पटनातील सिपार कलाकार

पटनातल्या रस्त्यांवर चकाकणाऱ्या, घुमटाकृती काचेच्या सिपार पाहणे हा जणू नेत्रदीपक सोहळाच असतो. “तलवारींपासून ढालीपर्यंत सर्वच, अगदी सजावटीसाठीचे डाळिंब देखील काचेपासून बनवलेले असते.” नजरे इमाम पटनाच्या प्रसिद्ध काचेच्या सिपारबद्दल अभिमानाने सांगतात.

हे बारकाईने कोरीव नक्षीकाम केलेले सिपार मुहर्रमच्या काळात दिसतात. पूर्वीच्या काळी युद्धात वापरल्या जाणाऱ्या सिपारशी साधर्म्य साधणारे हे सजावटी सिपार संपूर्णपणे काचेपासून तयार केलेले असतात आणि तलवार, ढाल, धनुष्य, बाण यासारखी बरीच सजावटी आयुधं देखील याची शोभा वाढवतात.

इथून साधारण एक किलोमीटर अंतरावर, ४० वर्षीय कारागीर मोहम्मद नासिर यांनी आपल्या 'सिपारचं काम नुकतंच पूर्ण केलं आहे. ते आपल्या मुलींसह कार्यशाळेच्या दाराशी उभं राहून स्वतः साकारलेल्या या कलाकृतीकडे कौतुकाने पाहतायत. ही नाजूक कलाकृती घराच्या ओट्यावर मांडून ठेवली आहे; या परिसराच्या अगदी जवळ 'बाग कालू खान' या जुन्या वस्तीतील काही घरे आणि एक मजार आहे.

“हे काही एका माणसाचं काम नाही,” कारागीर नासिर सांगतात. “यात अनेक कलाकौशल्यांचा संगम साधला गेला आहे. यातील काही कौशल्ये मूळची बिहारमधील आहेत, तर काही देशाच्या इतर भागांतून आलेली आहेत.”

ते सिपारमध्ये वापरल्या गेलेल्या विविध कलाप्रकारांची उदाहरणे देतात. जसं की आरी, झरदोसी, कशीदाकारी, छापा, नग आणि काही ठिकाणी मीनाकारी. आरी हे कापडावर अवघड नक्षीकाम करण्यासाठी आकड्याच्या सुईचा वापर करणारं तंत्र आहे; झरदोसी म्हणजे धातूच्या तारा वापरून केलेलं भरतकाम; कशीदाकारी हे बिहारमध्ये केले जाणारे काश्मिरी शैलीतील भरतकाम आहे आणि छापा म्हणजे धातूच्या रंगांचा वापर करून लाकडी ठशाने केलेले छपाईकाम.

या सिपारमध्ये मीनाकारी आणि नग कलाकुसरीचाही समावेश आहे; नग कलेमध्ये बारकाईने कोरीव काम केलेले आणि पैलू पाडलेले रत्नखडे कापडावर चिकटवले जातात.

“करबलामध्ये हौतात्म्य पत्करलेल्यांना श्रद्धांजली आणि मानवंदना म्हणून स्थानिक कलाकार मुहर्रमच्या वेळी मुख्य आकर्षण म्हणून सिपार बनवू लागले,” असं नासिर सांगतात.

बाग कालू खान येथील त्यांच्या कार्यशाळेत राजू, इजहार आणि फिरोज यांच्या बरोबर नासिर सिपार बनवतात. राजू 'झरदोसी'मधे प्रवीण आहे. येणाऱ्या मिरवणुकीच्या आधी तो सिपारवर शेवटचा हात मारतोय.

“सिपारमध्ये झरदोसी काम सगळ्यात महत्त्वाचं, कारण ते मुंडावळ्यांसारखं (सेहरा) केंद्रस्थानी असतं. सेहरा नसेल तर सिपार कसलं, आणि झरदोसी शिवाय सेहरा अपूर्ण!” राजू हसत हसत सांगतो.

