గంగా-జమునీ సంస్కృతికి అద్దంపట్టే పట్నాలోని సిపార్ శిల్పులు

పట్నా వీధుల గుండా ఆ గాజు సిపార్ పోతూవున్నప్పుడు, కాంతులు వెదజల్లే గోపురం ఆకారపు నిర్మాణం కన్నుల విందుగా ఉంటుంది. “కత్తుల నుండి కవచాల వరకు – పదునైన కత్తి మొనలను కూడా చీల్చేట్టు కనిపిస్తోన్న అనార్ (అలంకారక దానిమ్మపండ్లు)తో సహా – ప్రతిదీ గాజు నుంచి తొలిచినదే,” నగరానికి గర్వకారణమయిన శీశే కి సిపార్ గురించి చెప్పారు, నజ్రే ఇమామ్.

అనేక సంక్లిష్టమైన వివరాలతో కూడివున్న ఈ గాజు సిపార్ పట్నాలో ముహర్రం ఊరేగింపుల సమయంలో కనిపిస్తుంది. ఒకప్పుడు యుద్ధభూమికి తీసుకెళ్ళే అలంకరించిన ఆయుధశాలను పోలి ఉండే ఈ సిపార్‌లో కత్తులు, కవచాలు, విల్లులు, బాణాలు వంటి అన్ని రకాల ఆయుధాలుంటాయి. వీటి తయారీ వెనుక, కనీసం ఒక డజను కళారూపాల నుంచి తీసుకున్న అలంకారక మూలాలున్నాయి.

పట్నా నగరానికి దక్షిణంగా సుమారు ఒక కిలోమీటరు దూరంలోని పాత బాఘ్ కాలూ ఖాన్ ప్రాంతంలో ఉన్న తన కార్యశాలలో సిపార్ తయారీని పూర్తి చేసిన 40 ఏళ్ళ మొహమ్మద్ నిసార్, తన కుమార్తెలతో పాటు కార్యశాల తలుపు వద్ద నిల్చొని, తాను తయారుచేసినదానిని చూసుకుంటున్నారు. సున్నితమైన ఆయన సృష్టిని అక్కడ వరండాలో నిలిపివుంచారు. ఆయన కార్యశాలకు దగ్గర్లో కొన్ని ఇళ్ళు, ఒక మజార్ (ప్రార్థనాస్థలం) ఉన్నాయి.

“ఇదేమీ ఒక మనిషి చేసే పని కాదు,” కళాకారుడైన నిసార్ అన్నారు. “ఇది అనేక కళా నైపుణ్యాల సమ్మేళనం. కొన్ని బిహార్‌కు చెందినవి, మరికొన్ని దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలకు చెందినవి.”

ఆరి, జర్దోజీ, కషీదాకారి, ఛాపా, నగ్, కొన్నిసార్లు మీనాకారి వంటి కళానైపుణ్యాలను సిపార్‌లో చూడవచ్చని ఆయన ఉదహరించారు. (ఆరి అంటే వంపు తిరిగిన సూదిని ఉపయోగించి వస్త్రంపై క్లిష్టమైన డిజైన్లను కుట్టే పద్ధతి; జర్దోజీ అంటే మెటల్ దారాలను ఉపయోగించి చేసే కుట్టుపని; కషీదాకారీ అంటే బిహార్లో చేసే కశ్మీరీ శైలి కుట్టుపని; ఛాపా అంటే చెక్క బ్లాక్‌ల సహాయంతో మెటాలిక్ రంగులతో వస్త్రాలపై అచ్చు వేసే పద్ధతి.)

ఈ సిపార్‌లో మీనాకారి (ఎనామిల్ పెయింటింగ్)తో పాటు చక్కగా చెక్కి, పదునుపెట్టిన విలువైన రాళ్ళను అతికించే నగ్ కళ కూడా ఉంటాయి.

“కర్బలా అమరవీరులకు నివాళులర్పించే విధంగా పట్నా సిపార్లను స్థానిక కళాకారులు తయారు చేస్తారు,” వాటినే కేంద్రంగా నిర్వహించే ముహర్రం ఊరేగింపును ప్రస్తావిస్తూ నాసిర్ తెలిపారు.

