ਕੋਹੜ ਦਾ ਕਲੰਕ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ

“ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਵਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਸੀ- ਚਾਹੇ 60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ- ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।”

ਸੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਦੇ ਨਿਆਮਤ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਹੜ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਲੰਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੈ। “ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰੀ ਇੱਜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰਸ ਅਤੇ ਘਿਰਣਾ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉਹ ਕੁਪਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਕੇ 2025 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਬਹਿਰਾਰ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।

“ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤੇ ਸ਼ਖਸ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,” 76 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਆਮਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। “ਇੱਥੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਕੋਹੜ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰ ਇਲਾਜਯੋਗ ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮਾਇਕੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਲੈਪਰੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਹੜ ਦੇ 1,00,000 ਕੇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਏ ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਹੈ। ਕੋਹੜ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੈਨਸਨ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਮਹਿਜ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਦੀ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਲਾਗ ਲੱਗ ਗਈ। “ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਖਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਕਦੇ ਜਿਆਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। “ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵੱਧਦੀ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਾਹ ਖੋਤਣ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕਦ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਜਲ ਗਈਆਂ। ਫ਼ਿਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ।”

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਲ਼ੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ। “ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ…ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਦਰਦ ਝਲਕਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੋਹੜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਸਾਲ 1983 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 10,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 57 ਕੋਹੜ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਥਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ- ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 10,000 ਲੋਕਾਂ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੇਸ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਵਜਾਹ 1982 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਐਮ. ਡੀ. ਟੀ. (ਮਲਟੀ ਡਰੱਗ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ।

ਬਹਿਰਾਰ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ 200 ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 57 ਕੋਹੜ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਨ।

ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਭੀੜ ਭਰੀ ਭੀਖ ਮੰਗਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਭਰੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਆਖਿਰਕਾਰ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ।

ਇੱਥੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਹਾਊਸ ਬੋਟ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਦੀ ਨਿਗੀਨ ਝੀਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਇਸ ਸ਼ਾਂਤ ਕਲੋਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਗਵਾਨਪੁਰਾ, ਲਾਲ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ 40 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਇਹ ਕਲੋਨੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਮੰਜਿਲਾ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲੋਨੀ ਕੋਹੜ ਤੋਂ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਘਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਮਸੀਤ ਅਤੇ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਹ ਸੂਬੇ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕੋਹੜ ਯੂਨਿਟ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੋਹੜ ਖਾਤਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਐਨ. ਐਲ. ਈ. ਪੀ.) ਤਹਿਤ ਇੱਥੇ ਰੋਕਥਾਮ, ਜਾਂਚ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੀਮ ਹੈ।

ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਪਵਾੜਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਆਏ ਸਨ।

“ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ,” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਮੈਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਚੌਂਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਦੇ ਪਕੌੜੇ ਲਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾ ਤੋੜਿਆ- ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਬੱਸ ਇੰਨੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਈ ਥਾਂ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਟੰਕੀਪੁਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਮਸੀਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।”

ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ’ਤੇ ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੌਣ ਲਈ ਥਾਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਖਲੋਤਿਆਂ ਦੇਖਿਆ।

“ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਰਤਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਆਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮੰਗਤੇ ਬਰਤਨ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। “ਮੈਂ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਮਸੀਤ ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਪੈਦਲ ਹੀ ਐਸ. ਐਮ. ਐਚ. ਐਸ. [ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਹਸਪਤਾਲ] ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ।” ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲ ਰਹੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਲਈ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।

“ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਮਿਲ਼ੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਬਿਮਾਰੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ,ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਖੋਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਅਮੀਰਾ ਕਦਲ ਵਿੱਚਨਾਲੇ ਵੇਚਣ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਪਾਹਜਤਾ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ। “ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਫ਼ੋਟੋ ਉਸੇ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਆਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ,” ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਭੀਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। “ਪਰ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਧ ‘ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਜਾਹ ਇਹ ਵੀ ਹੈ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਖਾਣੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਸੀ- ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਹੜ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਵਾਲ਼ੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਬੇਟਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ,” ਉਹ ਇਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਿਆਮਤ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਏਕੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਡਿਜੀਟਲ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। “ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਕੁਪਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਨ ਲੈਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ,” ਨਿਆਮਤ ਉੱਲਾ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

“ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਣ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੈ,” ਜਹਾਂਗੀਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।

ਜਹਾਂਗੀਰ ਜੀ 1986 ਵਿੱਚ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਆਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

“ਮੈਂ 41 ਸਾਲ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ,”ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਹੜ ਮਰੀਜ਼ ਨਾਲ਼ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪਰ ਕਲੋਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਸਰ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਔਕੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਾਪੇ ਕੋਹੜ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੈਂਚ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਭਰ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਡਨ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਖਾਣੇ ਤੱਕ ਇੱਥੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ!

ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ। “ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਜੇ ਮੈਂ ਅੱਜ ਵਾਪਿਸ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਵਾਪਿਸ ਕਰੇਗਾ?”

ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। “ਜਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ [ਉਹ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ] ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਆਏ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਜ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।”

ਇਸ ਲਈ ਉਹ 2009 ਵਿੱਚ ਝੋਪੜੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣੇ ਨਵੇਂ ਮਕਾਨਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਨ। “ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ 100 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਹੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਕੁਆਟਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਹੈ,” ਉਹ ਤਿੱਬਤੀ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲ਼ੀ ਹੈ।

ਕਨੂੰਨੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। “ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਤੌਖਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਕਤ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਕੁਆਟਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਹੋਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।” ਜੋ ਮਰੀਜ਼ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ ਹੋਵੇਗਾ।

“ਸਾਡੀ ਮੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਈਏ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਘਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਵਾਂਗੇ?” ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹਲੇਖ ਪਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ 2025 ਤਹਿਤ ਛਪਿਆ ਸੀ।