“खरं सांगायचं तर झरदोझी राजूभाईने केली नसेल, तर ती झरदोसी नाहीच,” इजहार हसन पानांचा तोबरा भरून मिश्कीलपणे म्हणतो. हे सगळे मागचे काही महिने सिपारच्या कामात एकत्र काम करतायेत.

४७ वर्षीय इजहार सिपार कामात निष्णात असून ते या कार्यशाळेचे प्रमुख आहेत. त्यांची कार्यशाळा पटनातील जामा मशिदीच्या जवळ बाग कालू खान परिसरात आहे. “झरदोसी काम हे सिपारचं हृदय आहे, बिनकामाचं हृदय” राजूला चिडवण्यासाठी म्हणून इजहार खट्याळपणे म्हणतात.

“शहरात इजहार भाईंसारखी माहिती असलेला दुसरा कोणी माणूस सापडणं अवघड आहे,” असं फिरोज म्हणतात. फिरोज हे आणखी एक कारागीर आहेत, जे ‘राणी भाई’ या नावाने लोकप्रिय आहेत; हे नाव त्यांना गमतीने पडलंय कारण ते अत्यंत नक्षीदार आणि कलाकुसरीची कामे करतात. जणू काही ते एखाद्या राणीसाठीच काम करतायत असं वाटतं.

इजहार कौतुकाने ओशाळत आपल्या अनुभवाचं श्रेय त्यांचे गुरु उस्ताद सुलेमान मियाँ ना देतात. “रफीला जशी दैवी आवाजाची देणगी होती, तशीच सुलेमान मियाँना कलेची दैवी देणगी मिळाली होती. जे कोणी त्यांच्याकडे गेले, त्या सगळ्यांना उस्तादांनी ही कला शिकवली, मग हिंदू असो वा मुस्लिम. पण त्यांची सर कोणालाच नाही आली.” बोलता बोलता इजहार सिपारला नमस्कार करायला आलेल्या नजरे इमाम यांना अभिवादन करतात.

नजरे आणि त्यांचे भाऊ मेहदी इमाम दोघेही वडिलोपार्जित काच काम करतात. “काचेचं पहिलं सिपार यांचे वडील मंझर हसननी बनवलं होतं, त्यांचा वारसा हे दोघे चालवतायेत.” इजहार त्यांचे जुने मित्र आणि सहकारी नजरे इमाम यांची ओळख करून देतात.

“वडिलांकडून जे शिकलो, ते सगळं उपयोगात आणतो. काचेची सिपार बनवायला जवळपास २ महिने लागतात. फक्त खालचा भाग लाकडाचा, बाकी संपूर्ण काच!” ५७-वर्षीय नजरे इमाम सांगतात.

इमाम बंधू काचेचे सिपार १९९२ पासून बनवतायेत. मुहर्रम जुलूस व मिरवणुका सोडून हे काम ते पटनाचा इतिहास जपण्यासाठी सुद्धा करतात. “काळाच्या ओघात पटनाच्या बऱ्याच परंपरा नष्ट झाल्या. सिपार बनवणे आजपर्यंत चालू आहे. पण अजून किती दिवस टिकेल याची शाश्वती नाही.” ते सांगतात.

सिपारच्या समोर अगरबत्ती पेटवत नजरे यांचे भाऊ मेहदी म्हणतात. “काचेचे सिपार हा पटनाच्या मृत होत चाललेल्या आणि आचके देणाऱ्या काच कारागिरीचा शेवटचा अध्याय आहे.”

पटनातले पारंपरिक काच कारखाने हळूहळू बंद पडले. “आता जे काही काचकाम होतं, ते यांत्रिक पद्धतीने आणि चिनी साहित्य वापरून होतं. आमचे वडील आणि गोपालजी, रामदासजी, आणि राम जानकीजी हे शहरातले शेवटचे काच कलाकार. ते गेले आणि ही कला पण संपली.”

संगीदालनमध्ये त्यांचा सिपार लावलेला असतो, त्यांच्या वडिलांचा पण इथेच असायचा. हा गजबजाटीचा बाजार ढोलीघाटचे नवाब सय्यद अहमद अली खान यांनी बांधलेल्या पहिल्या इमामबाड्याजवळच आहे.

