ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದ ನಿಪುಣ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಕರು

ಮೊಹರಂ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾಟ್ನಾದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಈ ಗುಮ್ಮಟದ ಆಕಾರದ ಗಾಜಿ ಸಿಪಾರ್‌ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ತಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಂತೂ ಸತ್ಯ. “ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಗುರಾಣಿಯ ತನಕ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗದ ತುದಿಗೆ ಚುಚ್ಚಿರುವ ಅನಾರ್‌ (ಅಲಂಕಾರಿಕ ದಾಳಿಂಬೆ) ತನಕ ಎಲ್ಲವೂ ಗಾಜಿನ ಕೆತ್ತನೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ನಝರೇ ಇಮಾಮ್.‌ ಇವರು ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಶೀಷೇ ಕೀ ಸಿಪಾರ್‌ ಎನ್ನುವ ನಗರದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.

ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಭೂಮಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕತ್ತಿ, ಗುರಾಣಿ, ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಈ ಗಾಜಿನ ಸಿಪಾರ್‌ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕೃತ ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರವನ್ನು ಹೋಲುವ ಇದು ಕನಿಷ್ಟ ಒಂದು ಡಜನ್‌ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ದೂರದಲ್ಲಿ, ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದ 40 ವರ್ಷದ ಮೊಹಮ್ಮದ್‌ ನಿಸಾರ್ ತನ್ನ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ ತನ್ನ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ನಿಂತು ಅದರ ಅಂದ ಚಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ವರ್ಕ್‌ ಶಾಪಿನ ಜಗಲಿಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು. ಬಾಗ್‌ ಕಾಲು ಖಾನ್‌ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಝರ್‌ (ದರ್ಗಾ) ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಿವೆ.

“ಇದು ಒಬ್ಬರು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಬಹುದಾದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಇದು ಅನೇಕ ಕಲಾತ್ಮಕ ಕೌಶಲಗಳ ಸಂಗಮ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಬಿಹಾರದಲ್ಲೇ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವನ್ನು ದೇಶದ ಇತರೆಡೆಗಳಿಂದ ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ನಿಸಾರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅವರು ಆರಿ, ಝರ್ದೋಝಿ, ಕಶೀದಾ ಕರಿ, ಛಾಪಾ, ನಾಗಾ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮೀನಾಕರಿ ಮೊದಲಾದ ಕರಕುಶಲ ಕಲೆಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿಪಾರ್‌ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕಸೂತಿ ಕಲೆಗೆ ಆರಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಝರ್ದೋಝಿ ಕಸೂತಿಗೆ ಲೋಹದ ದಾರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಶೀದಾ ಎನ್ನುವುದು ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಕಸೂತಿಯ ಒಂದು ರೂಪ. ಇನ್ನು ಛಾಪಾ ಎನ್ನುವುದು ಮೆಟಾಲಿಕ್‌ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಸಿ ಬಳಸಿ ಮಾಡುವ ವುಡ್‌ ಬ್ಲಾಕ್‌ ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್‌ ಕಲೆ.

ಇವುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೀನಾಕರಿ ಎನ್ನುವ ಎನಾಮೆಲ್‌ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತು ನಾಗ್‌ ಎನ್ನುವ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಿದ ಹರಳುಗಳನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಅಂಟಿಸುವ ಕಲೆಯನ್ನು ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

“ಸ್ಥಳೀಯ ಕಲಾವಿದರು ಕರ್ಬಾಲಾದ ವೀರರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಸಿಪಾರ್‌ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ನಿಸಾರ್ ಹೇಳಿದರು. ಸಿಪಾರ್‌ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಪಾಟ್ನಾದ ಬಾಗ್‌ ಕಾಲು ಖಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದ ವರ್ಕ್‌ ಶಾಪಿನಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಸಾರ್ ರಾಜು, ಇಜ್ಹಾರ್‌ ಫಿರೋಜ್‌ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜು ಅವರು ಝರ್ದೋಜಿ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಮರುದಿನ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗಲಿರುವ ಸಿಪಾರ್‌ಗೆ ಅಂತಿಮ ಸ್ಪರ್ಶ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.

