ఆ కళంకం చాలా కాలం పాటు కొనసాగుతుంది…

"ఎప్పుడో అరవైయ్యేళ్ళ క్రితం కుష్ఠు వ్యాధి వచ్చిన వ్యక్తిని ఇప్పుడు తాకితే కూడా తమకు ఆ వ్యాధి సోకుతుందని ప్రజలు ఇప్పటికీ నమ్ముతున్నారు.”

డెబ్బైల వయసులో ఉన్న నియమతుల్లా ఖాన్ కుష్టు వ్యాధిని జయించి ఆరు దశాబ్దాలకు పైగా అయ్యింది, కానీ అది తెచ్చిన కళంకం మాత్రం ఇంకా వెంటాడుతూనే ఉందన్నారాయన. "నా కుటుంబం నన్ను గౌరవంగా చూస్తోంది. కానీ నా ఆరోగ్య పరిస్థితి కారణంగా నేను ఇతరుల దగ్గరి నుండి అదే గౌరవాన్ని ఆశించలేకపోతున్నాను," ఆయన కారణాన్ని వివరించారు.

జాలి, అసహ్యంతో నిండిన చూపులను భరించలేక చివరికి 2025లో ఆయన కుప్వారాలోని తన ఇంటినీ కుటుంబాన్నీ వదిలి, శ్రీనగర్‌లోని బెహ్రార్ లెప్రసీ కాలనీకి వెళ్ళిపోయారు.

“నేను ఇక్కడికి రావడానికి కారణమేంటంటే, ఇక్కడ అందరూ సమానమే. ఇక్కడ, నా ఊరిలో లాగ నన్ను వెలివేస్తున్నట్లుగా అనిపించడం లేదు,” 76 ఏళ్ళ నియమత్ తెలిపారు. “ఈ చోటు నా సొంత ఇంటిలా అనిపిస్తుంది. అందుకే, నా చివరి శ్వాస వరకు ఇక్కడే బతకాలని నిర్ణయించుకున్నాను.”

కుష్టు వ్యాధి అనేది మైకోబాక్టీరియం లెప్రే అనే బాక్టీరియా వల్ల కలిగి, చికిత్సతో నయమయ్యే ఒక దీర్ఘకాలిక అంటువ్యాధి. 2024లో భారతదేశంలో 1,00,000 కేసులు నమోదయ్యాయి. కొత్త కేసుల విషయంలో ప్రపంచంలోనే రెండవ స్థానంలో ఉన్న బ్రెజిల్‌లో నమోదైన సంఖ్య కంటే ఇది ఐదు రెట్లు ఎక్కువ. ఎప్పుడూ భారతదేశంలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో కుష్టు (దీనిని హాన్సెన్ వ్యాధి అని కూడా పిలుస్తారు) రోగులు నమోదవుతున్నారు.

సుమారు పదేళ్ళ చిన్న వయసులో ఉండగానే నియమత్‌కి కుష్టు వ్యాధి సోకింది. “నా ఒంటిపై పుండ్లు రావడం మొదలయ్యాయి. కొన్నిసార్లు తగ్గేవి, మరికొన్నిసార్లు తీవ్రమయ్యేవి. నేను వాటిని పెద్దగా పట్టించుకోకుండా, నా పని నేను చేసుకుంటూ ఉండేవాడిని,” అతను PARIతో అన్నారు.

రైతు కుటుంబంలో పుట్టిన అతన్ని పొలం పనికి పంపేవారు. “ఆ వ్యాధి క్రమంగా ముదిరింది. నా చేతి వేళ్ళూ, కాలి వేళ్ళూ స్పర్శ కోల్పోవడం మొదలైంది. ఒకసారి మంచులో గడ్డి కోయడానికి వెళ్ళి, నా వేళ్ళు మండుతున్నా గుర్తించలేకపోయిన సంఘటన నాకింకా గుర్తుంది. ఆ తరువాత, అవి ఒక్కొక్కటిగా రాలిపోవడం మొదలయింది.”