सिपार तयार करायला महिनाभर लागतो, पण बऱ्याच वेळा २-३ महिने देखील लागू शकतात. काचेचा सिपार तयार करतानाचा पहिला टप्पा म्हणजे धाड्डी किंवा मेहराब (लाकडी घुमटाकृती सांगाडा) हडवा म्हणजे दुधारी तलवारीची काचेची प्रतिकृती. ५-७ हडव्या मेहराबाला बाजूने अडकवलेल्या असतात. वरती वक्राकृती तलवार असते. त्यानंतर सिपारला ऐनी लावतात ज्यावर नंतर ढाल अडकवली जाते.

“हे एवढं सगळं करायला आठवडा जातो,” इजहार त्याकडे बोट दाखवत सांगतात.

सिपारचा मागील भाग कापडांच्या थरांनी बनवतात व त्यावर रंगीबेरंगी कापडी पट्ट्यांची किंवा छापा, आरी, किंवा बूटा या कलाप्रकारांची झालर लावतात.

शेवटचा टप्पा म्हणजे हे सगळे वेगवेगळे भाग एकत्र आणणे. सेहरा वेगळा बनवून नंतर तो सिपारला जोडला जातो. नंतर त्यावर फुलांच्या माळा, अरझी, बूटी, पत्ता या वेगवेगळ्या कापड प्रकारांनी सजावट केली जाते. मग काचेचे डाळिंब त्यावर लावले जातात,” इजहार सांगतात.

हे काचकाम करणं सोपं नाही. इजा होणे नेहमीचंच आणि सुरक्षा उपकरणंही नाहीत. “मी आणि मेहदी दोघेही आता म्हातारे झालोय. डोळ्यांना आता पूर्वीसारखं दिसत नाही, त्यामुळे काम करणं अजून अवघड झालंय,” नजरे इमाम सांगतात.

काचेच्या धुळीमुळे डोळे चरचरतात, त्यामुळे मोतीबिंदू आणि डोळ्यांचे आजार होणं हे आता सवयीचं झालंय. “काच काम करताना लाईटही लावता येत नाही ना! सगळं चकाकायला लागतं,” नजरे हसतात आणि वातावरण हलकं करायचा प्रयत्न करतात.

“मला माझ्या कलेचा खूप अभिमान आहे, पण आता अजून किती दिवस हे काम करू शकेन हे माहीत नाही,” नजरे म्हणतात. सर्व कलाकार मिरवणुकीच्या एक दिवस आधी जमले आहेत. नजरेंनी त्यांची सिपार लोकांना बघता यावी यासाठी बाहेर ठेवली आहे. हा त्यांचा वर्षानुवर्षांचा रिवाज आहे. रात्रीच्या नमाज नंतर लोक सिपार बघायला येतात आणि मग अगरबत्त्या मेणबत्त्या लावून पूजा करतात.

*****

सिपार मुहर्रमच्या दहाव्या आणि अकराव्या दिवशी, तसेच सफरच्या विसाव्या आणि एकविसाव्या दिवशी दर्शनासाठी ठेवतात.

मिरवणुकीत जेव्हा सिपार पुढे पुढे सरकते, तिला जवळून बघायला तौबा गर्दी होते, हिंदू मुस्लिम सगळेच गर्दीतून वाट काढत काढत मिरवणुकीत सहभागी होतात. वेगवेगळ्या दुकानांची आजूबाजूला रेलचेल असते, माहोल एकदम जत्रेसारखा! शिया लोकांची मुहर्रम मिरवणूक यापेक्षा अगदी वेगळी, ज्यात ते स्वतःला चाबकाचे फटके मारून इमाम हुसेनच्या बलिदानाला आदरांजली देतात.

इस्लामी इतिहासानुसार १३८५ साली इराक मधील करबला इथे महम्मद पैगंबरांचे नातू हुसेन यांना त्यांच्या संपूर्ण कुटुंबियांसमवेत मुहर्रमच्या दहाव्या दिवशी मारून टाकण्यात आले. हा शोकदिवस (आशूरा) म्हणून साजरा करतात. आशूरानंतरचा चाळिसावा दिवस हा 'चालिसवा' किंवा 'चेहलम' म्हणून साजरा करतात. या दिवशी इमाम हुसेनच्या वाचलेल्या नातेवाईकांना कैदेतून सोडून देण्यात आलं होतं.