“ಝರ್ದೋಝಿ ಸಿಪಾರ್‌ನ ಹೃದಯ ಭಾಗ. ಇದನ್ನು ನೀವು ಸಿಪಾರ್‌ನ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾದ ಸೆಹರಾ (ಅಲಂಕಾರಿಕ ಪರದೆ೦ ಮೇಲೆ ನೋಡಬಹುದು” ಎಂದು ರಾಜು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಸೆಹರಾ ಇಲ್ಲದ ಸಿಪಾರ್‌ ಸಿಪಾರ್‌ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಝರ್ದೋಝಿ ಇಲ್ಲದ ಸೆಹರಾ ಸೆಹರಾ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅವರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜು ಭಾಯಿಯ ಕೈಚಳಕ ಇಲ್ಲದ ಝರ್ದೋಜಿ ಝರ್ದೋಜಿಯೇ ಅಲ್ಲ” ಎಂದು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪಾನ್‌ ತುಂಬಿಕೊಂಡ ಇಜ್ಹಾನ್‌ ಹಝರ್‌ ತನ್ನ ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಚುಡಾಯಿಸಿದರು. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್‌ ಪಂಚಾಂಗದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ತಿಂಗಳುಗಳಾದ ಮೊಹರಂ ಮತ್ತು ಸಫರ್‌ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

47 ವರ್ಷದ ಇಜ್ಹಾರ್‌ ಓರ್ವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಕ. ಅವರು ಪಾಟ್ನಾದ ಜಾಮಾ ಮಸೀದಿ ಬಳಿಯ ಬಾಗ್‌ ಕಾಲು ಖಾನ್‌ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಕ್‌ ಶಾಪಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು. ಝರ್ದೋಝಿ ಸಿಪಾರಿನ ಹೃದಯ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಅವರೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆಯಾದರೂ, “ಕೇವಲ ಹೃದಯದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.

“ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಜ್ಹಾರ್‌ ಭಾಯಿಯವರಷ್ಟು ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಕಷ್ಟ” ಎಂದು ʼರಾಣಿ ಭಾಯ್‌ʼ ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಕಾರ್ಮಿಕ ಫಿರೋಜ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ತಯಾರಿಸುವ ವಿನ್ಯಾಸವು ರಾಣಿಯ ಉಡುಗೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ರಾಣಿ ಕೆಲಸ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಭಿನಂದನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕ ಇಜ್ಹಾರ್ ಸಿಪಾರ್ ಕುರಿತು ಇಂದು ತನಗಿರುವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ಉಸ್ತಾದ್ ಸುಲೈಮಾನ್ ಮಿಯಾಂ ಕಾರಣ ಎಂದು ನಮೃತೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು. “ಮೊಹಮ್ಮದ್‌ ರಫಿಯವರ ದನಿಯಂತೆ, ಸುಲೈಮಾನ್‌ ಮಿಯಾಂ ಅದ್ಭುತವಾದ ಕೌಶಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಹಿಂದೂ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಎಂದು ನೋಡದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಯಾವ ಶಿಷ್ಯರಿಗೂ ಅವರ ನಿಪುಣತೆಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಇಜ್ಹಾರ್ ಹೇಳಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಸಿಪಾರ್‌ ನೋಡಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲೆಂದು ಬಂದಿದ್ದ ಗಾಜಿನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ನಝ್ರೇ ಇಮಾಮ್‌ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲೆಂದು ಹೊರಟರು.

ನಝ್ರೇ ಇಮಾಮ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ ಮೆಹದಿ ಇಮಾಮ್‌ ಎರಡನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ಗಾಜಿನ ಕೆತ್ತನೆ ಕಲಾವಿದರು. “ಅವರ ತಂದೆ ಮನ್ಝರ್‌ ಹಸನ್‌ ಸಿಪಾರ್‌ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದ್ದಾರೆ” ಇಜ್ಹಾರ್‌ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಗೆಳೆಯರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.