గ్రామస్తులు తన పట్ల గౌరవప్రదంగానే వ్యవహరిస్తున్నప్పటికీ, వ్యాధి వ్యాప్తి చెందడంపై సందేహపడుతూనే ఉండేవారని ఆయన తెలిపారు. “నా వెనుక జనాలు ఏమనుకునేవారో... నాకు తెలియదు,” అన్నారతను. ఆ సమయంలో ఆయన పడ్డ బాధ, అతని గొంతులో స్పష్టంగా తెలుస్తోంది; తన సమక్షంలో ఇతరులు అసౌకర్యంగా ప్రవర్తించిన తీరు ఇప్పటికీ ఆయన్ని వెంటాడి బాధపెడుతోంది.

ఇది 1960ల నాటి మాట. అనేక దశాబ్దాలుగా కుష్టు వ్యాధి విస్తృతంగా ప్రబలి ఉండేది. 1983 నాటి గణాంకాల ప్రకారం, ప్రతి 10,000 మంది జనాభాలో 57 మంది కుష్టు రోగులు ఉండేవారు. అయితే, ప్రస్తుతం ఆ నిష్పత్తి గణనీయంగా మెరుగుపడింది — ఇప్పుడు భారతదేశంలో ప్రతి 10,000 మంది జనాభాలో ఒకరి కంటే తక్కువ మందికి మాత్రమే ఈ వ్యాధి సోకుతోంది. ఈ తగ్గుదల 1982లో ప్రవేశపెట్టిన ఎమ్‌డిటి (బహుళ ఔషధ చికిత్స) కార్యక్రమంతో ముడిపడి ఉంది.

సుమారు 200 మంది నివసిస్తోన్న బెహ్రార్ లెప్రసీ కాలనీలో 57 మంది కుష్టు రోగులున్నారు.

“నేను చిన్నప్పటి నుండి శ్రీనగర్‌లోనే ఉంటున్నాను. నా చిన్నప్పుడు, ఇక్కడ రాజధానిలో పెరుగుతున్న రోజుల్లో, లెప్రసీ కాలనీ కోసం విరాళాలు సేకరించమని చెప్పినప్పుడు మాత్రమే నేను దాని గురించి విన్నాను. లెప్రసీ కాలనీ అంటే అదేదో శీతలంగా, భిక్షాటన చేసేవాళ్ళతో కిక్కిరిసిపోయి, మనసు కలవరపరిచేలా ఉంటుందని నేనెప్పుడూ ఊహించుకునేవాడిని. కానీ మొత్తానికి నేనిక్కడికి వచ్చినప్పుడు వాస్తవం అందుకు పూర్తి భిన్నంగా ఉంది.”

ఇక్కడ కాలం నిశ్చలంగా ఉంటుంది. ప్రశాంతమైన జలాలకు, సుందరమైన బోట్‌హౌస్‌లకు ప్రసిద్ధి చెందిన శ్రీనగర్‌లోని నిగీన్ సరస్సు ఈ నిశ్శబ్దమైన కాలనీకి తన తీరప్రాంతంలో ఆశ్రయం కల్పిస్తోంది. లాల్ బజార్‌లోని భగవాన్‌పురాలో 40 ఎకరాల్లో విస్తరించి ఉన్న ఈ కాలనీ, రాజధాని నగరానికి దూరంగా ఒక విభిన్న ప్రపంచంలో నెలకొని ఉంటుంది. ఈ నివాస ప్రాంతపు సుదీర్ఘ చరిత్రకు గుర్తుగా నిలిచిన పాతబడుతోన్న గుడిసెల పక్కనే, వరుసగా కట్టిన ఒంటి అంతస్తు అపార్ట్‌మెంట్లు మనకి కనబడతాయి.

19వ శతాబ్దం చివరిలో, కశ్మీర్ మెడికల్ మిషన్ ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిష్ పాలకులు దీన్ని స్థాపించారు. ఇది తరతరాలుగా కుష్టు రోగులకు ఆశ్రయం కల్పిస్తోంది. దీని ఆవరణలో ఒక చిన్న ఆసుపత్రి, మసీదు, ఒక శ్మశానవాటిక కూడా ఉన్నాయి.