నాసిర్, పట్నాలోని బాఘ్ కాలూ ఖాన్‌లో ఉండే కార్యశాలలో రాజు, ఇజ్‌హార్, ఫిరోజ్‌లతో కలిసి సిపార్‌పై పనిచేశారు. మరుసటి రోజు ఉదయం ఊరేగింపులో తీసుకెళ్ళడం కోసం సిపార్‌కు తుది మెరుగులు దిద్దుతోన్న రాజుకు చక్కని లోహపు దారాలతో చేసే జర్దోజీ కుట్టుపనిలో నైపుణ్యం ఉంది.

“సిపార్‌కు జర్దోజీ గుండెకాయ లాంటిది. ఇది, సిపార్‌లో ముఖ్యభాగమైన సెహ్రా (అలంకారంగా వేసే ముసుగు)పై కనిపిస్తుంది,” కళాకారుడైన రాజు అన్నారు. “సెహ్రా లేకుండా సిపార్ లేదు; జర్దోజీ లేని సెహ్రా, సెహ్రాయే కాదు,” నవ్వుతూ చెప్పారాయన.

“నిజానికి, రాజు భాయ్ చేయకపోతే జర్దోజీ జర్దోజీయే కాదు,” నోటి నిండా పాన్ (కిళ్ళీ) నములుతోన్న ఇజహార్ హసన్ తన సహోద్యోగిని ఆటపట్టించారు. ముహర్రం, సఫర్ (ఇస్లామిక్ క్యాలెండర్‌లో మొదటి రెండు నెలలు)లలో సిపార్లను తయారుచేయడానికి వీరంతా కలిసి పనిచేస్తారు.

నలభై ఏడేళ్ళ ఇజ్‌హార్, అత్యుత్తమంగా సిపార్‌లను తయారుచేసేవారిలో ఒకరు. పట్నాలోని జామా మసీదు సమీపంలో ఉన్న బాఘ్ కాలూ ఖాన్‌లోని ఈ కార్యశాలకు ఆయనే అధిపతి. సిపార్ హృదయం జర్దోజీయే అని అంగీకరిస్తూనే ఆయన, “కేవలం హృదయం వల్ల ఉపయోగం లేదు!” అంటూ తన సాటి కళాకారులతో సున్నితంగా పరిహాసమాడారు.

“నగరంలో, ఇజ్‌హార్ భాయ్ అంత పరిజ్ఞానం ఉన్న ఇంకొక వ్యక్తి దొరకడం కష్టం,” ‘రాణి భాయ్’గా ప్రసిద్ధి చెందిన మరొక కార్మికుడు ఫిరోజ్ అన్నారు; పట్టమహిషి (రాణి) కోసం పనిచేస్తున్నట్లుగా అతను సృష్టించే క్లిష్టమైన డిజైన్ల వల్ల అందరూ హాస్యానికి అతనికా పేరు పెట్టారు.

ప్రశంసలకు నవ్వుతూ, తన గురువు ఉస్తాద్ సులైమాన్ మియాఁ వల్లే సిపార్ గురించి తనకి అంత పరిజ్ఞానం అబ్బిందని ఇజ్‌హార్ తెలిపారు. “మొహమ్మద్ రఫీ (ప్రసిద్ధ గాయకుడు) బంగారు స్వరాన్ని బహుమతిగా పొందినట్లే, సులైమాన్ మియాఁ బంగారు చేతిపనిని బహుమతిగా పొందారు. తన ఇంటికి వచ్చిన ప్రతి ఒక్కరికీ – హిందువులకూ, ముస్లిములకూ కూడా ఆయన ఈ కళను నేర్పించారు. కానీ, ఎవరూ ఆయన ప్రావీణ్యాన్ని మాత్రం చేరుకోలేకపోయారు,” అని ఇజ్‌హార్ పేర్కొన్నారు. సిపార్‌కు వందనాలు అర్పించడానికి అప్పుడే కార్యశాలలోకి అడుగుపెట్టిన గాజు శిల్పి నజ్రే ఇమామ్‌ను పలకరించేందుకు ఆయన అటువైపుకు తిరిగారు.