पटनात इमाम हुसेन यांचं बलिदान मिरवणूक, पुतळे, देखाव्यांद्वारे साजरं केलं जातं. यात सिपारचा उपयोग करबलाचं युद्ध दाखवताना केला जातो.

सिपारची मिरवणूक शेर शाह मार्गावर अशोक राजपथपासून टाकिया शाह बखरपर्यंत चालते.

जुन्या पटनाच्या बाग कालू खान परिसरातील २८ वर्षीय शहझाद चेहलमच्या दिवशी सिपारला अभिवादन करायला संगीदालनला आलाय. हा दिवस शिया मुसलमानांसाठी महत्त्वाचा असतो. “अगोदर सिपार ला बघायला संपूर्ण बिहारमधून लोक यायचे, आता मात्र ते प्रमाण खूप कमी झालंय,” शहझाद मेणबत्ती लावताना बोलून जातो.

“या कलेची एकेकाळी खूप प्रशंसित केली जायची आणि संपूर्ण बिहारमधून आश्रयदात्यांचं आकर्षण होती, मात्र ती आता लोप पावतेय,” ते या प्रसंगाच्या स्मरणार्थ मेणबत्त्या लावताना ‘पारी’ला सांगतात.

पण काही लोकांचं असं मत नाही. मिरवणुकीचं नियोजन करणाऱ्या एका आखाड्यात मात्र तरुण मुले ही परंपरा पुढे चालवत आहेत. जुना अध्यक्ष (खलिफा) निवृत्त झाल्यानंतर पटनाच्या हमाम परिसरात सिपार लावणाऱ्या आखाड्याच्या नौशाद, भानू, राहुल, निहाल, शाहिद, अमन आणि आसिफ यांनी कामाची जबाबदारी आता वाटून घेतलीये.

जुन्या पटन्यातील वेगवेगळ्या भागात आखाडे आणि त्यांचे स्वतःचे सिपार असतात. प्रत्येक आखाड्याची वेगळी मिरवणूक आणि वेगळी डॉल्बी म्युझिक सिस्टीम, ज्यात गाणी वाजवली जातात. मुख्य रस्त्यावर येईपर्यंत तरुण मुलं खांद्यावरून सिपार घेऊन येतात.

हिंदू-मुस्लिम दोन्ही समुदाय सिपार बनवणे आणि मिरवणूक दोन्ही कार्यक्रमात सहभागी होतात. गंगा-यमुना संस्कृती इथे अजूनही टिकून आहे.

राजीव रंजन यांचे आजोबा काशी लाल कासीरा हे पटनात सिपार बनवण्यात नावाजलेले कलाकार होते. १९४० पासून त्यांच्या कुटुंबाने तयार केलेली सिपार चेहलमच्या दिवशी गौरी बाजारात त्यांच्या घराच्या बाहेरच दर्शनासाठी ठेवलेली असते. “आमच्या आजोबांची कला जपणे ही आमची जबाबदारी आहे. आम्ही सगळे त्यांचे नातू आणि पणतू मिळून ही कला दरवर्षी जपतोच पण करबलाच्या युद्धात शहीद झालेल्यांना श्रद्धांजली पण अर्पण करतो,” राजीव सांगतात.

काशी लाल यांनी बनवलेले सिपार अजूनही दरवर्षी त्यांच्या देवघरात दर्शनासाठी ठेवले जाते. शेजारीच हनुमानाची मूर्ती पण असते. दोन संस्कृतींचा सुंदर मिलाप! “जसं अझिमाबादमधे असायचं, तसंच पटन्यामध्ये सुद्धा,” कुटुंबीय नरेश कुमार म्हणतात. १८५७ अगोदर पटन्याचं नाव अझिमाबाद होतं.

या कथेला मृणालिनी मुखर्जी फाउंडेशन फेलोशिपचे सहकार्य लाभले आहे.