ఇది రాష్ట్రంలోని ఏకైక కుష్టు వ్యాధి చికిత్సా కేంద్రం. జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ పరిధిలోని కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకమైన దేశీయ కుష్టు వ్యాధి నిర్మూలన కార్యక్రమం (ఎన్ఎల్ఇపి) కింద కుష్టు వ్యాధి నివారణ, నిర్ధారణ, చికిత్స, పునరావాసానికి సంబంధించిన ప్రజారోగ్య సేవలను ఇక్కడ ఉచితంగా అందిస్తారు.

కొన్నేళ్ళ క్రితం, ఉత్తరాన ఉన్న కుప్వారా నుండి ఒక వైద్యుడిని కలవడానికి నియమత్ శ్రీనగర్‌కి వచ్చారు.

“అది రంజాన్ మాసం, నేను ఉపవాసంలో ఉన్నాను,” అతను గుర్తుచేసుకున్నారు. “జహంగీర్ చౌక్ చేరుకున్నాక, నా ఉపవాసం విరమించడానికి నా దగ్గరున్న డబ్బు రెండు రూపాయలతో పకోడాలు [పకోడీలు] కొనుక్కున్నాను. ఆ రాత్రి తల దాచుకోవడానికి నాకొక చోటు అవసరమైంది. దాంతో, టంకీపోరా వరకు నడుచుకుంటూ వెళ్ళి, అక్కడొక మసీదు లోపలికి అడుగు పెట్టాను.”

సంరక్షకుడు ఆయనకు ఆహారం ఇవ్వబోగా, తనకి పడుకోవడానికి చోటు మాత్రమే కావాలంటూ నియమత్ దాన్ని తిరస్కరించారు. ఆయనతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, మసీదు గేటు దగ్గర నిలబడిన ఒక మహిళను గమనించారు.

“అక్కడెందుకు నిలబడ్డావని నేనామెను అడిగినప్పుడు, భోజనం చేశాక భిక్షగాళ్ళు పాత్రలను ఎత్తుకుపోతారని, అందుకే వాటిని తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చానని ఆమె నాకు చెప్పింది,” అంటూ గుర్తుచేసుకున్నారు.

అది విన్న నియమత్ గుండె పగిలింది. “నేను ఆ ఆహారాన్నీ మసీదునీ వదిలి, వైద్యుడిని కలవడానికి ఎస్ఎంహెచ్ఎస్ [శ్రీ మహారాజా హరి సింగ్ ఆసుపత్రి]కి నడుచుకుంటూ వెళ్ళిపోయాను.” ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో అతనికి కుష్టు వ్యాధి సోకినట్లు నిర్ధారణయింది. ఇన్ఫెక్షన్ వ్యాపిస్తుండటంతో చికిత్స, పర్యవేక్షణ కోసం రెండు నెలల పాటు అతన్ని ఆసుపత్రిలోనే ఉంచారు.

“ఆసుపత్రి నుండి డిశ్చార్జ్ అయి ఇంటికి తిరిగి వచ్చాక, నేను గెలవలేదని, ఓడిపోయానని నాలో నేను అనుకున్నాను. ఎందుకంటే, ఆ వ్యాధి అప్పటికే నా శరీరంలోనే ఉంటూ దాన్ని దెబ్బతీస్తూనే ఉంది; పైగా, ఆ సమయంలో దానికి సరైన చికిత్స కూడా అందుబాటులో లేదు,” అతను గుర్తుచేసుకున్నారు.