నజ్రే ఇమామ్, ఆయన సోదరుడైన మెహదీ ఇమామ్‌లు రెండవ తరం గాజు కళాకారులు. “మొదటి గాజు సిపార్‌ను వారి తండ్రి మన్‌జర్ హసన్ తయారుచేశారు. ఆయన వారసత్వాన్ని వీరిద్దరూ కొనసాగిస్తున్నారు,” అంటూ ఇజ్‌హార్ తన పాత స్నేహితుడిని పరిచయం చేశారు.

“మా నాన్నగారి దగ్గర నేర్చుకున్న ప్రతిదాన్నీ మేం వర్తింపజేస్తాం. శీశే కి సిపార్‌ను మొదటి నుంచి తయారుచేయడానికి రెండు నెలల కన్నా ఎక్కువ సమయమే పడుతుంది. ఒక్క చెక్క బేస్ మినహా, దానిలోని అంశాలన్నీ గాజుతోనే తయారవుతాయి,” 57 ఏళ్ళ నజ్రే ఇమామ్ తెలియజేశారు.

ఈ సోదరులు 1992 నుండి దీన్ని తయారుచేసి ప్రదర్శిస్తున్నారు. మతపరమైన, ఆధ్యాత్మిక కారణాలతో పాటు, పట్నా చరిత్ర కోసం దీన్ని చేస్తున్నామని వారన్నారు. కాలక్రమేణా పట్నా అభివృద్ధి చెంది మారిపోయిందనీ, దాని సాంస్కృతిక గతం నుండి అనేక సంప్రదాయాలను కోల్పోయిందనీ నజ్రే తెలిపారు. “సిపార్ తయారుచేసే కళ ఇప్పటి వరకూ మనుగడలో ఉంది. కానీ, తొందర్లోనే కనుమరుగయ్యే అవకాశం ఉంది,” అని ఆయన ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

అతని సోదరుడు మెహదీ, “ఈ శీశే కి సిపార్, గాజు పనికి ప్రసిద్ధి చెందిన పట్నా నగరపు అదృశ్యమైపోయిన కళలలో మిగిలివున్న చివరి ఉదాహరణ,” అన్నారు. సిపార్ ముందు ఉంచడానికి ఆయన అగరుబత్తీలను వెలిగిస్తున్నారు.

పట్నాలోని సంప్రదాయ గాజు కర్మాగారాలు మూతపడ్డాయని ఈ సోదరులు తెలిపారు. నగరంలో ప్రస్తుతం జరుగుతున్న గాజు పని అంతా యంత్రాలతో తయారు చేస్తున్నదే. దీనికి చైనా సరుకును ఉపయోగిస్తున్నారు. “మా తండ్రి మన్‌జార్ హసన్‌తో పాటు గోపాల్ జీ, రామ్‌దాస్ జీ, రామ్ జానకీ జీలే నగరంలో మిగిలివున్న గాజు కళాకారులలో చివరివారు,” అని చెబుతూ, వాళ్ళు గతించిపోవటంతోనే ఈ కళ కూడా గతించిపోయినట్టేనని నజ్రే PARIతో అన్నారు.

ఈ సోదరులు అంతకుముందు వారి తండ్రి తన కళను ప్రదర్శించిన సంగీదాలాన్‌లోనే తమ కళను కూడా ప్రదర్శిస్తారు. సంగీదాలాన్ ఇప్పుడు సందడిగా ఉండే ఒక మార్కెట్. దూలీఘాట్ నవాబ్ సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ ఖాన్ ఖయామత్ నిర్మించిన ఇమామ్‌బాడా పట్నాలోని మొదటి ఇమామ్‌బాడాలలో ఒకటి.

సిపార్‌ను తయారుచేయడం ఒక నెల రోజుల ప్రక్రియ. అయితే, కొన్నిసార్లు ఒక్కదాన్ని పూర్తిచేయడానికే రెండు లేదా మూడు నెలలు కూడా పట్టవచ్చు. శీశే కి సిపార్ తయారుచేయడంలో మొదటి దశ, ధడ్డీ — మెహ్రాబ్, లేదా గోపురం ఆకారపు చెక్క బేస్ – తయారు చేయడం. తరువాత, హడ్వాను – రెండు వైపులా పదునున్న కత్తికి ప్రతిరూపం – చెక్క బేస్‌కు కడతారు. సాధారణంగా ఐదు హడ్వాలను కడతారు, కానీ ఆ సంఖ్య ఏడుకు మించి కూడా ఉండవచ్చు. పైభాగంలో, తల్వారులను (ఒంపు తిరిగిన కత్తులు) కడతారు. ఇది పూర్తయిన తర్వాత సిపార్‌కు ఒక ఐనీని జత చేస్తారు. తర్వాతి దశలో జోడించే కవచాలకు ఇది బేస్‌గా పనిచేస్తుంది.

