પટનાના કુશળ સિપર સિપર બનાવનારા

જ્યારે પટનાની શેરીઓમાંથી કાચનું સિપર પસાર થાય છે, ત્યારે ઝગમગતું ગુંબજ−આકારનું માળખું જોવાલાયક હોય છે. શહેરના ગૌરવસમા શીશે કી સિપર વિશે વાત કરતાં નઝરે ઇમામ કહે છે, “તલવારોથી માંડીને ઢાલ સુધી, અને તલવારોના તીક્ષ્ણ છેડાને વીંધતા દેખાતા અનાર [સજાવટી દાડમ] સુધી, બધું કાચમાંથી કોતરવામાં આવે છે.”

મોહર્રમના જુલુસ દરમિયાન પટનામાં આ ઝીણવટપૂર્વકનું કાચનું સિપર જોવા મળે છે. યુદ્ધના મેદાનોમાં લઈ જવાતા સુશોભિત શસ્ત્રાગાર જેવા દેખાતા આ સિપરમાં તલવારો, ઢાલ, ધનુષ અને તીર સહિત તમામ પ્રકારનાં શસ્ત્રો હોય છે, જેમાં ઓછામાં ઓછી એક ડઝન હસ્તકળાઓમાંથી લેવાયેલા સુશોભિત તત્ત્વો હોય છે.

અહીંથી લગભગ એક કિલોમીટર દૂર, પટના શહેરની દક્ષિણ તરફ, 40 વર્ષીય મોહંમદ નાસેરે હમણાં જ પોતાના સિપરનું કામ પૂરું કર્યું છે અને પોતાની દીકરીઓ સાથે પોતાના વર્કશોપના દરવાજા પાસે ઊભા છે અને પોતાની રચના પર અંતિમ નજર નાખી રહ્યા છે. આ નાજુક રચના વરંડામાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે; નજીકમાં બાગ કાલુ ખાનના જૂના વિસ્તારમાં કેટલાંક મકાનો અને એક મઝાર (દરગાહ) છે.

કલાકાર નાસેર કહે છે, “આ એક માણસનું કામ નથી. તે ઘણી કળાત્મક કુશળતાનું મિશ્રણ છે. કેટલાક કલાકારો બિહારના વતની છે, જ્યારે અન્ય કલાકારો દેશના જુદા જુદા ભાગોમાંથી આવેલા છે.”

તેઓ સિપરમાં જોવા મળતી આરી, ઝરદોઝી, કશીદાકારી, છાપા, નાગ અને કેટલીક વાર મીનાકારી જેવી હસ્તકળાનાં ઉદાહરણો ટાંકે છે. (આરી કાપડ ઉપર આરીની મદદથી કરવામાં આવતું ભરત છે; ઝરદોઝી એ ધાતુના દોરાઓનો ઉપયોગ કરીને કરાતા ભરતકામને કહે છે; કશીદાકારી એ બિહારમાં કરવામાં આવતું કાશ્મીરી શૈલીનું ભરતકામ છે અને છાપા એ ધાતુના રંગો વડે લાકડાના બ્લોકવાળી પ્રિન્ટ કરવાને કહે છે.)

સિપરમાં મીનાકારી – ઇનેમલ ચિત્રકામ, અને કપડાં પર બારીક રીતે કોતરેલાં અને ધારદાર રત્નો જડવાની નાગ કળા પણ વપરાય છે.

મોહર્રમના જુલુસમાં તેના કેન્દ્રીય સ્થાનને ઉજાગર કરતાં નાસેર ઉમેરે છે, “પટનાની સિપર એવી રીતે બનાવવામાં આવતી હતી કે સ્થાનિક કલાકારો કરબલાના શહીદોને તેમની શ્રદ્ધાંજલિ અર્પી શકે.”

પટનાના બાગ કાલુ ખાનમાં વર્કશોપમાં નાસેરે રાજુ, ઇઝહાર અને ફિરોઝ સાથે સિપર પર કામ કર્યું છે. રાજુ ઝરદોઝીમાં – ધાતુનું બારીક ભરતકામ – નિષ્ણાત છે અને આગલી સવારે પરેડ કરવા માટે સિપરને અંતિમ સ્પર્શ આપે છે.