నియమత్ తరచూ, అమీరా కదల్ దగ్గర నాడా (పైజామాలకు కట్టుకునే నూలు దారాలు) అమ్మడం లాంటి చిన్న చిన్న పనులు చేస్తుండేవారు. శారీరక వైకల్యం ఉన్న ఒక వ్యక్తి జీవనోపాధి కోసం అంతలా కష్టపడుతుండటంతో, అతను ఇట్టే జనాల దృష్టిని ఆకర్షించేవారు. “వార్తాపత్రికల్లో నా ఫోటోలు చాలానే వచ్చాయి. ఒకసారి మాజీ ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ ఫోటో ఉన్న పేజీలోనే నా ఫోటో కూడా ప్రచురించారు,” అంటూ నియమత్ మనసారా నవ్వారు.

బిక్షాటన చేయకుండా, తన పొట్ట కూటి కోసం కష్టపడి పని చేసినందుకు ఆయన ఎంతగానో గర్వపడుతుంటారు. “కానీ ఇప్పుడు, నా జీవిత చరమాంకంలో, ఇకపై నేను పని చేయలేననిపిస్తోంది. ఈ కాలనీకి నేను రావడానికి అది కూడా ఒక కారణమే,” ఆయన తెలియజేశారు. ఇక్కడ ఆహారం లాంటి మౌలిక అవసరాలను ఉచితంగా సమకూర్చుతారు.

అతని కుటుంబం అప్పుడప్పుడు అతన్ని సందర్శిస్తుంటుంది. ఆ వ్యాధి వల్ల పెళ్ళి చేసుకోవడం అసాధ్యమైందని అతను చెబుతారు – కుష్టు రోగులున్న కుటుంబంలో పెళ్ళి జరగడమనేది ఇప్పటికీ ఆమోదించదగని వ్యవహారమే. “మా అన్నయ్య కొడుకు నా సొంత బిడ్డ లాంటివాడు,” ఈ విలేకరితో అన్నారతను.

ఇతర కాలనీవాసుల లాగే, తమ సముదాయంలో లభించే సంఘీభావం తనకు అండగా నిలుస్తోందని నియమత్ చెబుతున్నప్పటికీ, డిజిటల్ మినహాయింపు లాంటి ప్రత్యేక సవాళ్ళు మాత్రం ఇంకా కొనసాగుతున్నాయి. “కుప్వారాలోని మా గ్రామంలో ఉన్న రేషన్ షాపులో నా సరుకులు తీసుకోవడానికి వెళ్ళినప్పుడు, నా వేలిముద్ర పనిచేయడం లేదని ఒకసారి నాతో అన్నారు,” నియమతుల్లా నవ్వుతూ వేళ్ళు లేని తన చేతిని చూపించారు.

“ఇప్పటికీ సామాజిక కళంకం ఉంది,” నా దృష్టిని ఆకర్షించేలా బిగ్గరగా మాట్లాడారు జహంగీర్.

1986లో జహంగీర్ తన తల్లితో కలిసి లెప్రసీ కాలనీకి వచ్చారు. అప్పటికి అతనికి నాలుగేళ్ళు. కుష్టు వ్యాధి సోకడంతో అతని తల్లికి ఆమె భర్త ఆమెకు విడాకులిచ్చాడు.

“నేను నా తల్లితో కలిసి ఈ కాలనీలోనే 41 ఏళ్ళుగా ఉంటున్నాను. అయినా, నాకెప్పుడూ ఆ వ్యాధి సోకలేదు,” చెప్పారాయన. ఈ కాలనీలోని చాలామంది నివాసితులు చేసినట్లుగానే, అతని తల్లి కూడా ఇక్కడే ఉండే మరో కుష్టు రోగిని రెండో పెళ్ళి చేసుకున్నారు. అయితే, ఇప్పుడు పరిస్థితి మారింది; 45 ఏళ్ళ జహంగీర్ మాదిరిగానే చాలామంది బయటివారిని వివాహం చేసుకుంటున్నారు.

కానీ ఈ కాలనీ బయట నివసించడానికి వెళ్ళడం అనేది, ఉన్నతమైన ప్రభుత్వ పదవుల్లో ఉన్నవారికి సైతం దాదాపుగా అధిగమించలేని ఒక అడ్డంకిగా మారింది. వాళ్ళ తల్లిదండ్రులు లెప్రసీ కాలనీలో రోగులని జనాలకు తెలిసిన వెంటనే, వాళ్ళు బలవంతంగా ఇక్కడికి తిరిగి రావాల్సి వస్తోంది.

