातल्या घरातच दिली जातात एकमेकांना.”

नारायणन वीणा बनवताना त्यामध्ये काही आधुनिक गोष्टींचा वापर करतात. “ही गिटार की बघा. आम्ही ती बसवतो आणि त्याच्यामुळे तारा आवळायला जास्त सोपं जातं.” पण वीणा शिकवण्यात जे बदल झाले आहेत ते मात्र त्यांना फारसे पटलेले नाहीत. आपल्या शिष्यांना वीणेचे सूर जुळवायला न शिकवणं त्यांना मटत नाही. त्यांच्या मते ते शॉर्टकट आहेत. मग स्वतः वीणेचे सूर जुळवत ते सांगतात. फणसाचं लाकूड आणि वीणेच्या तारांमधून सुंदर सूर उमटतात. आमच्या बोलण्याला पार्श्वसंगीत असावेत तसे.

वीणा तयार करणारे बहुतेक कारागीर वीणा वाजवू शकतात. नारायणनसुद्धा. “थोडं थोडं,” असं ओशाळून म्हणत ते वीणा वाजवू लागतात. “माझ्या ग्राहकाला काय हवं आहे हे समजण्यापुरतं.”

त्यांच्या मांडीवर एकांत वीणा आहे. एकसंध लाकडातून कोरलेली. एखादी आई आपल्या निजलेल्या बाळाला जितक्या प्रेमाने आणि हलक्या हाताने धरेल त्याच प्रेमाने ती वीणा आपल्या हातात धरतात. “पूर्वी आम्ही वीणा सजवण्यासाठी हरणाची शिंगं वापरायचो. आता मुंबईहून हस्तीदंतासारखं प्लास्टिक येतं...”

एखादी वीणा केवळ एकाच व्यक्तीने बनवायला घेतली तर त्याला २५ दिवस तरी लागतील. “म्हणूनच आम्ही यातली वेगवेगळी कामं वेगवेगळ्या माणसांना देतो आणि नंतर सगळे भाग एकत्र जोडतो. मग, एका महिन्यात २-३ वीणा बनवता येतात. एका वीणेची किंमत २५,००० ते ७५,००० असू शकते.”

वीणा बनवणाऱ्या इतर कारागिरांप्रमाणेच नारायणनसुद्धा पनरुतीहूनच लाकूड आणतात. “आम्ही जाऊन मोठ्या प्रमाणावर लाकूड घेऊन येतो किंवा ते इथे आणून देतात. ४० ते ५० वर्षांची झाडं या कामासाठी एकदम योग्य असतात. लाकडाचे व्यापारी १० फुटी बुंधा २०,००० रुपयांना आम्हाला विकतात. या अशा अखंड लाकडातून एकांत वीणा बनते. एकदा भाव ठरला, लाकूड घेतलं की मग सगळा माल सिवगंगई पूंगा मधल्या वर्कशॉपमध्ये आणला जातो आणि मग तिथे लाकडाला आवश्यक आकार दिला जातो.” पण लाकडाचं काम जोखमीचं असल्याचं नारायणन सांगतात. “कधी कधी लाकडात अगदी बारीक चिरा असतात. त्यातून पाणी आत झिरपलेलं असतं आणि त्यामुळे लाकूड खराब झालेलं असू शकतं. बुंधा कापल्याशिवाय अशा गोष्टी लक्षातही येत नाहीत.”

नारायणन यांच्या मते तंजावुरमध्ये वीणा घडवणारे दहा कारागीर आहेत. ते पूर्ण वेळ हेच काम करतात. थोडा फार वेळ वीणा तयार करण्याचं काम करणारे इतरही अनेक जण आहेत. सगळे मिळून महिन्याला ३० वीणा तयार करत असावेत. तंजावुरमध्ये लाकडाचा बुंधा येण्यापासून ते वीणा तयार होईपर्यंत ३० दिवसांचा काळ मध्ये जातो. “मागणी चांगलीच आहे या वाद्याला,” नारायणन म्हणतात.

“चिट्टीबाबू आणि सिवनंदम सारख्या मोठ्या कलाकारांनी माझ्या वडलांकडून त्यांची वीणा घेतलीये. आणि आताच्या काळातले नवे शिष्यसुद्धा चांगले आहेत. पण ते चेन्नईच्या म्युझिकल दुकानांमधून वाद्यं विकत घेतात. काही जण थेट इथे येतात आणि त्यांना विशेष काही नक्षीकाम हवं असेल किंवा इतर काही बदल करून हवे असतील तर तसे करून घेतात.” हे काम नारायणन यांना फार आवडतं.

अर्थात त्याहून जास्त खुशी त्यांना त्यांचा व्यवसाय अधिक फळला तर होणार हे निश्चित. “मी गेली ४५ वर्षं हे काम करतोय. माझ्या दोघाही मुलांना यात यायचं नाहीये. त्यांचं शिक्षण झालंय आणि नोकऱ्या आहेत. का यायचं नाहीये माहितीये?” दोन शब्दांतला विराम कसनुसा करतो. त्यांच्या घरी काम करणाऱ्या एकाकडे बोट दाखवत ते म्हणतात “हा मिस्त्री दिवसभर इथे काम करतो. १,२०० रुपये आणि दिवसातून दोन वेळा मी त्याला वडा आणि चहा देतो. पण तो जितकं नाजूक काम करतोय ना, त्याला मिळणारे पैसे त्या कौशल्याच्या तुलनेत अर्धेही नाहीत. विश्रांती नाही, कामाच्या पक्क्या वेळा नाहीत. काम चांगलंच आहे हो. पण पैसा फक्त मधले लोक कमावतायत. माझं वर्कशॉप पाहिलंत ना? दहा बाय दहाची खोली आहे. सगळं काम हाताने होतं. पण आमच्यासाठी विजेचे दर मात्र व्यापारी. आमचा हा कुटिर उद्योग आहे हे आम्ही अधिकाऱ्यांना सांगून थकलो. पण आम्ही काही आमचं शिष्टमंडळ वगैरे घेऊन जाऊन हा प्रश्न सोडवू शकलेलो नाही.”

असं म्हणत नारायणन एक सुस्कारा सोडतात. घराच्या पाठीमागे, त्यांच्या वर्कशॉपमध्ये एक वयस्क कारागीर वीणेचा भोपळा घासून, तासून गुळगुळीत करतायत. छिन्नी, पत्ती आणि इतर उपकरणं काम करतायत. आणि बघता बघता फणसाच्या त्या लाकडातून दैवी सूर उमटतील...

हे संशोधन अझीम प्रेमजी विद्यापीठाद्वारे रिसर्च फंडिंग प्रोग्राम २०२० अंतर्गत करण्यात आले आहे.