કલાકાર રાજુ કહે છે, “ઝરદોઝી એ સિપરનું હૃદય છે. તે સેહરા [સુશોભન પડદો] પર જોઈ શકાય છે, જે સિપરમાં મુખ્ય હોય છે. સેહરા વગરનો સિપર એ સિપર નથી, અને જો તેમાં ઝરદોઝી ન હોય તો સેહરા પણ સેહરા નથી.”

ઇઝહાર હસન તેમના સાથીદારને ચીડાવતાં કહે છે, “હકીકતમાં, જો તે રાજુ ભાઈ દ્વારા બનાવવામાં ન આવે તો ઝરદોઝી પણ ઝરદોઝી નથી.” તેમનું મોં પાન (સોપારી)થી ભરેલું છે. આ પુરુષો મોહર્રમ અને સફર (ઇસ્લામી પંચાંગનો પહેલો અને બીજો મહિનો) મહિનામાં સાથે મળીને સિપર બનાવે છે.

47 વર્ષીય ઇઝહાર શ્રેષ્ઠ સિપર બનાવનારાઓમાંના એક છે અને પટનાની જામા મસ્જિદ નજીક બાગ કાલુ ખાનમાં આ વર્કશોપનું નેતૃત્વ કરે છે. તેઓ કલાકારો વચ્ચેની હળવી મજાકમાં ઉમેરે છે કે ઝરદોઝી એ સિપરનું હૃદય છે એ સાથે તેઓ સહમત તો થાય છે, પણ “એકલા હૃદયથી કોઈ ફાયદો નથી થતો!”

‘રાની ભાઈ' તરીકે લોકપ્રિય એવા અન્ય કારીગર ફિરોઝ કહે છે, “શહેરમાં ઇઝહાર ભાઈ જેટલું જાણે છે તેવી કોઈ વ્યક્તિને શોધવી મુશ્કેલ હશે.” તેઓ જે જટિલ ડિઝાઇન બનાવે છે તે એવી હોય છે કે જાણે તે કોઈ રાણી માટે બનાવી હોય, એ પરથી તેમનું હુલામણું નામ પડ્યું છે.

પ્રશંસા પર સ્મિત કરતાં ઇઝહાર કહે છે કે તેઓ સિપર વિશે જે પણ જાણે છે તે તેમના ગુરુ ઉસ્તાદ સુલેમાન મિયાંને આભારી છે. તેઓ કહે છે, “જે રીતે મોહંમદ રફી (પ્રખ્યાત ગાયક)ને સૂરીલા અવાજની ભેટ આપવામાં આવી હતી, એ જ રીતે સુલેમાન મિયાંને સુવર્ણ કળાની ભેટ આપવામાં આવી હતી. તેમણે આ કળા તેમના દરવાજે દસ્તક દેતા દરેકને શીખવી હતી — પછી ભલે તે હિંદુ હોય કે મુસ્લિમ — પરંતુ કોઈ પણ તેમની નિપુણતા સુધી પહોંચી શક્યું ન હતું.” સિપરને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આવેલા કાચના કલાકાર નઝરે ઇમામને આવકારવા માટે પાછળ ફરે છે.

નઝરે ઇમામ અને તેમના ભાઈ મહદી ઇમામ બીજી પેઢીના કાચના કલાકારો છે. ઇઝહાર તેમના જૂના મિત્રનો પરિચય કરાવતાં કહે છે, “સૌપ્રથમ વાર કાચની સિપર તેમના પિતા મંઝર હસન દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી અને તેઓ તેમના વારસાને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.”

57 વર્ષીય નઝરે ઇમામ ઉમેરે છે, “અમે અમારા પિતા પાસેથી જે શીખ્યા તે બધું જ કરીએ છીએ. શીશે કી સિપરને તૈયાર કરવામાં લગભગ બે મહિનાનો સમય લાગે છે. લાકડાના આધાર સિવાય તેના તમામ ઘટકો કાચના બનેલા છે.”

બંને ભાઈઓ 1992થી તેનું નિર્માણ અને પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે કે ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક કારણો સિવાય પણ, તેઓ પટનાના ઇતિહાસ માટે આવું કરી રહ્યા છે. નાઝરે ઉમેરે છે કે સમય જતાં પટના વિકસિત થયું છે અને બદલાયું છે, સાથે સાથે તેણે તેના સાંસ્કૃતિક ભૂતકાળમાંથી સંખ્યાબંધ પરંપરાઓ ગુમાવી દીધી છે. તેઓ ઉમેરે છે, “સિપર બનાવવાની કળા અત્યાર સુધી ટકી રહી છે, પરંતુ આ પણ લુપ્ત થવાના આરે છે.”