ఈ కాలనీలో తీరిగ్గా కూర్చొని కబుర్లు చెప్పుకోవడానికి ఇష్టపడే వృద్ధులను ఆకర్షించే ఒక చెక్క బల్లపై మేం కూర్చున్నాం. ఆహార రూపంలో వార్డెన్ కార్యాలయానికి ముందుగా చేరే విరాళాలను త్వరగా తీసుకోవచ్చు కాబట్టి, ఇది తమకి ఇష్టమైన ప్రదేశమని మెరుస్తున్న కళ్ళతో వాళ్ళు చెప్పారు!

తన సొంత ఇంటిని విడిచిపెట్టినందుకు జహంగీర్ ఇప్పటికీ బాధపడుతుంటారు. “మేం మా భూమితో పాటు ఉన్నదంతా అక్కడే వదిలేసి వచ్చేశాం. ఇప్పుడు నేను అక్కడికి తిరిగి వెళ్తే వాటిని నాకెవరు తిరిగిస్తారు?”

తన వాటా తీసుకోవడం కోసమే ఊరికి వచ్చాడని గ్రహించగానే, అతన్ని గుర్తు పట్టినవాళ్ళు కూడా ముఖం తిప్పేసుకుంటారు. “మా వాటాను తీసుకోవడానికే మేం [జహంగీర్, అతని తల్లి] వచ్చామని విన్న మరుక్షణమే, మేమెవరో తెలియనట్లు వాళ్ళు నటిస్తారు.”

అందుకే, ఒకప్పుడు తాము నివసించిన మట్టి గుడిసెల స్థానంలో, 2009లో కొత్త ఇళ్ళు కట్టిచ్చిన ప్రభుత్వానికి ఆయన కృతజ్ఞతలు తెలిపారు. “వందేళ్ళ తరువాత వస్తేనేం, మొత్తానికి వచ్చింది కదా! అయితే ఇప్పుడు ఇతర సముదాయాలకు ఇచ్చిన మాదిరిగానే, ఈ ఇళ్ళను మాకు అధికారికంగా కేటాయించాలని మేం విజ్ఞప్తి చేస్తున్నాం,” అన్నారాయన. ఈ సందర్భంగా, టిబెట్ నుండి వలస వచ్చిన వాళ్ళ కోసం, టిబెటన్ కాలనీ రూపంలో వాళ్ళ పేర్ల మీదే భూమిని కేటాయించిన ఉదంతాన్ని ఉదహరించారు.

ఆ ఇళ్ళపై వీళ్ళకి చట్టపరమైన యాజమాన్యం లేకపోవడంతో, నిరంతర అభద్రతకు ఆజ్యం పోసినట్లవుతోంది. “మమ్మల్ని ఎప్పుడైనా ఖాళీ చేయిస్తారేమో అనేదే మా అతిపెద్ద భయం,” అతను వాపోయారు. “గత నెలలో ఇక్కడొక వ్యక్తి చనిపోయాడు. అతని గదిని వెంటనే మరో రోగికి కేటాయించారు.” తాము చనిపోయిన తరువాత ఏం జరుగుతుందనే విషయంపై, తమ కుటుంబంతో ఇక్కడ నివసించే రోగులెవరికీ ఒక స్పష్టత లేదు.

“అందుకే, మాకు దక్కాల్సిన వాటా మాకు చట్టబద్ధంగా కేటాయించాలని మాత్రమే మేం కోరుకుంటున్నాం. మేం ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోగలం కానీ, ఈ కాలనీ బయట ఇల్లు కొనుక్కోవడానికి మాకు డబ్బు ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది?” ఆయన ప్రశ్నించారు.

ఈకథనాన్ని PARI సీనియర్ ఫెలోషిప్ 2025 కింద ప్రచురించారు.