“ఈ కొంత పని చేయడానికి ఒక వారం పడుతుంది,” నైపుణ్య కళాకారుడైన ఇజ్‌హార్ పేర్కొన్నారు.

సిపార్ వెనుక భాగంలో కూడా తక్కువ పనేమీ ఉండదు. విభిన్న రకాల వస్త్రాలకు బేస్‌ను తయారుచేయడానికి పొరలు పొరలుగా వస్త్రాన్ని చుట్టి, ఆపైన ఝాలర్‌ను జతచేస్తారు. ఝాలర్ అంటే చేతితో తయారుచేసి గోడలకు తగిలించే పొడవైన రంగురంగుల వస్త్రాలు. ఇవి ఛాపా, ఆరి లేదా బూటా వంటి చేతితో తయారుచేసిన రంగురంగుల వస్త్రాల పొడవాటి పేలికలు అంటూ బిహార్‌లో ప్రసిద్ధిగాంచిన చేతి తయారీ వస్త్ర సంప్రదాయాల పేర్లను ఇజ్‌హార్ వల్లించారు.

అన్ని భాగాలను ఒకచోట చేర్చటమే చివరి దశ. “కళాకారులు సెహ్రాను విడిగా తయారుచేసి, ఇప్పుడు దాన్ని సిపార్‌కు కడతారు. ఆరీ, బూటీ, పట్టా (మరికొన్ని వస్త్ర సంప్రదాయాలు)లతో పాటు, పూల తాళ్లను కూడా సెహ్రాకు కడతారు. ఆ తరువాత, గాజు దానిమ్మపండ్లను అమరుస్తారు,” ఇజ్‌హార్ వివరించారు.

ఎలాంటి భద్రతా పరికరాలు, లేదా ఆరోగ్య సంరక్షణ సంబంధిత సౌకర్యాలు లేకుండా, సున్నితమైన గాజుతో ఇంత సవిస్తరంగా పనిచేయడం వల్ల కళాకారులపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. “నేను, మెహదీ కూడా పెద్దవాళ్ళమవుతున్నాం. మా కళ్ళు మునుపటిలా లేవు. బలహీనమైన కంటి చూపుతో గాజుపై పని చేయడం నానాటికీ కష్టమవుతోంది,” నజ్రే ఇమామ్ అన్నారు.

గాజు ధూళి వల్ల కళ్ళు మండుతాయి కాబట్టి కంటిశుక్లం ఒక సాధారణ సమస్యగా మారింది. అలాగే కండ్లకలక, కంటిచూపు మసకబారటం కూడా. “గాజు వస్తువుపై పనిచేసేటప్పుడు, ఎక్కువ కాంతిని కూడా ఉపయోగించలేము,” సందర్భాన్ని తేలికచేయటం కోసం మృదువుగా నవ్వుతూ అన్నారు నజ్రే.

కొంత విరామం తర్వాత ఇజ్‌హార్ ఇలా అన్నారు: “నేను దీని గురించి చాలా గర్వపడుతుంటాను, కానీ ఇది ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో నాకు తెలియదు.” చెహల్లుమ్ ఊరేగింపుకు ముందటి రోజు కావడంతో, కళాకారులందరూ చుట్టూ గుమిగూడారు; ఆ సాయంత్రమే తన సిపార్‌తో వచ్చిన నజ్రే ఇమామ్, దాన్ని ప్రదర్శనకి పెట్టారు. ఆయన తండ్రిగారి కాలం నుండి వస్తోన్న ఈ వార్షిక ఆచారం, మగరీబ్ (సాయంత్రం) ప్రార్థన తర్వాత జరుగుతుంది. ఇంతలో, సిపార్ దగ్గర కొవ్వొత్తులు, అగరొత్తులు వెలిగించి, నివాళులర్పించడానికి స్థానికులు వస్తున్నారు.