“ನಾವು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯಿಂದ ಕಲಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತೇವೆ. ಒಂದು ಸಿಪಾರ್‌ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಯಾರಾಗಲು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ತಳಭಾಗದ ಮರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಗಾಜಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು 57 ವರ್ಷದ ನಝ್ರೇ ಇಮಾಮ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

1992ನೇ ಇಸವಿಯಿಂದಲೂ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರು ಈ ಕರಕುಶಲ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಗಳ ಆಚೆ ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದ ಇತಿಹಾಸದ ಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಪಾಟ್ನಾ ವಿಕಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗಿದೆ. ಪಾಟ್ನಾ ಈಗ ತನ್ನ ಹಲವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಝ್ರೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಸಿಪಾರ್‌ ಕಲೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಇದೂ ಸಹ ಈಗ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

“ಈ ಶೀಷೇ ಕೀ ಸಿಪಾರ್‌ ಕಲೆ ಪಾಟ್ನಾ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಲಾ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ಉದಾಹರಣೆ. ಆಗೆಲ್ಲ ನಗರ ಗಾಜಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು” ಎಂದು ಅವರ ಸಹೋದರ ಮೆಹದಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು ಸಿಪಾರ್‌ ಎದುರು ಊದುಬತ್ತಿ ಹಚ್ಚಿಡಲು ಹೋದರು.

ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಾಜಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಈಗ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂದು ಈ ಸಹೋದರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಈಗ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಗಾಜಿನ ಕೆಲಸಗಳು ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಚೀನೀ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆ ತಂದೆ ಮಂಜಾರ್ ಹಸನ್, ಗೋಪಾಲ್ ಜೀ, ರಾಮ್ ದಾಸ್ ಜೀ ಮತ್ತು ರಾಮ್ ಜಾನಕಿ ಜೀ ನಗರದ ಗಾಜಿನ ಕೆಲಸಗಾರರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವರು” ಎಂದು ನಝ್ರೇ ಹೇಳಿದರು.

ಈ ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಂಗಿದಲಾನ್ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ತಂದೆಯೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದೂಲಿಘಾಟ್ ನ ನವಾಬ್ ಸೈಯದ್ ಅಹ್ಮದ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ಖಯಾಮತ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಪಾಟ್ನಾದ ಮೊದಲ ಇಮಾಮ್‌ ಬಾರಾಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗಿದಲನ್‌ ಕೂಡಾ ಒಂದು. ಇಂದು ಈ ಪ್ರದೇಶ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ.

ಒಂದು ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದು ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ತಿಂಗಳು ಕೂಡಾ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶೀಷೇ ಕೀ ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಹಂತ ಧಡ್ಡಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು – ಸಿಪಾರಿನ ಮಿಹ್ರಾಬ್‌ ಅಥವಾ ಗುಮ್ಮಟದ ಆಕಾರದ ಮರದ ತಳ. ಹಡ್ವಾ – ಎರಡು ಅಂಚಿನ ಕತ್ತಿಯ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ಗುಮ್ಮಟಾಕಾರದ ತಳಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಸಿಪಾರಿಗೆ ಐದು ಹಡ್ವಾಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ಏಳನ್ನೂ ಮೀರುತ್ತದೆ. ತಲ್ವಾರುಗಳನ್ನು (ಬಾಗಿದ ಕತ್ತಿ) ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಸಿಪಾರಿಗೆ ಐನಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಮುಂದಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಿಪಾರಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುವ ಗುರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

"ಇಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲುಒಂದು ವಾರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ನಿಪುಣ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಇಜ್ಹಾರ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಿಪಾರಿನ ಹಿಂಭಾಗವೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಲಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ತಳಪಾಯ ಹೊಂದಿಸಲು ಅನೇಕ ಪದರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಝಲಾರ್‌ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಝಲಾರ್‌ ಎನ್ನವುದು ಗೋಡೆಗೆ ನೇತು ಹಾಕುವ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ರೀತಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಛಾಪಾ, ಆರಿ ಅಥವಾ ಬೂಟಾ ರೀತಿಯ ಬಿಹಾರದ ಜವಳಿ ಕರಕುಶಲ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೊನೆಯ ಹಂತ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು. “ಸೆಹರಾವನ್ನು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಸಿಪಾರಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜಿ, ಬೂಟಿ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಾ [ಇತರ ಜವಳಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು] ಜೊತೆಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಗ್ಗಗಳನ್ನುಸೆಹರಾಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಂತರ ಗಾಜಿನ ದಾಳಿಂಬೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಇಜ್ಹಾರ್.‌