તેમના ભાઈ મહદી કહે છે, “આ શીશે કી સિપર એ પટનાના ભૂતકાળની ખોવાયેલી કળાનું છેલ્લું જીવિત ઉદાહરણ છે, જ્યારે શહેર તેના કાચના કામ માટે જાણીતું હતું.” તેઓ સિપરની આગળ મૂકવા માટે અગરબત્તીઓ પ્રગટાવી રહ્યા છે.

આ ભાઈઓનું કહેવું છે કે પટનાની પરંપરાગત કાચની ફેક્ટરીઓ બંધ થઈ ગઈ છે. નાઝરે પારીને કહે છે, “શહેરમાં હજી જે પણ કાચનું કામ થઈ રહ્યું છે તે બધું મશીનથી બનેલું છે અને તેમાં ચીની સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે. અમારા પિતા મંઝર હસન, ગોપાલજી, રામ દાસજી અને રામ જાનકીજી શહેરના કાચના છેલ્લા કલાકારોમાંથી હતા.” અને ઉમેરે છે કે જ્યારે તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેમની સાથે એ કળા પણ જતી રહી હતી.

ભાઈઓ સંગિદાલનમાં તેમની કૃતિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે, જ્યાં તેમના પિતા પણ પ્રદર્શન કરતા હતા. સંગિદાલન હવે એક ખળભળાટભર્યું બજાર છે અને તે દૂલીઘાટના નવાબ સૈયદ અહમદ અલી ખાન કયામત દ્વારા બાંધવામાં આવેલા પટનાના પ્રથમ ઇમામવાડાઓમાંનું એક છે.

સિપરની રચના એક મહિના સુધી ચાલતી લાંબી પ્રક્રિયા છે, પરંતુ કેટલીક વાર એક સિપરને પૂર્ણ કરવામાં બે કે ત્રણ મહિના પણ લાગી શકે છે. શીશે કી સિપરની રચનામાં પ્રથમ પગલું છે ઢડ્ડી બનાવવી. તે સિપર માટે મેહરાબ અથવા ગુંબજ આકારનો લાકડાનો આધાર છે. એક હડવા − બેધારી તલવારની પ્રતિકૃતિને લાકડાના આધાર સાથે બાંધવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેની સાથે પાંચ હડવા બાંધવામાં આવે છે, પરંતુ આ સંખ્યા સાતથી વધુ પણ હોઈ શકે છે. તલવારો ટોચ પર બાંધવામાં આવે છે, અને એક વાર આટલું થઈ જાય પછી, એક આઈનીને સિપર સાથે જોડવામાં આવે છે જે આગળ જતાં ઉમેરવામાં આવનાર ઢાલના આધાર તરીકે કામ કરે છે.

પીઢ કલાકાર ઇઝહાર કહે છે, “માત્ર આટલા કામમાં એક અઠવાડિયું થઈ જાય છે.”

એવું નથી કે સિપરની પાછળનો ભાગ બનાવવો સરળ છે. વિવિધ કાપડ માટે આધાર બનાવવા માટે કાપડનાં અનેક સ્તરોને વીંટાળવામાં આવે છે અને પછી ઝાલરને જોડવામાં આવે છે. ઝાલર એટલે દીવાલ શણગારવા માટેની હાથબનાવટ અથવા છાપ, આરી અથવા બૂટા જેવી રંગીન કાપડની લાંબી પટ્ટીઓ. બિહારની પ્રખ્યાત હાથબનાવટની કાપડ પરંપરાઓના નામો ગણાવતાં ઇઝહાર ઉમેરે છે.

અંતિમ કામ છે તમામ ભાગોને એકસાથે જોડવાનું. “સેહરાને કલાકારો દ્વારા અલગથી તૈયાર કરવામાં આવે છે અને હવે તેને સિપર સાથે બાંધવામાં આવશે. આરઝી, બૂટી અને પટ્ટા [કાપડની અન્ય પરંપરાઓ] સાથે ફૂલના હારને સેહરા સાથે બાંધવામાં આવે છે.”

ઇઝહાર ઉમેરે છે, “પછી કાચનાં દાડમ ઉમેરવામાં આવે છે.”