*****

సాధారణంగా ముహర్రం నెల పదవ, పదకొండవ రోజులలో, అలాగే సఫర్ నెల ఇరవై, ఇరవై ఒకటవ రోజులలో ప్రదర్శించడానికి సిపార్‌ను సిద్ధం చేస్తారు.

జనసమూహం గుండా ఊరేగింపుగా సిపార్‌ను తీసుకెళ్తున్నప్పుడు, వేలాదిమంది హిందూ-ముస్లిమ్ ప్రేక్షకులు స్థలం కోసం పోటీ పడుతూ మరీ చూస్తుంటారు. వీధుల్లో అనేక ఆహార పదార్థాలమ్మే దుకాణాలు, బొమ్మలు, ఐస్ క్రీములు, మరిన్ని వస్తువులు అమ్మే తాత్కాలిక దుకాణాలు ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇది ఒక రకమైన ఉత్సవం, ఒక రకమైన మేళా. కొన్ని శతాబ్దాల క్రితం అమరవీరుడు ఇమామ్ హుస్సేన్ చేసిన బలిదానానికి సంతాపం తెలుపుతూ, ఆయన అనుచరులైన శియాలు ముహర్రం సమయంలో తమ ఛాతీని బాదుకుంటూ, ఏడుస్తూ, కేకకలు పెడుతూ చేసే ఊరేగింపుకు భిన్నంగా ఇక్కడి వాతావరణం ఉంది.

ఇస్లామిక్ చరిత్ర ప్రకారం సుమారు 1,385 సంవత్సరాల క్రితం, కర్బలా (ప్రస్తుత ఇరాక్)లో, ముహర్రం పదవ రోజున ప్రవక్త ముహమ్మద్ మనవడు హుస్సేన్‌ను ఆయన సోదరులు, స్నేహితులు, పిల్లలతో సహా దారుణంగా హత్య చేశారు. దీన్ని ఆశూరా అని పిలుస్తారు, ఇదొక సంతాప దినంగా జరుపుకుంటారు. అతను అమరత్వం చెందిన నలభైయ్యవ రోజును చెహల్లుమ్, లేదా చాలీస్‌వాఁగా గుర్తిస్తారు. ఆ రోజున హుస్సేన్ కుటుంబ సభ్యులను బందిఖానా నుండి విడుదల చేసి, తమ ఇమామ్ మరణానికి సంతాపం తెలియజేయడానికి వారికి అనుమతినిచ్చారు.

బిహార్ రాజధాని నగరం పట్నాలో శోకగీతాలు, బహిరంగ ప్రదర్శన ద్వారా తమ దుఃఖాన్ని తెలియజేస్తూ హుస్సేన్ త్యాగాన్ని ఆయన అనుచరులు స్మరించుకుంటారు. ఇందులో, కర్బలా యుద్ధ అవశేషాలను పోలి ఉండే శీశే కి సిపార్ కేంద్ర బిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ సిపార్, అశోక్ రాజ్‌పథ్ నుండి షేర్ షా రోడ్డులోని తకియా షాహ్ బాకర్ వరకు ఊరేగింపుగా వెళ్తుంది.

ఇరవై ఎనిమిదేళ్ళ శహజాద్, పట్నా పాత నగరంలోని బాఘ్ కాలూ ఖాన్ నివాసి. ఇమామ్ హుస్సేన్ బలిదానపు నలభైయ్యవ రోజైన చెహల్లుమ్ సందర్భంగా ఆయన సంగీదాలాన్ దగ్గరున్న సిపార్‌కు నివాళులు అర్పించడానికి వచ్చారు. ముహర్రం అయిన 40 రోజుల తరువాత, శియా ముస్లిములు దీన్ని ఆచరిస్తారు.

“ఒకప్పుడు విస్తృతంగా ప్రశంసలు పొంది, బిహార్ అంతటా పోషకులను ఆకర్షించిన ఈ కళ ఇప్పుడు కనుమరుగవుతోంది,” ఆ సందర్భానికి తన గౌరవాన్ని ప్రకటించేందుకు కొవ్వొత్తులు వెలిగిస్తూ శహజాద్ PARIతో చెప్పారు.