ಯಾವುದೇ ಸುರಕ್ಷತಾ ಸಾಧನಗಳು ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗಾಜನ್ನು ಬಳಸಿ ಇಷ್ಟು ವಿವರವಾದ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. “ನನಗೆ ವಯಸ್ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಮೆಹದಿಗೂ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೊದಲಿನಂತಿಲ್ಲ. ದುರ್ಬಲ ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಾಜಿನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ” ಎಂದು ನಝ್ರೇ ಇಮಾಮ್‌ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗಾಜಿನ ಧೂಳು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಕಿರಿಕಿರಿ ಉಂಟುಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಣ್ಣಿನ ಪೊರೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದರಿಂದಾಗಿ ಕೆಂಗಣ್ಣು ಬೇನೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿ ಮಸುಕಾಗುವ ಸಮಸ್ಯೆಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. “ಗಾಜಿನ ತುಂಡಿನ ಮೇಲೆ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕನ್ನು ಸಹ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದ ನಝ್ರೇ. ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗಂಭೀರವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನರಿತು ಸಣ್ಣಗೆ ನಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು.

ಸಣ್ಣ ಮೌನದ ನಂತರ, “ಈ ಕೆಲಸದ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯಿದೆ, ಆದರೆ ಇದೆಲ್ಲ ಯಾವಾಗ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ” ಎಂದರು ಇಜ್ಹಾರ್.‌ ಚೆಹ್ಲುಮ್ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಮುನ್ನಾದಿನವಾದ ಕಾರಣ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ್ದರು. ನಝ್ರೇ ಇಮಾಮ್‌ ಸಂಜೆ ತನ್ನ ಸಿಪಾರ್‌ ಜೊತೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಮಗ್ರಿಬ್‌ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ನಂತರ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅವರ ತಂದೆಯ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಊರಿನ ಜನರು ಗೌರವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಮೇಣದಬತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಗರಬತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚತೊಡಗಿದರು.

*****

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಪಾರನ್ನು ಮೊಹರಂನ ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೇ ದಿನದಂದುಮತ್ತು ಸಫರ್ ತಿಂಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಿಪಾರ್‌ ಜನಸಂದಣಿಯ ನಡುವೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಎರಡೂ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜನರು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಹಲವಾರು ಆಟಿಕೆ, ಐಸ್‌ ಕ್ರೀಮ್‌ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರುವ ಅಂಗಡಿಗಳ ನಡುವೆ ಜಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಮುಗಿಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೊಂದು ಮಾಮೂಲಿ ಶಿಯಾ ಮೊಹರಂ ಮೆರವಣಿಗೆಯಂತಿರದೆ ಜಾತ್ರೆಯಂತಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಮೊಹರಂ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಎದೆಗಳನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಹುತಾತ್ಮರಾದ ಇಮಾಮ್‌ ಹುಸೇನ್‌ ಅವರ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಇತಿಹಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸರಿಸುಮಾರು 1,385 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಇಂದಿನ ಇರಾಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಕರ್ಬಾಲಾದಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗ ಹುಸೇನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರರು, ಸಹಚರರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮೊಹರಂನ ಹತ್ತನೇ ದಿನದಂದು ದುರಂತವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು. ಅವರು ಹುತಾತ್ಮರಾದ ನಲವತ್ತನೇ ದಿನವನ್ನು ಚೆಹ್ಲುಮ್ ಅಥವಾ ಚಲೀಸ್ವಾನ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಸೇನ್ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ, ಇಮಾಮರ ಸಾವಿಗೆ ದುಃಖಿಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಬಿಹಾರದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹುಸೇನ್‌ ಅವರ ಬಲಿದಾನವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಶೋಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅಂದು ಕರ್ಬಾಲಾ ಯುದ್ಧದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ಶೀಷೇ ಕೀ ಸಿಪಾರ್ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶಹಜಾದ್‌ ಅವರು ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದ ಹಳೆಯ ಭಾಗವಾದ ಬಾಗ್ ಕಾಲು ಖಾನ್ ಪ್ರದೇಶದ 28 ವರ್ಷದ ನಿವಾಸಿ. ಅವರು ಇಮಾಮ್ ಹುಸೇನ್ ಹುತಾತ್ಮರಾದ ನಲವತ್ತನೇ ದಿನವಾದ ಚೆಹ್ಲುಮ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೊಹರಂ ನಂತರ 40 ದಿನಗಳ ನಂತರ ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಚೆಹ್ಲುಮ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಂಗಿದಲಾನ್ ಬಳಿ ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಿಪಾರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲೆಂದು ಬಂದಿದ್ದರು.

“ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಬಿಹಾರದಾದ್ಯಂತ ಪೋಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದ ಕಲೆ ಈಗೀಗ ಕ್ಷೀಣಿಸತೊಡಗಿದೆ” ಎಂದು ಅವರು ಈ ಸಂದರ್ಭದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಮೇಣದಬತ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು.

ಆದರೆ ಇತರರು ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಅಖಾಡದಲ್ಲಿ - ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ರಚಿಸಲಾದ ಸಮಿತಿ - ಯುವಕರು ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಟ್ನಾದ ಹಮಾಮಿನಲ್ಲಿ ಸಿಪಾರ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಅಖಾಡದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ ಖಲೀಫಾ (ಅಖಾಡದ ಚುನಾಯಿತ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಿಪರ್ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ) ತಮ್ಮ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಹಮಾಮಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯುವ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಾದ ನೌಶಾದ್, ಭಾನು, ರಾಹುಲ್, ಸಾಹಿಲ್, ನೇಹಾಲ್, ಶಾಹಿದ್, ಅಮನ್ ಮತ್ತು ಆಸಿಫ್ ಈಗ ತಮ್ಮ ನಡುವೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಹಳೇ ಪಾಟ್ನಾ ನಗರದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಖಾಡ ಮತ್ತು ಸಿಪಾರ್‌ ಹೊಂದಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಖಾಡವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸಿಪಾರ್‌ ಜೊತೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಗುಂಪೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸೌಂಡ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ತಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಶೋಕ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಪಾರ್ ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಯನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಗಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಿಪಾರ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಂದೂಗಳು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಗಂಗಾ – ಜಮುನಿ ತೆಹಜೀಬ್‌ (ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಮಿಲನ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಕಾಶಿ ಲಾಲ್ ಜೀ ಕಸೀರಾ ಅವರು ಪಾಟ್ನಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ರಾಜೀವ್ ರಂಜನ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 1840ನೇ ಇಸವಿಯಿಂದಲೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ನಗರದ ಗುಝ್ರಿ ಬಜಾರಿನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಚೆಹ್ಲುಮ್‌ ದಿನ ಸಿಪಾರ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. “ಸಿಪಾರ್‌ ತಯಾರಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಅವರ ಪರಂಪರೆ ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಇದ್ದಂತೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಅವರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮರಿಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಕರ್ಬಾಲಾದ ಹುತಾತ್ಮರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ರಾಜೀವ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಶಿ ಲಾಲ್‌ ಜೀ ತಯಾರಿಸಿದ ಸಿಪಾರ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹನುಮಾನ್‌ ವಿಗ್ರಹವಿರುವ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯ ನರೇಶ್‌ ಕುಮಾರ್‌ ಅವರು, “ಅಂದು ಅಝೀಮಾಬಾದಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಇಂದು ಪಾಟ್ನಾದಲ್ಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ” ಎಂದರು. 1857ಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಪಾಟ್ನಾ ನಗರವನ್ನು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ನಗರದ ಗತ ವೈಭವದ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಅನುವಾದ: ಶಂಕರ. ಎನ್. ಕೆಂಚನೂರು