નાજુક કાચ સાથે આવું જટિલ કામ કરવાથી કલાકારો પર તણાવ હાવી થઈ જાય છે, જેમની પાસે ન તો સલામતી ઉપકરણો છે કે ન તો કોઈ આરોગ્ય સુરક્ષા. નઝરે ઇમામ કહે છે, “હું વૃદ્ધ થઈ રહ્યો છું અને મહદી પણ, અને અમારી આંખો પહેલાં જેવી નથી રહી અને નબળી દૃષ્ટિને કારણે કાચ પર કામ કરવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનતું જાય છે.”

કાચનો ભૂકો આંખોમાં બળતરા કરે છે અને તેનાથી મોતિયો થવો એક સામાન્ય સમસ્યા છે; નેત્રસ્તર દાહ અને ઝાંખી દૃષ્ટિ પણ સામાન્ય છે. માહોલ હળવો કરવા માટે નઝરે હળવેથી હસતાં કહે છે, “કાચના ટુકડા પર કામ કરતી વખતે તમે વધારે પ્રકાશનો ઉપયોગ પણ નથી કરી શકતા.”

થોડો વિરામ લઈને ઇઝહાર કહે છે, “મને તેના પર ખૂબ ગર્વ છે પણ મને ખબર નથી કે આ કેટલો સમય ચાલશે.” આ કલાકારો ભેગા થયા છે તેનું કારણ છે કે એક દિવસ પછી ચેહલમનું જુલુસ છે; નઝરે ઇમામ તેમની સિપર સાથે સાંજે આવ્યા હતા, અને તેને પ્રદર્શન માટે રાખ્યું હતું. આ તેમના પિતાના સમયથી ચાલી આવતી વાર્ષિક વિધિ છે અને તે મગરીબની નમાઝ પછી થાય છે. સ્થાનિક લોકો શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે સિપર નજીક મીણબત્તીઓ અને અગરબત્તીઓ પ્રગટાવવા માટે આવવા લાગે છે.

*****

સિપર સામાન્ય રીતે મોહર્રમ મહિનાના દસમા અને અગિયારમા દિવસે અને સફર મહિનાના વીસમા અને એકવીસમા દિવસે પ્રદર્શિત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

જેમ જેમ સિપર ભીડમાંથી આગળ વધે છે ત્યારે તેમાં હિંદુ અને મુસ્લિમ બન્ને પ્રેક્ષકો ખાણીપીણીની દુકાનો અને રમકડાં, આઇસ્ક્રીમ અને વધુ વસ્તુઓ વેચતી કામચલાઉ દુકાનો વચ્ચે જગ્યા મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. તે એક મેળો છે, એક પ્રકારનો મેળો જ કહો ને — આ મોહર્રમ દરમિયાન શીઆ ફિરકાના જુલુસથી અલગ છે, જેમાં અનુયાયીઓ સદીઓ જૂના શહીદ ઇમામ હુસૈનની શહાદતને રડતાં અને શોક મનાવતાં તેમની છાતીને પીટે છે.

ઇસ્લામી ઇતિહાસ અનુસાર, લગભગ 1,385 વર્ષ પહેલાં, કરબલામાં (હાલના ઇરાકમાં), પયગંબર મોહંમદના દોહિત્ર હુસૈનની તેમના ભાઈઓ, મિત્રો અને બાળકો સાથે મોહર્રમના દસમા દિવસે નિર્દયતાથી હત્યા કરવામાં આવી હતી, જેને આશૂરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને શોકના દિવસ તરીકે મનાવવામાં આવે છે. તેમની શહાદતનો ચાલીસમો દિવસ ચેહલુમ અથવા ચાલીસવાં તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે હુસૈનના પરિવારના સભ્યોને કેદમાંથી મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને છેવટે તેમને તેમના ઇમામના મૃત્યુ પર શોક મનાવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

બિહારના પાટનગર પટનામાં, હુસૈનની બલિદાનને મરસિયા અને શોકનાં જાહેર પ્રદર્શનો દ્વારા યાદ કરવામાં આવે છે, આમાં શીશે કી સિપર જે કરબલાના યુદ્ધના અવશેષો જેવી લાગે છે, તે કેન્દ્રસ્થાને હોય છે. આ સિપર અશોક રાજપથથી શેર શાહ રોડ પર તકિયા શાહ બાકર સુધી ફેરવવામાં આવે છે.

શાહઝાદ 28 વર્ષના છે અને પટના શહેરના જૂના વિસ્તાર બાગ કાલુ ખાનના રહેવાસી છે. તેઓ ચેહલુમ — ઇમામ હુસૈનની શહાદતનો ચાલીસમો દિવસ અને મોહર્રમના 40 દિવસ પછી શીયા મુસ્લિમો દ્વારા મનાવાતા તહેવાર — પ્રસંગે સંગિદલાન ખાતે સિપરને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા આવ્યા છે.

આ પ્રસંગની યાદમાં મીણબત્તીઓ પ્રગટાવતાં તેઓ પારીને કહે છે, “જે કળાની એક સમયે વ્યાપક પ્રશંસા થતી હતી અને સમગ્ર બિહારમાંથી સમર્થકોને આકર્ષિત કરતી હતી, તે હવે વિસરાઈ રહી છે.”

પરંતુ અન્ય લોકો આની સાથે સહમત નથી. ઓછામાં ઓછા એક અખાડામાં — તૈયારીઓ અને જુલુસની સંભાળ રાખવા માટે રચાયેલી સમિતિ — યુવાનો પરંપરાને આગળ વધારવામાં રસ ધરાવે છે. પટનાના હમ્મામ ખાતે સિપર પ્રદર્શિત કરતા અખાડાના વડાએ એક પરિવર્તન જોયું છે કારણ કે ખલીફા (અખાડાના ચૂંટાયેલા નેતા અને સિપર સમિતિના પ્રમુખ) તેમના પદ પરથી નિવૃત્ત થઈ રહ્યા છે, અને યુવાન કારીગરો, નૌશાદ, ભાનુ, રાહુલ, સાહિલ, નેહલ, શાહિદ, અમાન અને આસિફે હવે તેમની વચ્ચે જવાબદારીઓ વહેંચી લીધી છે.

જૂના પટના શહેરના અનેક વિસ્તારોનો પોતાનો આગવો અખાડો અને સિપર છે. દરેક અખાડો એક જુલુસમાં તેમના સિપર સાથે આગળ વધે છે, અને દરેક જૂથ પોતાની સંગીત પરંપરાઓ અનુસાર વિલાપ અને પ્રશંસાની ધૂન વગાડે છે. ગલીથી લઈને છેક મુખ્ય રસ્તા સુધી યુવાનોમાં સિપરને ખભે ઉપાડવા માટે રસાકસી છે.

પટનામાં, મુસ્લિમો અને હિંદુઓ બંને સિપરના નિર્માણ અને પ્રદર્શનમાં સામેલ છે — જે શહેરની ગંગા-જમુની તહઝીબ (સંસ્કૃતિઓના મિશ્રણ)ની ઝલક છે.

રાજીવ રંજન કહે છે કે તેમના પૂર્વજો કાશી લાલજી કસીરા પટનામાં સિપરના શ્રેષ્ઠ કલાકારોમાંના એક તરીકે જાણીતા હતા. અને 1840થી તેમનો પરિવાર દર વર્ષે શહેરના ગુઝરી બજારમાં તેમના ઘરે ચેહલુમ પર સિપર પ્રદર્શિત કરી રહ્યો છે. રાજીવ કહે છે, “તેમનો (કાશી લાલજી કસીરાનો) સિપર બનાવવાનો અને પ્રદર્શિત કરવાનો વારસો જાળવી રાખવો હવે અમારી ફરજ છે, અને દર વર્ષે તેમના પૌત્રો અને પ્રપૌત્રો કરબલાના શહીદોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે ભેગા થાય છે.”

કાશી લાલજી કસીર દ્વારા બનાવવામાં આવેલ સિપર દર વર્ષે હનુમાનની મૂર્તિ ધરાવતા ઓરડામાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. બાજુ-બાજુમાં પ્રદર્શિત બે પરંપરાઓ વિશે વાત કરતાં, પરિવારના સભ્ય નરેશ કુમાર ઉમેરે છે, “જેવું અઝીમાબાદમાં હતું, તેવું જ પટનામાં પણ છે.” શહેરના ભવ્ય ભૂતકાળનો ઉલ્લેખ કરતી વખતે પટના માટેનું 1857 પહેલાંનું જૂનું નામ વાપરવું એ જૂના સમયના લોકોને પસંદ છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