కానీ, కొంతమంది దీనికి అంగీకరించటంలేదు. కనీసం ఒక్క అఖాడాలో – సన్నాహాలను, ఊరేగింపును చూసుకోవడానికి ఏర్పాటు చేయబడిన కమిటీ – ఉన్న యువకులైనా ఈ సంప్రదాయాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్ళడానికి ఆసక్తి చూపుతున్నారు. ఆ అఖాడాకు ఎన్నికైన నాయకుడు, సిపార్ కమిటీ అధ్యక్షుడైన ఖలీఫా పదవీ విరమణ చేస్తున్నప్పుడు యువ కళాకారులైన నౌషాద్, భాను, రాహుల్, సాహిల్, నేహాల్, షాహిద్, అమాన్, ఆసిఫ్‌లు సదరు బాధ్యతలను తమ మధ్య విభజించుకున్న విషయాన్ని పట్నాలోని హమ్మామ్‌లో సిపార్‌ను ప్రదర్శించే అఖాడా అధిపతి గమనించారు.

పట్నా పాత నగరంలోని చాలా ప్రాంతాలలో ఎక్కడికక్కడ సొంత అఖాడా, సిపార్ ఉన్నాయి. ప్రతి అఖాడా, తన సిపార్‌తో ఊరేగింపుగా కదులుతుంది. ప్రతి బృందం తమ సంగీత వాయిద్యాలను మోసుకెళ్ళి, విలాప-స్తుతి గీతాలను వాయిస్తుంది. ప్రధాన రహదారికి చేరుకునే వరకు సిపార్‌ను తమ భుజాలపై మోయడానికి యువకులు పోటీ పడుతుంటారు.

పట్నాలో హిందూ ముస్లిములిరువురూ సిపార్ తయారీలోనూ, ప్రదర్శనలోనూ పాల్గొంటారు- ఇది, నగరంలోని గంగా-జమునీ తెహజీబ్ (సంస్కృతుల సమ్మేళనం)కు అద్దం పడుతుంది.

తన పూర్వీకుడైన కాశీ లాల్‌జీ కసీరా, పట్నాలోని అత్యుత్తమ సిపార్ కళాకారులలో ఒకరిగా ప్రసిద్ధి చెందారని రాజీవ్ రంజన్ తెలిపారు. అతని కుటుంబం, 1840 నుండి ప్రతి సంవత్సరం, నగరంలోని గుజ్రీ బజార్‌లోని తమ ఇంట్లో చెహల్లుమ్ సందర్భంగా సిపార్‌ను ప్రదర్శిస్తోంది. “ఆయన (కాశీ లాల్‌జీ కసీరా) వారసత్వంగా సిపార్‌ను తయారుచేయడం, ప్రదర్శించడమనేది మా విధి. ప్రతి సంవత్సరం ఆయన మనవళ్ళు, మునిమనవళ్ళు కర్బలా అమరవీరులకు నివాళులర్పించడానికి ఒకచోటికి వస్తుంటారు,” రాజీవ్ వివరించారు.

కాశీ లాల్‌జీ కసీరా తయారుచేసిన సిపార్‌ను ప్రతి ఏటా హనుమంతుడి విగ్రహం ఉన్న ఒక గదిలో ప్రదర్శిస్తారు. పక్కపక్కనే ప్రదర్శించబడే రెండు వేరు వేరు సంప్రదాయాల గురించి మాట్లాడుతూ, ఆ కుటుంబ సభ్యుడు నరేష్ కుమార్ ఇలా అన్నారు: “అజీమాబాద్‌లో ఉన్నట్లే, పట్నాలో కూడా ఉన్నాయి.” ఇక్కడ ఆయన 1857కి ముందు పట్నాకు ఉన్న పాత పేరును గురించి ప్రస్తావించారు. ఆ నగరపు అద్భుతమైన గతాన్ని ప్రస్తావించేటప్పుడు, పాతతరంవారు ఈ పేరునే వాడడానికి ఇష్టపడతారు.

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి